Балакан Әлгсә. Алтн бумб
.pdfбәәсн табурёТкйг татж СууһаД, хёвтхаси цаһан Мөнм снилсн хар модн һанз һарһҗ авад, шаглҗ хатхсн «а
мрта хуучн түңгрцгән секәд, унтҗ кевтсн көвүнә дууҗн тал өргәрн заңһад,. сурв:
—Татҗ болхий?
—Тат, тат...
Тархан амнас һарсн өткн ут.ан тоһшрлад, уулн кевтә үүмәд, давхрлад, өөдән герин һол моднас өлгәтә шам тал темцв. Киштә деед бийәс стул авч ирәд, .ахлачия хаҗуд суув.
— Чи, Киштә, намаг чикәр мед. Әмд кун — евсн заагт унад геедрҗ одх зун биш. Әмд йовсн болхла, алдгго нег тасрха цаас илгәх билә. Илгәл уга бәәх күн биш...— Тарха, даран-даранднь нег кииһәр һанзиннь сурул көкчкәд, толһаһан зәәләд, цааранднь келв: —Өн4
гәлт уга болад тер тиигҗәнә.
— Тарха, чи хаҗһр үг келҗәнәч. Бадм^укх зөвуга. Бадмиг хортна сумн алҗ чадсн уга билә... Тииклә тер
куүнә һазрт чигн укх зөв уга.
__ Куунә һазрт? — Тарха алң оолҗ Киштәпүр хэ-
ләв.—Чи хамаһас меднәч?
Киштә дегд халхларн, нуувчДн ИлДкәД х£йн алдв. Тер нам башрдхларн, хойр терзия хоорнд өлгәтә бәәсн ик нур уздгур өөрдәд, чирәһәя герт ширтәД, инәМсклж сурв:
—Тарха, би икәр көгшрҗий?
—Мини сурврт юңгад хәру эс өгйәч?
—Чи залу кун Бадмин тускар эс медхлә, би хамаһас медх биләв, — болҗ Киштә уурән хөрв. Үнәртэн
би көгшрҗий?
—Чи яһад көгшн болх биләч.
— Цаһаҗ одсн усн яахмб?
—Үснд цаһан орхла —куңкл болсна темдг.
Эн үгмудәс Киштән нүдн урдк, баһ цаглань әдл, 'һал асад, хойр хар кумсгнь, харадан җивр кевтә, өөдәнургшан делсн болҗ медгдв.
Тарха Киштә хойр зовлң, җирһлән күүндәД, кесгтон суув. Аш суулднь колхозин ахлйч кёлв:
— Намаг юн кергәр ирҗ йовхиг медҗәнчи?..
кели үг. кҮләһөД- «уг судцднь чингдәд
одв. Тарха адһм угаһар һанзан табуреткин өнцгт цокал дотрк үмоинь унһачкад, тунгрцгтә^ цуглад"ТавтХдан
92
*-* Мапҗнг амрлһпД бәәсн Деёрйь, мййа хоир дахулад, Москва орулад, селәнә эдл-ахун һәәхүлд илгәхәр седҗәнәвдн... Теднд келн-амн болад йовад^ирг...
— Эн зәңгнчп соңсхла, Манҗ цань уга байрлх.
•— Бн бас тпигҗ санҗанав, •— болж колхозин ахлач
эөвшәрв.
— Кезә йовхмби?
— Ода долан хонгас... Не, би йовхлта... Баһчудын хүрмд однав. Үснә фермс эргә йовж., нам мартад хуурчв. Баһчуд өөлҗ бәәдг болх.
Тарха һарч йовад, К’иштән һариг чаңһар атхад, зөвәрт бәрҗ бәәһәд, омгтаһар келв:
— Не, сәәхн үр минь, • толһаһан өөдән бәр!
Тархаг иигән һархла, Киштә дәкнәс ормдан сууһад, Бадмин тускар ухалв. Тер әмтнә келәд бәәсн тоот олн зусн зәңгс худлынь меднә... Болв.. Күн болһна амиг боодг арһ уга... Хойр-*һурвн җилин туршарт темдг уга баәдлд бәәнә гидг — цааҗла харһснас даву, күзүг мука утхар керчснәс үлү... Манҗ, залу күн болсар, чееҗин эевүрән медүлҗәхш. Әәмшгтә зәңг һарч ирсн дару көвүн экүрн хәләһәд, үг угаһар, мана эцк тиим йовдл һарһад орксн болхий гиҗ сурдг билә. Түүнд өгдг хәрү ута болад, Киштә көвүнәннь ширтсн ширтлһиг дааҗ тесәд, бас келни хәрү угаһар, бичә итк гиҗ нүдәрн хәрүцдг билә. Түүнә хөөн Манҗ гер авб. Кермә бийләһән герәр ДҮҮРН кишг авч ирв. Манҗин чирәд байрин инәдн мөңкинд бүүрлв. Киштэн чееҗд төвцнүн герл залрв...
Дөрвн җил хооран Бадм Хальмг Базр тал одв. Хәрү ирчкәд, Бадм юн кергәр тиигән одсан Киштәд чигн, МанҗД чигн келсн уга, Урднь серглң-дерглң Бадм эн йовдлын хөөн үг-күр уга болҗ одв. Тер өдрин дуусн көдләд, колхозин керг-төр күцәһәд, кеду дүңгәһәр көшәд ирсн бийнь, столыннь хораһас дегтр һарһҗ авад, кесгтән, сөөни ерәл давтл, умшна. Киштә, туүнә бәәдл үзәд, ухан-седклиннь үүмә медәд бәәсн бийнь, эврән эс келхлә, юн үүл учрҗ одсинь залуһасн сурҗахш. Цагнь ирхлэ — эврән келх. Болв өдрмүд давад, цаг йовад бәәнә— Бадм урдкасн улм-улм халта болна: газ«тлирхлә адһҗ умшна, радио юн шин зәңг келхиг чикән өгч соңсна.
Бадмиг дәкәд Хальмг Базр орҗ одхла, Киштә, ичр-
г < |
93 |
һутрнь кедү хату болвчн, залуһан' юн дегтр умшад бәә-
дгинь медхәр,, столынь секв. Хәләхлә — пулеметмудии туск кесг дегтрмүд бәәнә.
Киштә алң болв. Бадм гражданск дәәнә цагла, Арлтан Ангуляевла әдл, нертә пулеметчик билә. Зуг одатер һал-дән төгсәд арв һар җил болсна хөөн, түүнд пулеметмүдин туск дегтрмүд юуни төлә кергтәв? һар пулемет, станков пулемет, ик калибертә пулемет болн шишлң тәр күцәдг пулеметмүд: авиационн, танков, зенитн. Мана ори-ңутгт ода әәмшг уга: гражданск дәәг дарв, кулакудын буцлһ келһиг тохм таслв. Бадм нег угаһар, эн дегтрмүд умшҗ бәәхш... Не, тегәд... уга, уга... дән гидг юмн дәкҗ мана орн-нутгт бичә үзгдтхә...
Бадм Хальмг Базрас хәрҗ ирснәннь маңһдур ада
днь Киштәд келв: |
’ |
. |
— Хәәртә иньгм, манд салх учр харһад бәәв. |
||
— Салх гисн? •— Киштә хахад-цахад одв. |
|
|
— Би чамд келх зөв угав. |
|
|
— Чамд нанас нуух юн төр бәәдмб? |
|
|
— Бәәнә... |
„ |
|
Киштә алң бдлв. |
Нег-негән медснәс н.ааран эн хой- |
|
рин хборнд төрүц нуувч үга билә.. Ода юн болҗ одснь энви?
Бадм Зөвәр тагчг сууҗаһад, нег мөслж. келвБи йовҗанав.
— Хамаран?
Бадм хәрү өгсн уга. «Тер Дегтрмүд юңгад умшад, пулеметмүдин тускар юуни төлә дасад бәәвчи?» гад Киштә сурхар седчкәд., бийән әрә тесж. бәрәд, түүнә орчд әәмҗ сурв:
—Хувц-хунричн белдхви^
—Керг уга.
— Манҗд юн гихви?
Киштән сурвриг эс сонсси бәәДлтәһәр,. Бадм давул* чкв. БосаД һарчаһаД келв:
— КеЗә харһхан медҗәхшв. Тесҗ үз. Ямаран чигн зәңг бичә итк. Ашдиь әмд-менД ирхв.
Киштә залуһаң кузүдәд киисв. Бадм, зүркни телчлһ* нд авлгдш уган кергт, иньгән өмнәснь түлкәд, урласнь чанһар үмсәд, келв:
— Дегд.кучр болад бәәҗ гихлә, Хальмг Базр ораД» Петров гидг күүнәс мини тускар сур. Неринь сәәнәо то4 длҗ ав — Петров.
Киштә арһан бархларн, сүүлин чидлән хураҗ, сурв:
— Хальмг Базрт Петров гидг күн дала болхгов. Тү-
үг яһҗ олх биләв?
— Дәәнә комиссариатд олхч.
Бадм йовҗ одв. Бадмиг йовсиг Сәәни Экнд нег чигн күн медсн уга... Тарха?. Үлмҗин Тарха, Бадмин әмн үр-нньг?.. Тиикд Тарха талдан әәмг-отгт көдлҗ йовла. Бадм-нг новсна хөөн тер хәрү төрскн һазр-уснурн ирәд, эн Канүковин нертә колхозин ахлач болв... Тарха медх
зөв үга...
Бадм йовад дола хонв, сар болв, җил давб. Зәңгзә уга. Тагчг. Уснд чивсн чолун мет. Уснд чивсн чолукас буульг һарад, түүг альд уноиг меднәч. Бадмас төрүц темдг уга.
«Дегд күчр болхла. Петров гидг күүнәс сур» гилә. Бадмиг эрк алхҗ һарснас авн Киштәд күчр болв, дегд күчр болв. Манҗ түрүн дарунь кесг дәкҗ экәсн сурв. • Киштә, Бадмла әдл, түүнә сурвриг эс сонссн бәәдлтәһәр, давулҗ оркна. Нег давулҗ болх, хойр... һурв... давулҗ болх... Цааранднь яахмб?.. Әмт.ңә бәәдл, хәләц бас тер...
Түрүләд зүсн-зүүл күүндвр һарв... Бадм Киштәг көвүтәһинь хайчкад йовҗ одҗ... Орс герг авад зулҗ... Мууха , адрҗ йовх залуви... Сәәхн гергән хаяд, гер авх көвүһән енчрүләд... Медрлнь цальгрхла — тер болҗана... Колхозин зөөр халурхад тйигҗәнә... Көөркү, көөркү, Киштә...
Киштәд эн күүндән цуһар күрнә. Келнд ясн бәәхш— келҗл бәәтхә. Зуг «көөркү, көөркү» гиһәд бийинь әрвлсн, хармлсн бәәдл һархла. Киштә түүг таасхш. Эн тоот Бадмиг эрк алхҗ һарснас авн Киштәд зовлц-зөвүр өгв.
Кедү дәкҗ Хальмг Базр орад, Петровиг олҗ залуһиннь тускар сурхар седсн бийнъ, бийән бәрәд бәәв. Бадм альдаран йовҗахдн эс келсн хөөн — түүнә йовсн керг түдү дүнгә дааврта керг болҗана... Эн тоолвр Киштәг бәрәд зогсана.
Ж.ИЛДӘН куләһәд, аш сүүлднь тесҗ |
чадшго |
болад, |
Киштә иег дәкҗ Хальмг Базр орад һарв. |
буурл |
|
Петровиг дарунь олҗ авб. Хойр |
заһрмгтнь |
|
орсн, нигт хоңһр үстә, медәтә залу бәәҗ. |
бийән |
|
— Би Геслә К*иштә гидг күмб, — гиҗ Киштә |
||
танюлв. |
к |
|
— О, Бадмин кЛюд бәәдг күн та бәәҗлмт, — болҗ Петров ик өргмҗтәһәр тосҗ келв.
*Бядм.,» яһла? Китптэ
тә залуһур шурһв, УР • тер ттдг° “®
— Суутн, — болҗ цаадкнь җөөлнәр келв
Киштә суув. Петров папирос авад, һал кеһәд, тж 1 атв<
Бадм һазрин холд йовиа, |
гиҗ аш суулдиь Пет- |
ров цәәлһв. |
|
— Альд? |
|
Петров хәрү өгхин орчд, сурв: |
|
—Көвүнтн ямаран бәәнә?
—Багшин сурһуль төгсәҗәнә.
—Йир сән. Келн-әмтн дундан медрл тархаснас ачта
төр бәәхий...
Петровин эн үгмүд сонҗлта болҗ Киштәд медгдв. Залу мини седкл аадрулхар талдан юмна тускар келҗәнә. Бадмла нег му йовдл учрсн болҗана. Мектә күи бәәдлтә... Хәләһит, «көвүнтн ямаран бәәнә» гиҗ сурҗана. Бадмин тускар келшгоһар тиигҗәнә.
—Би таниг ода юуна тускар ухалҗахитн меджәнэв,
—болҗ Петров хальмг бериг тоолвраснь серүлв. -Та
намаг мек һарһҗана гиҗ харлҗанат.
<— Үр Петров, ю келҗәхмт. — Кйштә, ухаһан медүл-
чксндән башрдҗ, чирәнь улав.
— Та, Киштә, намаг мектә кун гиҗ бичә сантн. Тана ухаг медә бәәнәв, наадад үсндм буурл орҗахш..— Петров дәкәд папироС авад, һал кев. — Бадмин тускар иим юмн болҗана: тер ики холд, куүнә орн-нутгт йовла. Ода деерән танЛа залһлда кеҗ чадшго. Түүг медтн. Хәрнь
тер...
— Бадм әмдий? — болҗ Киштә арһан барҗ сүүляв
сурвран өгв.
— Әмд-менд... Тана Бадм, кемр медхәр седҗәхләтн,
йоста баатр күн... |
|
|
|
|
— Түүгинь эврән меДнәв. |
|
|
|
|
Киштән чйнгдҗ одсн суДцд сулдад, |
генткн |
нүднь |
||
харңһурад, стул деер эс-сүусн болхла, унҗ одх |
бэәҗ. |
|||
Тер бәәдлнь агчмин |
зуур төвкнәд, чидл-күчн |
дәкнәс |
||
махмударн дольгалҗ |
деврәд,. |
көл-һарнь |
чаңһрад, сту- |
|
ласн ббсв. |
|
|
|
1 |
ап"й^п’ МеНД бәәтн’ |
йовхлта,— гиҗ келәд, Киштә үүдн |
|||
Штров ардаснь дуудв: |
ш |
|
|
|
- Бадмнн ,ускар |
негцн күүнд бичэ ам аңһатн. Дрһ. |
|||
та болхла '— көвүпдәи чигн... — медәтә залу, тәмкин утанд шарлж. одси хурһдарн маңнаһан илҗәһәд, генткн нег мөслсн дууһар батлҗ келв. — Кемр Бадмин тускар әмтн үг һарһҗ гихлә — төрүц бичә итктн...
Петровин келсн — йорта болҗ һарв. Эдн харһад өрәл җил күцц болад уга бәәтл, Бадмин тускар зүсн-зү- үл зәңг, буслсн цә кевтә, деврәд һарад ирв,.
Зәрмснь тер зәңгиг Киштәһәс нууна, зәрмснь түүнд санань зовҗ, һаран чикнднь ухрлҗ икл нуувчинәр шимлдж соңсхна...
Эн олн зүсн зәңгс Киштәг чигн, Манҗиг чигн ик зовлңта, зөвүртә кенә...
Киштә дәкәд Хальмг Базр орад һарв. Петровиг хәәһәд, түүнлә күүндсн герүр ирхлә — Петровин ормд тал-
дан, цергә ноһац |
өңгтә хувцта, терүндән йир сәәхн зок- |
|
сн, баахн наста, |
шүрүн хәләцтә, допшн |
бәәдлтә залу |
сууна. |
|
|
Киштәг суутн гт<һәд стулд суулһв. Петровин тускар |
||
сурхла, «Москва |
тал авчкла» гиҗ хәрү |
өгәд, бийднь |
хальмГ гергн харш болсн кевтә, стол деерк цаасдан семрәд, адһсн бәәдл һарв. Тииклә Киштән зүркн менрҗ одв.
Ирсн хөөн — хоосн 'һарч болшго. Киштә Бадмин тускар сурв. «Тиим күүнә тускар шинкән соңсҗанав» гиһэд, баахн залу цааранднь күүндх бәәдл һарһсн уга. Тер бийнь Киштә тенд, Сәәни Экнд, залуһиннь тускар һарад бәәдг олн зүсн зәңгсин тускар цәәлһв.
— Залуһиннь тускар нег зәңгинь авл уга эңүнәс һа^ ршгов, — гиһәд Киштәг буцхла, столын ард суусн баахн залу босҗ ирәд, мусг инәһәд, догшн бәәдлпь җөөлдәд, ээлтәһәр хәрү өгв:
—'Санаһан бичә зовтн. Залутн әмд...
—Әмд болхла — хама йовхинь келтн?!.
—Хама йовхинь... — Баахн залу, келхв-бәәхв гйсн
хойр тоолврта ноолдад, аш сүүлднъ Киштән хаҗудк сул стулд сууһад, ээм деернь күдр һаран тәвәд. сурв:
~Та кезә партьд орлат? Хөрн дөрвдгч җил.
— Таниг йоста коммунйст гиҗ йткәд келйәв. Зуг, медҗәнт,. зуг көвүнДән чигн, хамгин өөрхн улстан чигн мини келсиг бичә медүлтн. — Баахн залу Киштән нүднүр дәкәд нег ширтҗ хәләһәд, эргнднь күн уга бийнь, шимлдҗ келв. — Бадм Испаньд йовна,
1 Б«лак*«» |
»2 ■ |
9Т |
— Испаньд...
Цаараидпь юн болсиг Кнштә медхш. Түүнә уйдсн зүркн эн гент зәңгиг дааҗ чадсн уга.
Бадм ноолдана нүүрт дасла. Сулдхврин өлзәтә аш медсн түүнд, һанцхн төрски ори-нутгтнь һарчах аһу ик әрүн хүврлт биш, бүкл делкәд болҗах цуг йовдл зүркнднь өөрхн, седклднь тачалта. Орчлңгд дәкнәс ик әәмшг үүдҗәнә — фашизм Германьд, Итальд диилвр бәрв. 1931-ч җил Испаньд революц болад, демократическ республик бүрдлә,. түүнд ода ик әәмшг үзгдҗәнә. Гекерал Франко фашистск зад татад, Йспанск республикиг хольвлхар седҗәнә. Түүнд Адольф Гитлер болн Бенито Муссолини салдсмудар болн офицермүдәр, самолетмүдәр болн танксар, зер-зевәр болн дәр-сүмар дөң болҗацхана.
Республик харсхар үзг-бүр нутгудас үнн седклтә улс эврә сән дурар Испанюр адһцхав. Коммунист Геслә Бадм бас Хальмг Базр орад һарв,. Военкоматд ирхлә, тенд түүиә өөрхн таньл, гражданск дәәнд хамдан цаһачудын өмнәс ноолдҗ йовсн Петров бәәҗ. Түүг үзәд Бадм байрлад одв. Зөвәр күүндснә хөөн, Петров келв:
—Бадм, чамаг соңсҗанав.
—Намаг кергтә йовхиг чи я(һҗ медвч? — болҗ Б.а-
дм алңтрв.
— Бачм ах кергтә йовнач. Саахндас авн кесг. дәюк келхәр седчкәд, әәмәд бәәнәч. Дәкәд... — Петров хальмг үүрүрн цольгҗ хәләв.
— Дәкәд юмб?
—Дегд зуһудад бәәнәч.
—Зуһудад? — Бадм тачкнад инәв. Петровин келсм
үнн. Түунд таасгдхин төлә, ңнәхәсн давуһар инәһәд, кергтә ирсн төрнь кедү дүңгәһәр дотркинь үүмүЛәд бәәсн бийнь серглң-дерглң бәәдлтә болҗ медгдхәр — тасрлтан угаһар граҗданск дәәнд яһҗ дәәлдҗ йовсан, «максим» пулеметәрц кедү цаһачудын толһад суусан тодрхаһар келәд бәәңә. Тер учрар чйгн, Петров1иг «дегд зуһудад бәәнәч» гихлә, Бадм йбсндан түунд зуһудҗахан медв, *—.Мөн, үр Петров. Би чамд зуһудҗанав..
—Нанд зуһудх,. би нойн бишв.
—Күн болҗ нойн, зәәсңд зуһудсн уга биләв, чамд зуһудҗанав.
Юцгад?
—Юңгад гпхлә... — Бадм бас Петровиг бурһудҗ хәләв. — Нанд дөң ңүргх күн — чич...
—Юн дөц?
—Испанюр сән Дурар новхар шйидчкүв.
Петров, ним күүндвр эе күләҗәсндән, хахад-цахад одв.
— Испанюр?
— Э, республик харсх кергтә! Фашизмин өмпәс босх кергтә! Бидн, коммунистнр, тагчг бәәх зөв угавдн. Ах-дү нспанцнрин сулдхврин төлә иорлдх зөвтәвдн. —? Бадм,
келҗәсн тоотынь таслх |
гиҗ адһсн мет, эн үгмүдән пег |
кииһәр асхад хайчкй^ ’ |
; |
—Тиигән бидн, сән дурар йовхар седсн цергә улс вовулҗанавдн,— болҗ Петров аш сүүлднь цәәлһв.
—Би цергә күн биший? Чи намаг сәәнәр меднәлмч г- хойр җилдән пулеметчик йовлав.
—Мөн. Тенд пулемет ёәәнәр меддг инструктор кергтә. Зуг чи... мартад хуурёнч...
—Дассн.эрдм әмнлә һарДМ гиҗ мана хальмг келнә.
Петров Бадмиг йовулх болҗ нег мөслгч хәрү эс өгдг болвчн, түүнд пулеметсин систем болһна туск кёсг дегтрмүд өгв. Бадм теднйнь Хальмг Базрас Дүрүн хәрҗ ирснәннь хөөн, сурһульч мет, арднь орҗ умшаД,. цуг мартсн тоотан сергәһәд, шйн хамгинь шинәс бийдән шйңгрәҗ авад, дәкәд Хальмг Базрур ирв. Эн саамд Петров
Бадмиг хөрсн уга, нам урдаснь түүно тускар |
партийн |
улускомд болн улусин күцәгч комитетд келәД, |
зөвшәл |
авчксн бәәҗ. |
Петров |
Бадмиг йовад күсдундур җил болсна хөөн |
чиги Республик харсхар Испанюр мордв. Тедп эврә сән Дурарн йовсн болвчн, теднә тускар олн-әмтнь чигн, элгнсаднь чигн, өрк-бүлнь чигн медх зөв уга болҗ һарв — дәәнә нуувч болн тер ноолдана үндсн тиим билә.
Хойр сард Хальмг Вазрин ДунДк Шикрт нуурин өмн көвәд, Бойн«бугорт бәәсн йк улан больницд Киштә кевтәД һарв.
Урдңь үүмәтә бәәсн Киштән сеДкл, түүнә шарклата зүркн — ода невчк төвкнв, зуг күләнә гидг... Болв Ле-
99
Иййё йарть яШран һйги түрү-ЗүДүг, зовлң-күчриг ЛЙ дасхла. Бийән бәрх кергтә, тесәд күләх кергтә...
Әмтнә келәд бәәси тоот унтрхш, болв Киштәд теднд йоста үн келдг арһ уга. Ямр чигн зәңгиг, келвригдаах кергтә, Бадмиг күләх кергтә. «Күләсн көөснәс күчр» гиҗ орс әмтн келнә. Тер төрүц үнн. Шиңкән багшинсурһуль төгсәҗ ирсн Манҗд эцкән күләлһн бас ик седклин зовлң өгв, болв экин >ицл, түүнә килмҗ баахн көвүнд зөвүрән даахднь ач-тусан халдав... Дәкәд эн буйнта бер ирәд, басл йк өлзәһән учрав... Манҗ Кермә хойр зәрмдән Киштәд гергн залу биш — көвүн күүкн хойрнь болҗ медгднә. Түдү дүңгә тедн ни-негн, иньг ,амрг... Ода му
ачнь, Элвг бәәнә...
Тер бийнь... тер бийнь үнн халуй сёдкләрй негх дәкҗ һол зүркән өгсн, нарта-делкә деер хәләсн, түшсн һанцхн иньгнь Киштән. уханас төрүц һархш, оньдин һаслң седклтә бәәлһнә, дәкн-дәкн күләлһнә.
— О, Бадм, о иньг минь,. яһсн болхвчи! — пиҗ, зальврсн, кевтә, һаран өөдән кеһәд, Киштә ормасн босв.
Дүүҗңгд кевтсн Элвг, бальчхр чирәнь көндрәд, НӨӨрТӘН ИНӘВ;
• ■ . ' |
7. |
Хальмг улё, нёг әәлин көвүн өрк^бүл босххла, цуһар негдәд, дем өгнә. Тёр учрар, Монтан тал ирсн күн болһн дорвата, мишгтә ирцхәв: дотрнь белг йовна.
Балдра Монта көгшн эктә,. һанц көвүн. Монтан эцк Балдрин тускар әмтн дунд олн зүсн тууҗ келгднә. Тер күн муусла ноолддг чидлтә бәәҗ, кесгдәкҗ бәәр бәрлдж гиһәд чигн келцхәнә. Кәәмн гидг хоша бәәх маңһд селанд Балдр нег дәкҗ Мухамед гидг байнла марһад, хойр доск хальмг цә шүүҗ авсмн гинә. Тер тууҗ иигҗ келгднә: Балдр маңһд селәнә уульнцар йовҗ йовад, секәтә бәәсн байна лавк тал харҗахар орҗ ирнә. Эн саамла хулдачин өөр зогсҗасн Мухамед байн Балдриг үзчкәд, наад бәрҗ келнә:
—- Эй, чи> хальмг, би чамаг чидлтә гиҗ соцслав. Ке* мр^ үнн болхла, тер булңд тевкрләтә бәәсн мишгүдтэ һуйрас дөрвн мишг дааһад һархла чин<и болг!..
—Үнәрий? •— болҗ Балдр сурна.
Үнәр, — гиҗ маңһд байн үгән иткүлҗ келәд, сан-
100
ка: «ҮкснОннь Цох Дөрвн мишг — ^рвн нәәмн һуд Яуйр
өргҗ чаДх билә»....
Балдр хойр мишгтә һуйриг сүүдән хавчад, хойр мйшгтә һуйриг базһҗ атхад, үүдн тал һархла, лавкин пол хотаһад, деегәрнь темән йовҗ йовх мет, му ду һарад шухтнад одна. Балдриг үүднд күрч йовтл, ардаснь байн Мухамед әәҗ хәәкрнә:
— Эй, эй, би чамаг наадлҗанав! Мишгүдән хәрү тәв... Эй, хәрү тәв, буйн болтха...
Балдр байнла зүткл уга, мишгүдиг хәрү ормднь тәвчкәд, һазаран һархар седхлә, байн дуудҗ авад, хойр доск хальмг цә өгәд, келнә:
— Якши 'бала!1 Зуг намаг угарюлн алдвч.
Балдрин тускар бас чигн олн тууҗс келгднә. Җирн негтәдән үүрмүдләһән зүтклдәд, марһад көвү һарһсмн гинә. Тер көвүнь —• Монта болна. Монтан эцк зөвәр олн малта, адг байн бәәсмн. Терүг малар байҗулсн күн — түүнә дү, Балдра гелң гинә. Гелңгин эврә неринь күн төрүц меддмн биш, цуһйр ахиннь нерәр Балдра гелң гиҗ келдмң.
Байна мал — нохан зо деерк цаснла әдл юмн. Хөрн негдгч җил Монтаг һархд, Балдра тер олн малнь зудла харһад, хаҗар хадсн өвсң мет, хоосрад үлдв, түүнә хөөн арвн җил болад, Балдра гелң ямасн бууһад, хар болчкад, әрк ууһад, аля көөһәд йбвҗ кеер көрәд үкв. Монтай эк Дууда хумс-хурһан тәәрәд, бәәхтә улсин гермүд эргәд, малынь хәрүләд, ишкә цокад, өөмс кеһәд, беелә өлгәд, девл-шалвр уяд, идх-уухйн шиңгәһәд, һанцхн хәләсн көвүһән күүнә ээмд күргсн болдг.
Дууда көгшн бийнь, һанцхн көвүһӘй кү кёҗәх уйрар, сахняд гүүһәд бәәнә.. Кезәнә Балдраг малта-гертә байн бәәхд, теднә һарт күүкн цагтан заргдҗ йовсн Байрта гидг гергн, хойр бичкн үрән экдән күргчксн, эмгнд нөкд болад, цәәһинь чанад, махинь утлад, боорцг-целвг кеһәд, бас сахняд бәәнә. Байртан ик көвүн Бадм, аман аңһачксн, биилҗәх улс хәләһәд, әмт дахад инәһәд, зәр* мдән альх ташад бәәнә.
Монтан хойр хората ик шавр гер әмтн дегд олн болсн учрар өргндән, утдан сунҗ одн гисн болҗ медгднә. Ик хорад һурвн эрәд тәвчксн столмуд, деернь бәәх хот-
хол, |
зер-земш, әрк-чаһрас, дөгәҗ келхлә, ацаһан дааҗ |
1 |
Якши бала —сән ковүн. (МаңһДар). |
101'