дмһаһаря чигн. Дурари чигн. Түүнэ эс чадх, Даах, диилх Ж? берк. Тер бас учрта.

Алдр Октябрьск революцин хоөн Төрскән харсгч дэи эклц Советнн Күүнә тосхсн, делдсн, дүңгәлһсн тоот олн. Тавн вд зурас. Индустриализац. Коллективизац. Эн тоотын эзн Сомтиц Күн дәәнә цагла чигн өврмҗ үзүлв.

Дән — һарута болдг. Дэн •— зовлцта болдг. Дәәяә цагла — күнд, күчр учрдг. Болв күн тер. тоотыг дааҗ, диилҗ, һатлц чаддг.

Төрскән харсгч Алдр дәәнд баатр йовдл үзүлсн дәәчярЯ|| нерн олн. Теднә кесгиннь өрчиг Алтн одя кеерүлв. Бадмии Манҗ Алтн од эс зүүдг болвчн, орн-нутгиннь сулдхвр харсж ш Түүнә эцк Геслә Бадм, эврә сән дурар мордад, фащязмии ек* нәс ноолдад, Испаня һазрт цогцан оршалһсн болдг. ТямофеЙ наснь ирәд, Киштэ гемин зүүһәр сәәһән хәәцхәв.

Әәдрхн Кизляр хоорндк төмр хаалһ, болд тасм мет, Сээяя Экнә өөгәр һотьхлзҗ суняна. Тер хаалһд көдлдг Кермә Җовал* гин өндр деер һархларн дуулна:

Асхн намрин сөөднь Ардаснь салькн щгәнә.

Эң салькна айсар Эрвң күүкн гейүрнә.

Нүудлэ, Нүудлә, Нүудлә, Нүднчн сәәхн Нуүдлә, Саңҗ бичә ууль, Сальк өрҗ дуул!

Кермә удл уга рельс эвдсн хортнла харһхан урдаснь медса уга билә.

БҮЛ — КИШГИН КӨРҢ

«Негн, хойр... Шулун, шулун... „егн, хойр». Гвардий лентенант БадМИН Ма„.Җ, бичк„ куүкд мет>

15

цоклһн болһнмг эн үгмүдәр давтад йовна. Ю ухалв чигн, жән даңшлһн терүиә сан-оиг давтсн болҗ медгднә.

әнә Даамһа шав <ил: гермүдин эрсмүд далҗиһәд, хашахаацхамхрад, эн җилмүдин туршарт нег чигн күүнәһар зс күрснь темдгтә.

Зусн-вүүл тоолврмуд күн болһиг эзлнә. «Негн, хойр... цуһар, мендвт!;.»

Манҗ бичкндән герин эрсд өлгәтә часин цоклһн болһнигдахҗ, «мана мал... сән тохмта» гиҗ давтдган ода санад, мусг инәв.

Әәдрхн өөрдх дутман Манҗ бийән дарҗ эс чадад, нег босад, нег сууһад йовна. «Көвүм ода дөнтә болх...

келтә, ухата... зуг нама, эцкән, танын уга... Кермә... Сәэи иньгм...» Манҗ эңкр гергән санхларн, зүркнь бульглад, соезд арһул йовсн болҗ медгдәд, суусн ормасн босад, секәтә йовсн теплушкин 'үүднә оөр одад, ээмәрн вагона эрс түшәд зогсв.

Манҗ Кермә хойр дуран тёвчҗ ханьцла. Манҗ пеДршлящ чил*әһәд Сәәни Экнд багш болҗ ирхд, Кермә бас баахн күүкн билә. Нег дәкҗ колхозин клубд болсн эк-эцкнрин хургт, медәтә әмтн дунд һанцхн баахн күүкн ира. Манҗ күүкиг үзн алң болв. Хург чилснә хөөн багш куүкнүр өөрдҗ сурв:

—Тана үрнтн кёмби?

—Уга, би эк бишв,-—болв. Күүкнә чйрэнь улаһаД^ бийнь буру хандб.

— Тииклә. медәтә әмтн дунд юн кёргтә йовсмт? — гиҗ Манҗ өврҗ сурв.

^- Би школД орДг нег дүүтәв. Эк, эцк угав...

153

ЧНМКДГ 611ЛӘ. Күүкп ӘӘ'ҺәД, эн тоотыг эцкдән келдми

6111«.

Булһнд ухан орх дүтм, җил ирвәс, насн батрвас, күукиг Шаккан зовалһп, харалһн,, зарл'һн дегд догшн болад ирв. Тер хоорнд, күүкиг арв күрәд уга бәәтлнь, орчлц деер һанцхп хәләсн эцкнь садв гемәр өңгрҗ одв.

һалв салькнд теңгс дунд җилк уга үлдсн оңһц кевтв, Булһн нүдндән доһлң нульмста, чееҗдән һашута зо-

влнта болв.

глдад. 'инәлдәд, байрта дууһан дууллдад, школ талан одж йовсиг үзхләрн, кеҗ йовсн көдлмшән мартчкад, «днә ардас хәләһәд кесгтән зогсдмн. Галгр хойр нүднәсю> заядар нульмсн асхрад,, бичкн өнчн зүркнь өрч дот-

Булһн хумсан зуусн мис мет, ээмән арһул хүмҗ, нүлиань булңгар хөөт экин эргсн эргц болһниг гетәд бәәдмн. Күвд нудрмарн Шакка кезә күзүһәр цокна гиҗ йгскн күүкн санхларн,, кеҗ йовх көдлмшән яһҗахан чигя медл уга бәәдг сдам чцгн харһдмн.

Нег дәкҗ, хойр туһлан хәләл уга көкүлҗ гиһәд, шиләврәр цокад, хаваинь хамхлсн болдг.

—Мини үкрин үснәс килврч, иишго домбр, чи нанд бугболҗанач, — гиҗ хәәкрәд, урлнь тесрҗәх халута, герин яргд көөтә ишкә деер зовад, түңшәд кевтсн өнчн күукиг кедү дәкҗ девссн <болхв!

Булһн өсх дутман мухлаллһна мууһар мухлалгдҗ, күзүцә харалд зүүләд ирв.

**һәргтәч, кишгоч,, домбрч, анднч, — гиҗ келдг аврлт уга лөөт экин үгмүд чикнднь дасгдад, зүркнднь хадгдад, цогцлань махмуд брлв. Арвн дола күрхләрн, Булһя эврәңнь бәәдләсн җигшәд ирв. Хавр, зун, намр һурвнд нүцкәр йовлһнас көлтә, көлнь темәнә тавпин бәәдл һарад балциһәд, зузарад, әәрстәд, зәрмдән дегд ярдхларн, тесрәд-тесрәд цусн һарад,, шарх болдмн. Алсн үкрин толһан арсиг өвчәд, үвлднь бийнь буршмг кеҗ авдмн. Деернь өмсдг хувцңа тускар келәд -керг уга. Салврха,

155

билә. Терүнә һаицхи меддг юмн — Шакка. Шаккан мухла, Шаккан уурии зог.

Күн бәәсн бәәдлдән тахшад, дасҗ оддг сәнҗ. Булһвд эврәннь үр көвүд, күүкдлә шуугад; үурләд җирһхнь гиж нег чигн санан ордго билә. Ташр деернь, тер зерлгшәд, әмт үзхләрн зулдг, бултдг болв. Тернь зөвтә. Булһниг ур күүкднь ч/игн,, хаҗудк әмтнь чигн керглдг уга билә. Дэкәд болхла, Булһила әдл му хувцта күүнд, әмтнә шууганд одх биш, өдрәр 'һаза һарч болшго.

Болв бүтү чееҗ өөрлсн шарх мет, кезә болвчн хаһрдг зөвтә!

Нег дәкҗ Җуугна Өлзәт Булһниг ус авч йовтлнь үзчкәд, күцҗ ирәд, хаалһинь тордҗ келв:

— Булһн, зогсҗа. Нанд чамла күүндх үг бәәнә... Зогсхнчн?.. Суулһеан һазрт тәвчк.;.

Өлзәтин эрәтә шеемг бүшмүд, салькна үләлһнд шилвинь цокҗ эрвлзәд, кевтә-янзта цогцинь улм кеерүлҗ, Булһна зүрк өвдкәв. Булһн суулһта ,усан буулһл угай йовн йовҗ Өлзәтәс сурв:

— Нанла юн кергтәвт?.. Келтн!.<

— Булһн, амрхнчн... хоюрн седклән күүндий.,. Булһн ээм'деерәсн карамсан буул1һад, суулһта усан

зерглүләд тәвчкәд, шиңкән Өлзәтүр чик хәләцәр хәләв.

—- Булһн, сууй, — гиҗ үр күүкнь ээлтәһәр келәд, Булһниг, торһн мет җөөлкн, ноһан деер суулһв.

Арвн Долан ҖИЛ1ИН туршарт нег чигн иим бүлән, үнтә үгмүд Булһн соңсад уга би>лә. Тер соңсҗах бийән чигн, келҗәх Өлзәтиг чигн иткл уга, үр күүкнәннь келсн үгмүд зүүднднь орсн болҗ маһдлгдв.

—Булһн, юңгад чи нанас зулнач? Бидн чини үүрмүд бәәнәлмн,, — гиҗ келәд Өлзәт Булһна атхр хар үсинь илв. Күүкн киртә толһаһасн нег ичн, келҗәх үгинь иткл уга, Өлзәтин һариг чаңһар түлкв.

— Бичә, Булһн, юмнас ә, бидн чини үүрмүдвДн, чамаг эврәннь зергләнд авхар сеДҗәнәвдн.

—Уга, уга! Баав соңсхларн нама алх! — гиҗ әәмсглҗ Булһн келәд, суусн ормасн босад, усан үүрәд, Өлзә-

тд нег чигн чик хәрү үг өгл уга, герән хәләһәд,,\ суулһта усан үүрәд, бөгчң-бөгчң гиһәд йовҗ одв.

156

1941 җил июль сарин һурвнд Бадмин Манҗиг дәәнд мордхд, эн төрскн һазртнь төмр хаалһ уга билә. Әәдрхн — Кизляр хаалһ тосххмн гиһәд 'шин зәңг җиркләд һарчасн цаг бмлә. Ода болхла, эмнг хальмгин теегәр болд тасм сунҗ орҗ ирҗ.

Өндр-өндр толһасиг керчәд, хотхр-хотхр 1һазрмудыг тегшләд, тәвсн төмр хаалһ Манҗин өмн кесг дуунад, нарни герлд гилвкҗ үзгднә. Пассажирск поезд тесҗ күләж чадшго болад,. Манҗ түрүн харһсн товарн поездин платформ деер сууһад һарла. Паровозин өткн хар утан паанцклад, хамрар, амар орад йовна. Ташр деернь нүүргснә үүрмг хог-бог хурлзҗ дахад, өврәр кегдәд, нүд заядар анюлад, эргндән 'һәәххд харш болад йовна. Тер биннь Манҗ, доран сүуҗ чадад, икшкәр ховдгар кииһән авад, пилоткан һартан 'бәрчкәд, байрлҗ бахтв:

—Төрскн һазрм, мендвчһ. Хальмгин теегм, сән бәнч!.. — Манҗин хәәкрсн хоәкрлһн поездин шууганла негдҗ бийднь әрә соңсгдв.

Нүүргснә утаг цецгәсин үнр дарҗ каңкнад, Манҗд кесг олн тоолврмуд санулв. Нёг алг керә поездин ардас удан көөлдәд нисҗ йовад, толһан кецүр эргәд геедрҗ одв. Холд ик хар һәрд деләд, нег ормдан эргҗәһәд, генткн, шивсн шавр мет, (һазрур кийсв.

«Бас нег аңгин әмнд күрв»—^гиҗ санад, Манҗ кеснән һәрдин унсн һазрур, терүг хәрү өөдән нисҗ һаршь күләһәд хәләһәд йовб. Бблв һәрд дакҗ өөдән һар-

сн уга.

Өмннь, төмр хаалһ уга цагт, эн улан хаалһар Ма*нҗ мөр чигн унад, темән терг чигн зүүһәд,. район тал, Хальмг Базрур оддг билә. Ода болхла хая-хая, энд-тенд цөн-цөн үкрмүд, мөрд, темәд харгдна. Нег чигм хөөнә хош харһсн уга.

Асхн үдлә Манҗ 3-гч разъездд, Хар Усна деед экнд, ирҗбуув. Урд эМнг бәәсн һазрт шин-птин гермүд бошн шар харһа вокзал тосхгдҗ.

Удан картузта, өндр һолыпг нурһта, хар улан чирәтә баахн күүкн деҗуркас һарч ирәд, һартан йовсн шар дарцгарн докъя өгчкәд, өмнән бәрв. Манҗин ирсн поезд

157

утар татад хәәкрчкәд, ТуруләД геДргән н™™* .

"ШКЭД- Д“ур" ••><«

— Сәәни Экн тал альк хаалһар одхмби?

Күүкн, цаһан цасн шүддән цәс һиҗ инәчкәд, хальи* гар хәрү өгв:

— Та хальмг күукмбт? — гиҗ Манҗ сурчкад, шиц

Үүтхн, нег терзтә хорад, станцирнн аппаратын өмн, нәрхн ут стол деер кесг телефон бәәнә.

Дежурн күүкн Манҗ хойриг орҖ -ирлһнлә, станциоин аппарат ә һарчаһаду нег бичкн төгрг х.авхуг секгдәд, ноһан һал, ш$тв. Күүкн аппаратын бәруләс авад эргулҗәһәд, телефона трубкд келв:

— Негдгч пост... Тавн зун далн хойрдгч поездиг давхла, һурвдгч белн хаалһиг зөрлцх поезд һархд белд.

Күүкн, трубкан өлгчкәд, Манҗур эргәд, оаррта инэ

дтәһәр сурв:

— Цергәс хәрҗ йовнт?

Манҗ ода ирҗ эн күүкнә хәләцлә зөрлцхләрн, өмсҗ йовсн хувц-хунран, нүр-һаран ямаран бәәдлтәв гиҗ санв, Кевтә өндр цогцднь дигтә, цергин шар. кимлгин зах, ханцн хамгнь һашун көлснд киртәд бәәҗ. Өргн улан оүс нәрн белкуснднь шигдәд, Манҗиг улм өндр кеҗ. Гвардий лейтенантын зун өрчднь кесг олн орден, медаль нег-

иегнләһән харһад, ә һарлдад бәәцхәнә.

Маңнаднь болн нүднәннь булңгар тогтсн хурнясдзццн шовһр чирә деернь зургдҗ, узсн догшн күчриг күци медул!^. Зеегтә хар нүднәннь зовк деерк нәрхн хар кү< мсг һо хамриннь деер ирҗ ниилҗ. Дорк урлыннь барун оочин өөр шавин сөрв үлдҗ. Барун чикн деерән цохтсн

пилоткин дор, гедр цокҗ самлсн үснәннь захар, цаһаш цаһан үси бас үзгднә.

— Хаиҗаиав, — гиҗ келәд Манҗ, күүкнә -һаоиг чанһар атхад, станцас деед өмн үзг хәләһәд һяпп РИ И

зуг зүркн түңшәд, шахгдад амар һарн алдсн болҗ медгднә.

Аш сүүлдңь баахн сеериг давад, өргн хавтхрин захар орхлань, нарна герлд, эңкр, альд йоввчн өөрхн, ха* җуднь болҗ медгддг Сәәни Экн налаһад, күриһәд бәәв.

«Уульнцар йовхла,, гертән күртл кесг улс харһх... Үлү цаг бәрх... Шулуһар Кермнүрн күрх кергтә... Элвгм...

Экм... Шулун, шулуп!» гиҗ тоолад‘ Манҗ, таньдг улсла Кермәһәсн түрүн харһш уган кергт, теднәс зулад, хашахаацин ардаһар йовад, селәнә дунд бәәсн герүрн гүүҗ орҗ ирв.

Манҗ хашаннь үүд түлкәд орхар седхлә, үүдн суцһугар таг эрәтә болна. Адһн-шидгн сүңһугиг эрчминь һарһад, хашаг секәд орхла, герин үүднд ик хар оньс өлгәтә бәәнә. Ташр деерәснь үүдн кирсләд доскар хадата бол-

на.

Манҗин зүркнь кирд гиһәд, хойр нүднәснь нульмсн заядар асхрад, дор ормдан чидлнь чилҗ киисв.

Булһн Өлзәт хойран түрүн болҗ харһҗ күүндсн цагас авн хойр җил болв. Булһниг ода күн таньшго. Үр күүкднь цуһар дөңнәд хувц авч өгәд, колхозин көдлмшт иҗлдуләд,. әмтн дунд йовдг дасхв. Тер бийнь Булһн мухлад дассн төләдән, хөөт экәсн салҗ талдан күүнә герт бәәхдән дурго болв.

Шакка түрүн авгтан күүкиг әмтнлә өөрдүлш уга санаһар аздлҗ-аздлҗ, болшго болхла, Булһниг талданар харадг болв.

— Кишго көгшн домбр, залу хәәһәд, гертәсн зулхар бәәнчи? Чамд залу хәәДгичн өгсв!..

Нег дәкҗ Шаккя уурлхдарн, Булһнд үр күүкдиннь авч өгсн бүшмудиг барун ээмәснь татад, хорма күртлнь Шуулв. Тер бийнь Булһн тагчг. Дасчкҗ. Болв бәәх дуг ман, өдрмүд, сармуд, җилмүд ирх дутман күүкнә нүднь. мийсин кичгүдин нүдн мет, баах-баахнар ээгдәд йовҗ, әмтнә бәәдлиг, әмтнэ хүвпг күцц эдлх сана зүүдг болв. 6улһна зүркн, удан унтсн нөөрәсн серсн мет, күгдлҗ цокв. Өмннь даңгин зовлңгар дүүрң чееҗнь уудад, оньдинд

харңһу болҗ медгддг орчлң — герлтәд, зүсп-зүүл сйнан* седкл делврәд, айста Дууһар җиңнв.

160

лад, дольглад бәәв.

Көвән өвснә хадлһн эклхлә, баһчуд хадлһнд һарх бо-<

лж ниргв.

— Баав, би баһчудла хамдан өвснә бригадт һарч бәәнәв, — гиҗ Булһн нег дәкҗ Шаккад келв.

ллһнас көлтә, хойр оочарнь даңгин шар шүлсн һооҗад бэадг амнаснь цаһан көөсн цахрҗ, дор ормдан пол деер күрд у»в. Булһн ән тусхларн, яахан медҗ эс чадад, дөң- «х кү дуудхар үүдн тал гүүҗ йовад, генткн серл орсн мет, хәрү эргәд,. хөөт экиннь өөр: «Баавм», — гиһәд киисв.

Күүкн экән өргәд орн деер тәвчкәд, адһн-пгидгн ус буслһад, тос самрв.

Шакка кедү дүңгәһәр зоваһад, хараһад бәәсн бийнь, Булһн терүнд цань уга иҗлдҗ. Аш сүүлднь Шакка ширгж одсн оңһрха ңүдән секхлә, Булһн байрлн тусҗ келв:

—Баав... баавм, эн усиг уучктн, бййтн сән...

—Би ус яһад уух биләв!.. җомбаһим йс!.. К|И1шго!.. Шакка хуучн авъясарн Булһниг харахар седчкәд,

нульмста хойр нүдинь үзәд, терүнә җөөлн хәләцд зүркнь уидад, күүкнүр ээлтәһәр хәләв. Күүнә дотрк сана-седк- лиг зүркәрн меддг Булһнас Шаккан тер ээлтә хәләц алдрсн уга *— күүкнә өрнь җөөлдәд, зүркнь, тос уусн мет, догдлҗ цокв.

— Баавай, уучктн, сән болх, — гиҗ келәд, орна өмн өвдглҗ сууһад, хөөт экиннь маңна илв. Цаадкнь, элкән илүлҗәх һаха мет, мөсн зүркнь генткн хәәлҗ чееҗнь талваҗ инцклв.

— Баав, цә чанхв, аль шөл кехв? — гиҗ сурчкад Булһн, ямана ңШк мет тогляд, хот кедг хораһурн орв.

Булһна үүрмүднь Шаккаг гемтхлә, өвснә бригадир Дорҗин Окнд келәд, терүг гертнь үлдәлһв.

һурвн сард орнасн босл уга кевтсн 'Шакка ода толһаһан өндәхлә, чинә-күч авхар бийән шөләр шахулв. Ода ирҗ тер көгшн зүгдгин өрнь Булһнур хаһрҗ, терүг бийдән ямаран туста дөң-нөкдинь медҗ, өмн герә күүкиг элкнәсн һарснла әдл санҗана. Уурллһнас көлтә зүркндән гем авсң Шакка, яснь һарад, көл-һармуднь нәрдәд,

шанань хавчгдад? җ1иврпь хуһрсп шовуиа бәәдл һарв Шакка өмнпь оньдинд «бур-бур» гиһәд ә һарад, болх-' болшго юмнас авн харал тәвәд, альх ташад, зөвтә, зөв уга. болв чигн Булһниг чичәд, цокад бәәдг бәәсм болхла, ода нег чигн амн шүрүн-үг келхш. Нам бийнь чигн тор тун-номһн болв. Эн тоотыг үзҗәх, медҗәх Булһн урдк зовлңган мартад, хөөт экиннь зүркн җөөлдснд байрлад, терүгән юуһар хаңһахан, яһҗ байрлулхан медхш.

Күүкн күүнә зүркн җөөлн юмн чигн.

5.

— Манҗ, мендвт,— гиҗ келсн үг соңсад, багш хәрү эргв. Хаҗуднь Җуугна Өлзәт,. Пүрвән Бося эдн инәлдҗ зогсҗасиг, нульмсн һатцас, гвардий лейтенант үзв. Те* рүнә уласн нүдиг хойр күүкн үзчкәД, нег-негән дораһар чимклдчкәд, Манҗур өөрдәд, һаоан өгцхәв.

— Мендвт, мендвт, күүкд! — гиҗ келәд Бадмин Манҗ һарарн һазр түшәд, суусн ормасн босв.

—Бидн таниг түрүләд таньсн угавдн, — гиҗ Өлзәт, Манҗин сурхар седсн сурвриг келүлл уга, адһҗ цәәлһв.

—Менд йовҗ ирвт?

—Ирвә... Өлзәт Бося хойр, миии экм хама бәәнә?..

Кермә яһла?.. Көвүм, Элвгм, яһла? — гиҗ Манҗ менрж

сурв.

Хойр күүкн нег-негән гилс гиҗ хәлән^ юн гиҗ хәрү өгхән медҗ эс чадад, Өлзәт келв:

— Элвгтн детдомд бәәнә...

Манҗин нүднь харңһутрад, көлнь эврән матиһәд, су* усн ормдан хәрү унад, хойр һарарн толһаһан түшәд ях-

гихдән эмәһәд, шуукрлһн, саналдлһн, яхлсн түңшлһинь

162