уух, көзр наадх, аля кехәс оңгдан тёдн 16 кеҗәнә. Не, гелңгүд ю кенә?.. Олн-әмт мекләд, теднә толһа диинру-

ләд, угатьнрин мах-цус шимҗәнә...

Бадм,. шнңкән хөр күрсн иаста залу, болв тер отгәәмгиннь ах-дүүһин улс дунд ик тоомсрта. Хойр җид хооран эн көвүг, үүрмүдләһән марһад, долан пуда шар

кимдәр олзлҗана. Дорҗин Бора эн Ик Жуургин хагас йисн җилин эргцд кедү тонн давс һарһҗ авсиг медҗәнтә? — болҗ Бадм сурв.

— Кедү? — гиҗ дегц кесг күн сурв.

— Далн тавн миңһи долан зун һучн эурһан тонн,— болҗ көвүн хәрү өгв.

—Нег тоннД хойр миңһц тавн зун чиңнүр.

—Эс гиҗ җирн хойр дундур пуд...

62

—0, дала юмн болҗана!

—тоодан дөрвн сай долан зун һучн һурвн миңһн тавн зун пуд давсиг тадн, залус, көләрн малтҗ һарһад,

эврәннь ээмәрн зөөсн болҗ һарчанат. Тер давснас ирсн зөөр кенә хавтхар орҗана?.. Дорҗин Боран! — гиҗ Бадм ик халунар,. һаран саҗҗ келв.

Әмтн шуугад одв.

'— Мана цус ууҗана.

— йосн шигдәч бәәҗ.

—Уңг-тохмднь түүнд амр-зая өгхмн биш!

—Тадн чик келҗәнәт: байн, нойн, зәәсң улст уңг-то-

хмднь амр-зая өгхмн биш. Эн цагас авн теднә ишкҗ йовсн һазр улмд хүврдгәр кехмн. Бидн, харчуд, теднәс өшәһән авх зөвтәвдн. Тер негдвәр. — Бадм амраһан авчкад, цааранднь келв: — Хойрдвар болхла, мана хальмг теегин угатьнр ода тагчг сууҗахмн уга. Делгү бослһ кеҗәнә. Үлгүрнь, эн хавр Баһ-Дөрвдә нутга угатя хальмгуд орсин харчудла негдәд Тундутов нойна хадлһна болн мал хәрүлдг шимтә идгтә һазриг булаһад, хоорндан хуваҗ авч. Шидр Хошуда нутгт бас тиим йовдл һарч. Угатьнр кесг җилин туршарт байн-нойн Түмнләһән зарһцҗ-зарһцҗ, юмн эс болҗ өгхлә. бийснь босад, һазринь7 булаһад авчкҗ...

—Сән болҗ!

—Зөргтә залус бәәҗ!

—Чикәр кеҗ! *— гисн хәәкрлдән энд-тендәс соңсгдв.

—Бидн бас Дорҗин Боран 'һазриг булаҗ авхмн

болвза? — гиҗ лигдһр нурһта баатр залу серл орулв.

— Чик үг!

—Мана чидл күрхйи?

—Бораг харсх улс Әәдрхнд дала...

Бадм теднә келсиг хөрв:

— Манд Дорҗин Боран һазр булаҗ авад керг уга. Юнгад гихлә, тадн дунд һазаһан малта улс цөөкн,тоолхла— һаринтн хурһдас давшго. Цагнь ирхлә, һазринь чигн булаҗ авхвдн. Ода түрүләд бидн буцлһ кехмн. Тадн, залус,. кесн көдлмш.интн шаң - икдүлхиг некх зөвтәт. Маңһдурас авн буцлһ эклх кергтә...

Залусас нег чигн күн ду һарч бәәхмн уга. Тер учрар, ^гедн Бадмин келсң үглә зөвшәрҗ бәәх, аль эс зөвшәрҗ бәәхнь медгдхш. Тегәд көвүн сүрв:

~ Не, танд, ах Бава, шиңгәсн мөңгнтн идх хотан болн өмсх хувцан авхдтн күрнү?

63

—Тер муульта мөңгән цаглань өгхш,

—Неклдә йовтл, арслңгар, хойр арслңгар цүврүлҗ авад бәәтл, альдаһар чилснь медгдхш.

—Бадм чик селвг өгчәнә.

—Буцлһ кехмн.

—Урднь кесн буцлһн ач-тусан халдасн уга билә.

—Тиигхд һәргтәһәр кесн бәәҗвдн. Цуһар эс үгцснәс

көлтә, зәрмснь хооран цухрла...

—Терчн чик.

—Буцлһиг ни-негнәр кехмн.

—Хооран саахмн биш.

—Маңһдур өрүнәс авн эклхмн.

Буцлһиг лигдһр нурһта баатр залу толһалх болв.

Ноолдан уга — җирһл уга. Күсл уга — күн уга. Күслиннь төлә ноолдхла — күн җивртә болдг. Җивртә куүнд һалв салькн чигн, һаң халун чигн, һашун далачигя

харш биш. Җивртә күн — җирһлин эзң.

Бадм ода җивртә. Киштә өдр ирвәс урдкасн сәәхрсн болҗ медгднә. Зарһ деер хәәчлҗ хайсң үснь ода урпад күзүнднь күрәд,, ээминь цокад халһрна. Киштән төгрг нүднәс кезәд чигн унтрш уга дурна болн байрин, кишгин болн итклин толян герлтнә. Тер толянас һанцхн Бадмд биш, көвүнә уурмүдт чигн дулан үүдсн болҗ медгднә.

Тарха йосндан сән болад, гертәс һарад, тег орад, һазр эргәд йовдг болв. Зуг көвүн үг-күр уга маңсхр болҗ одв.

Теруг гемшәҗ болшго. Хәләсн нег экән геесн көвүнд

— седклднь юн амр бәәхв.

Бәг. Тиигәд бәг. Тагчг бәәсн күүнә бәәдл^җирһлнь йилһрдмн, Тер оньдин тоолврта бәәнә, Зүркнь хатурх

дутман, баячудын өмнәс ноолдхд бөк болх. Бәг, Батрг. Болд мет батрг,.

Баһчуд ода Бадминд цуглрна. Бадмин бәрсн гер дархн Тимофейин герәс ик болҗ һарв. Бйдмин хаҗуд

64

бас һурвн гер бәргдҗәнә. Удл уга Сәәни Экн ик селәнд хүврх, олн гермүд босх.

Надя, урдк кевтән, багшлна, эмчлнә, болв түүнд күн җалв өгхш. Орс күүкнд җалв керг чигн уга. Надян җалв — әмтнә ханлт. Күүкнә байр — хальмгин баһчудг

ХОЙрДГЧ НүДИНь ЭЭҖ ӨГСН. Түүнәс үлү кишркүүнд бӘӘ’

хий?!.

* Тимофей Бадм хойр ортглад, Чиичнә нуурин көвәд тарә тәрв. Хальмг улсас түрүн болҗ Бадм маншрин көрс эвдснь тер. Көвүнә эк тәрә тәрхд зөвән өгл уга, кесгтән буцад бәәв.

— Ээҗә, бидн боднцг тәрҗ авхла, геснә теҗәлтә суухвдн. Түүнд юн килнц бәәх билә. Мана гесн цадхлң болхла — бурхна бийнь гемшәхн уга,. — гиҗ Киштә хадм экән эвлнә.

көвүнәсн дота сандг болв.. Юн чигн юмиг әмтнә келәр иткхмн биш чигн. Чикн —.худлч, нүдн — үнч. Тер чик.

Цаһан эмгн бериннь седкл тевчәд, көвүһән маншрин көрс эвдсинь гемшәҗ бәәхш, тәрә тәрх зөвшәл өгв. Дәкәд болхла, урднь көвүһән орс күүнлә толһаһан холвҗ бәәнә гиһәд, экин седкләр харт бәрәд, харулхҗ бәәсн болхла, ода эмгнә тер тоолвр, саңгин идәнә утан мет, хәәлҗ одв. Орс хальмг гиснь йилһл уга юмн бәәҗ. Зуг седклән медлцх кергтә. «Көөркү, тер орс кедү дәкҗ көвүндм ач-тусан күргвә. Келәд керг уга».

Бадм дархн хойрин тәрсн тәрән әмтнд келн болв. Боднцгин иш өвдгцә б.олҗ урһад, деерән сәәхн көк,. цаһан цецгә өгв. Боднцгин захар эргүләд нарн цецгтәрсн, тернь йосн нарна бәәдлтәһәр, холас төгрглҗ шавшна. Хаяр, кумадур, хавг тәрсн, тедн бас түүнглҗ оркв. Ну-

мән җииһәд, һазр яршган бүркәд оркв.

Теегт шин бәәдл-җирһл, хавр мет, делврәд ирҗ йовх эн тоот шинрлтәс медгднә.

Хагт көдлдг көдлмшчнрин кесн буцлһн түрүләд Дорҗин Бора зәәсңгиг әәлһсн уга. «Әмтн көдлҗәхш, шиңгәврин мөңг икдүлтхә гиҗ неквр кеҗәнә» гиҗ зәңг

Өргл өөднь эс һаргсн күлг манд уга. Улаһад иргсн Зааһин улан томрәс бичә әәй,

Агсрад иргсн күчтә хаань Мөсн шар зевин үзүрәс бичә әәй, Эн йовх биидән Буру уга зөвәр оңгрий,

— гиҗ Бадм Җацһрпн баатрмудын андһар умшад, эргндк үүрмүдән эргүлҗ ХӘЛӘВ.

Киштә залуһиннь һариг шүүрч бәрәд, ээминь цоксн иигт хар үсән хооран әрчкәд, хойр төгрг хар нүднь һал

асҗ, келв:

-г Манахс, бидн бас, Җаңһрин баатрмудла әдл, андһар авхмн болвзавдн!

— Чик седвәр! —- гиж теднәс Надя омгтаһар дөңнв.

— Би күүкдлә зөвтәв! — болҗ Тархан хаҗуд суусн баахн кевүн келв;

— Зөвтә! .

— Зөвтә!!!,

— һанцхн Хальмгин теёгәс биш, бүкл Әрәсәһәе көөтл гиҗ немхмн, — болҗ Надя селвг өгв.

— Уга, манахс, цуг нарт-делкән тешкгр гёстнрйг тохм таслтл — манд, хйрчуДт, амр-заян уга, гиҗ Бадм келв. ~ Эн андһарла зөвшәрҗәх улс --- һараң өргтн.

һармуд дегц, җид кевтә, өрггдв.

Ноолданас хәру цухрхмң биш гиҗ андһар авхмн,

—болҗ Киштә келв.

—Терчн чик. Кезәд чигн уралан, зуг уралан!

—Худл келхмн биш!

—Хулха, хууль кесн улсиг аврлт угаһар засглхмн!

—Зуг үннә төлә!

—Угатьнрии төлә! Бумбин орна төлә!

— Ленинә партиң төлә!

Андһар андһар деерән асхрв. Нег чигн күн тагчг суусн уга. Надя генткн келв:

—Манахс, бидн эн андһаран батлхин кергт, цусан негдүлий!

—Яһҗ?

—Чик үг!

67

\ • •

Манахсин цоклһн биш, — болҗ Вадм Ялң болё.

— Үүдән тәәлтн! Урядник, — гисн дун соңсгдв.

Арһ уга, Бадм үүдән тәәлв. Урядникин ардас дөрвн залу орҗ ирв. Урядььик докъя өгв. Дөрвн залу гер дотркиг негҗв.

— Мини гер негҗх зөв таднд уга, — гиҗ Бадм зөр-

глҗ келв.

— Тиим зөв.бәәнә. Чамаг бәрх цаасн эн. Хагт көдлдг улс дунд үүмә татсн төләдчн чамаг бәрҗ бәәнәв,— гиҗ урядник мөсн дууһар керчҗ келв.

Киштә гүүҗ одад, залуһан күзүдәд зууньрв. Бадм гергән тогтнулчкад, арһул шимлдҗ келв:

— Ээҗән, бийән болн мана күүкиг сәәнәр хадһлҗа. «Мана күүкн» гисн үгәс >Бадмин хоолд нег ик бүлкн

һарч ирчкәд, тееглгдәд зогсв.

—Эн улан альчурас оңгдан юмн авдртнь уга бәәҗ,

—гиҗ дөрвн залуһин негнь, баһчудын андһар тәвәд, цусан негдүлсн альчур делгҗ үзүлв.

Я'һсн ичр уга улсвта! Күүкд күүнә альчур һартан бәрхдән цеерлхнтн, — гиҗ, тер альчуриг гер негҗҗәх улсас алдулҗ авхар, Киштә келв,.

Альчур бәрҗәсн залу, бериг тиигҗ келхлә^ «ту-ту» гиҗ нульмад, дорнь һазрт хайчкв. Киштә адһн шүүрч авад, арүн альчуриг өвртән хавчулад оркв.

Хот кедг хораһас, ңүдән нухсн, гер дотр юн болҗа-

хиг медҗ эс чадхларн, хамр дордн бурҗңнсн Бадмин эк һарч ирв. Урядник болн түүнә нөкд дөрвн залу үзчкәд, Цаһан эмгн ууляд көвүн талан киисв.

Бадмиг ик һоста улс тууһад 1һарв.

Ар үзгт мандлсн Алдр Октябрьск социалистическ революцин герл хол Хальмгин теегт оратҗ күрв.

1918 Җ1ил туула сарин арвн хойрт цаһан хазгуд Әәдрхнә куч-көлсчнр тал дәврлһ кев. Тер ноолданд хальмгудыг орлцтн гиҗ нойн Тундутов дуудв, болв хальмгин угатьнр нойна ардас Дахл уга, сән дурар отрядмуд бүрдаһәд, ӘәДрхнә дәәнә-рев0люц1йонн комитетин ахлач, нернь туургсн большевик Аристов тал бийснь одад, тенд, Әәдрхнә күч-көлсчнрт дөңгән күргв.

Хальмгин нойдудын әрән гиҗ цуглулҗ авсн зу шаху күүтә церг цокгдад, үлдлнь деед үзг хәләҗ зулад, Манцин нутг курәд, Бор Нур гидг һазрт тохмнь тасрв. Түм-

*69

йә Төмр нойн теид үкәрәп олв, болв мек иктә андн нойн Тундутов, бурхн-шаҗни элчирин дөңгәр Тең һол тал, цаһан хазгудур зулад һарч одв. Тер мет, цаг зуур бәәси Хальмг контрреволюциопн правительствин толһачир Крнштафович болн паадкснь, олн-әмтнә засгас әәһәд, сүмсн уга одв.

1918 җ1ил'ин туула сариц хөри доЛанд Әәдрхнд Советин йосн батрв, мини -романа үулдвр болҗах Яндһа Мацгин нутгт Хүүвин йосн лу сарии арвн негнд батрв.

Эн байртд, үүмәтә цагла Бадм түүрмәс сулдад һарч ирв. Гертән ирҗ иег чигн өдр амрсн уга. Экләһән, эңкр иньг Киштәләһән мендлҗ авчкад, нутгин парвлян орад новҗ одв.

Революцин дольгана шүрүнд Баһуда Баруна зәәсн Дорҗин Бора ч-игн, наадк ноин, зәәсңгүдлә әдл^ күртсн му әмән авад,. деед үзг хәләһәд зулв,.

Тер җил хальмг күч-көлечнр һартан йдсан авсна хөөҗ така сарин нег шинәс арвн һурвн күртл Әәдрхн балһснд Советмүдин түрүн еъезд болв. Эн съездд Хальмгин нәәмн нутга элчнр ирцхәв. Съезд деер Советмүдйн Хальмг Центрвльн күцәгч комитет бүрдв. Бадм Тарха хойр бас эн съездин көдлмшт орлцад, түрүн бөлҗ күүнә чинрән олзлад, олн-әмтнә бәәдл-җйрһлйн төр хаһллһнд күндтә орман эзлцхәв.

Съездәс ирснә хөөн Бадмд бас нег ик байр учрв.Теднәһәс көвүн һарв. Кен гиҗ нер өгхмб болҗ тедн хүүв кев.

— Тимофей гиҗ нер өгхмн. — Ода күртл тагчг бәәсн Цаһан эмгн, иигҗ келчкәд, көвүнүрн хәләв.

Бадм экиннь нег цагт келсн үг санчкад, дотранбай* рлад, тер байран бәрҗ эс чадад, мусг инәв. Тиикд, ту рүн болҗ дархнла хальмг баһчуд таньлдхд, Бадмин эк саглҗ келлә: «Орсла иньглсн кун өвртән чолута бәөД4 мн» гиҗ. Ода болхла, Цаһан эмгн эврән, һанцхн көвүнәннь ууһн үрнд «Тимофей» гисн орс нер өгхмн гиҗэ

70