нульмсиг ханцарн арчад, герүрн һарч гүүв Үр.күукднь туүиә ардаснь хәләҗ, багш Өлзәтд эс күртснД баирлҗ,

9.

Школд сурһуль эклв.

Төрскнә Алдр дәәнд орад ирсн Манҗд, урд сурһдг зокаЛ ода дуту-дунд болҗ медгдв/ Тащр деернь, дәәнә цагла бичкдүд альвлдгнь икдәд, күүнә үг соңсдгнь баһрж. Тиигҗ Манҗиг ирхәс өмн сүр'һҗ бәәсн багшнр келцхәв.

Түрүн урок билә. Цуг сурһульчнр, багш мендлснә

дорацулхар седсн Гитлерин зурань,. кү туссн хад чолун мет, хамхр®.

Күүкд тагчг сууцхана.. Эднә, эццн болвчн, серглң чи- рәс үзҗ, Манҗин чееҗ байрар дүүрв.

Урокин сүүләр, шилвксн хар нүдтә көвүн, һаран өргәд сурв:

—Багш, һаза һарң болхий?

—Удлго урок чилн гиҗәнә. Тесҗә, — гиҗ келчкәд, Манҗ, урдк кевтән санамр, эклсн тууҗан цааранднь

цәәлһхәр седв.

— Уга, багш, би тесҗ чадшгов, — гичкәд көвүн, шөвг хатхсн мет, генткн ормаси өсрҗ босад, үүдн тал гүүв.

Тууг, зуг тууг куләҗәрң кевтә, көвүд, күүкд классия тагчгиг эвдәд, агчмин хоорнд шуугад, ниргәд, инәлдад, хәәкрлдәд одцхав. Зәрмснь цартасн бослдад, Һазаран гууҗ одсн көвүнә ардңс даххар, бас үүдн тал Һарцхав.

Манҗ турүн авгтан аәмәд, яахан медҗ эс чадад, дегд уумхләрн, стол цокад хәәкрв:

— Зогс!.. Зогсцхңтң гңнәр!,,

173

Дәкәд дор ормдан бийән һартаң авч, шүрүн тогтун дууһар, үгмүд болһнан, цутхҗах метәр, төм-төмәр келв:

— Тадна төвкнүни төлә, тадна хөв-җирһлин төлә, тадниг сурһуль дастха, төрскн орнннутгтан сән медрлтә, туста улс болҗ һартха гиһәд, тенд, деед үзгт мана советин улс, тана ахнр, эцкнр,. аавнр цусан асхад, әмән өгч йовцхана. Тадн теднә тер әрүн седклин, күслин, ноолдана хәрүд иим андн йовдл һарһҗ бәәхмт?..

Үүднд күрч йовсн көвүд хәрү эргәд, партмуд болһндан ирҗ сууцхав. Багшин келсн үг теднә толһан экәр, алхар цоксн мет, ирҗ цокв.

Манҗ дегд икәр әәмсән, үумсән теднд, сурһульчнрт, медүлш уган кергт, класст диг-дара эвдсн йовдл төруп эс болснла әдл, урдк кевтән төвкнүн, нег мөслсн, тегш дууҺар тууҗан цааранднь келәд төгеәв.

Хоңх җиңнв. Нег чигн күн ормасн көндрсн уга, Сурһульч болһн, тагчг суух багшин көндрсн көндрллһ болһ хавлад, дәкҗ ю келхвт гисн бәәдлтә сууцхана.

— Хоңх җиңнҗ оркв. Завсрт һарцхатн, — гиҗ багш

сергәв.

Көвүд, күүкд, үнтсн кү серүлшгоһар бәәх мет, аярхнадрхн ишклдҗ, тагчгар үүдн тал һарцхав.

Манҗ класст һанцарн үлдв. Багшнрин келсн үнн болҗ һарв. Бичкдүд альвн болҗ одцхаҗ, диг-дарани зокъялыг эвдхд теднд юмн биш болх бәәдлтә...

Класс түрүләд тагчг бәәлә. Ик соньмҗтаһар багшин келҗәх тууҗ соңсҗах бәәдлтә билә. Тиигҗ Манҗд медгдлә. Иосар болхла, тедн эс соңсҗасн бәәдлтә, эс гиҗ юңгад һазаран һарсн көвүнәс көлтә, генткн, шилгнь алдрсн оруһин усн кевтә, агчмин хоорнд шуугад, ңиргәд одва?.. Би юн эндү һарһад оркув?.. Эн болсн йовдлдкен бурута?.. Бий:.. аль еурһульчнрий?..

Көвүг һарнав гихлә зөв өгхмн бәәҗ... Яһҗ медхв» бачм керг чигн харһсн... Уга% һарнав гисн болһниг түрүн өдрәс авн һарһҗ болшго. Мү үлгүр му ашта болдг...

Уга, уга, көвүнд һарх зөв эс өгсм чик... чнк... Тегәд ни хаҗһр юундв?..'

Дәкнәс хоңх җиңнв.

Сурһульчнр арһул орҗ ирәд, бәәр-^бәәрән эзләд сууцхав.

Багшин нуднд хамгин түрүн болҗ һазараң һарч гүүсн сурһульчин чирә харгдв. Чирәнь улаһад, үснь сөрсәлдҗ оч. Бәәдлнь, түүг көвүд зөвәр үмг$н еңгтә.

174

Манҗ көвүнәс сурй:

— Эк бәәнү?

— Бәәнә, — гиҗ көвүн, уласн чикән имрн бәәҗ, шйЛ^ г.ксн нүдмүдәри класс тал нег, багш тал нег хәләҗ, ке-

лб:

—А эцк бәәнү?

—Уга.

—Яһла?

—Дәәнд алгдҗ одла,...

Класс, әмтә күн уга мет, тагчг, болв, көвүн генткн нульмсндан күч-күрч эс чадад, асхрулад уульв. Манҗин зүркн улм-улм зөвүрләд,, ээм деернь күнд чолу тәвсн болҗ медгдв...

Эн өдрәс авн Манҗ икәр кинҗ, кен чигн сурһульчйг гертән яһҗ бәәдгинь, урокдан яһҗ белддгинь хәләҗ, оньган өгдг болв.

Түрүн өдрмүдт ;Манҗ школын көдлмшин зокалыг сольдг билә.

Зәрмдән дәәнд болсн баатр үүлдврмүдин тускар, мана цергин алдр ноолдана тускар, фашистнрин һарһдТ ,өршәңһү уга андн йовдлмудын тускар, эк-эцкәсн, элгнсаднасн салад, өнчн үлдсн бичкдүдин тускар бүкл уро- кин туршарт келдмн. Эн тоот тууҗмуд сурһульчнр класст бийән бәрлһиг ясрулхд туслв. Дәәнә һал үзсн бичкдүдт цагаснь өмн ухан орна, тер мет Манҗин сурһульчнр чигн багшиннь келәд бәәсн тууҗ соңсх ду.тман, улм түргн ухаһарн, бийән бәрлһәрн өссн болҗ медгдв.

Манҗ асхнд герүрн көшсн йрхләрн, көвүһән өвр деерән авад, экән дурасн хойр нүдинь ширтәд, кесгтән сууиа. «Кермә, Кермэ минь», —- гиҗ зүркнь шарклад, нүднь нульмсар дүүрәд ирхлә, көвүнь, Элвгнь, кедү альвлҗасн бийнь, номһрад эцкәсн сурна:

— Бааҗа, яһвчи?

Манҗ Элвгин маңнаг арһул үмсәд, һазр деер тәвчкәД, бийнь орн деерән һарад, хойр һаран толһа доран тэвәд, өөдән хәләһәд, кесгтән тагчг кевтнә.

Нег дәкҗ бас ним ик зовлңта кевттлнь, Өлзәт Бося хойр тачкнсн инәдтә орҗ ирцхәв.

— Манҗ,_клубд одый! — риҗ келәд Өлзәт орна еөр бәәсн стулд одад суув. Бося Элвглә һар авч мендләд, хот кедг хорад бәәсн Коокуһур һарв, Багш орн деерәсн цергинәр өсрж. босад, хаҗудан суусн күүкн тал ширтҗ 'хәләв. Өлзәт нүднәннь хойр булңгар 1инәҗ давтв.

175

— ЙО0ИЙ, йовий, Гертәп кевтсптн болх. Аль мж зулҗант?.

Өлзәт соньн заңта куп. Тогтуи биш гихәс — ухата,

күцц тоблврта гихәс — салькн мет гиигп, хууль кенэ гихәс — му нерн уга. Аальта бәрцтә.

Эртинә боодг ясхд доһлң нульмста хәрҗ ирсән мартҗ оркҗ. Тиигхд куүкн кесг уха туңһала: «Энүнас хооран Манҗла харһҗ, куундх биш, мендлш угав,—гиж негдврәр санла, Булһн-^-мини ур кууки биш — өшәтн— хойр, дәкҗ куунд дурлдмн болхнь, уксв — һурвн, ДӘКӘД, дәкәд, дәкәд...» Тиим дәкәд Өлзәтд арвн хурһнаснь улу билә. Болв өдр өңгрхлә^ тер хордҗ бәәсән мартад, Булһн тал гуүҗ ирв:

—* Манҗ хәрҗ йовад чамд ямаран үг келв, а?—гиж Өлзәт Булһнас дахулҗ сураД, өргн тегш ээмднь, янзта батрсн цогцднь бахтҗ һәәхв.

Манҗин нер соңссн өнин күүкнә хавтха, нарнд шатсн зес чирә деернь, альмн улан цусн бүрлзәд, ке сәәхн нүднь бүргчрәд, өргн кумсгнь нәрхдсн болад одв.

— Манҗин келсн үг чамд юн кергтә, - гиҗ хәрүцәд Булһн, суулһс авад, уснд һарв.

Өлзәт инәһәд, орн деер кевтсн Шаккад соңсхв:

— Күүкндтн әрк ирн гиҗәнә.

—; Яһна? — гиҗ Шакка кевтсн ормасн сурчкад, бий-

ән бәрәд келв:

— Сән, сән болад бәәхгов...

Тер өдрәс авн Өлзәт Булһнла үурлдгән уурв. Манҗиг нүднәннь булңгар болвчн узхин кергт, Өлзәт багшин герин терзңн өөгәр кезәдчн йовдмн. Школд сурһуль эклснә хөөн Манҗ үзгддгән нам уурв. Тегәд чигн эндр Өлзәт Босяг ээрәд бәәҗ, дахулад Манҗинд ирв...

— Сән, сән. Клубд оч болҗана, — гиҗ Манҗ зөвшәрәд, хувцан сольҗ өмсх болв.

Өлзәт дегд байрлхларн, хот кедг хораһур һарч ирәд, Босяг чаңһар чимкәд —. чишкүләд, Элвгиг базһад — уулюлад, Коокуг халхаснь үмсәд, керлдлһ үзәд, көл-кө- длв.

ю.

Сәәни Экни клуб дәәни'өмн, Кануковин нертә колхоз милл'ионер болсн җ?ил тосхгдла. Эң клуб селәнә дунд ики

176

инм Шуугйта пәәрт орҗ узәД уга Мапҗд эн тоот Ик сбньн нәр болҗ медгдв.

Манҗ генткн Булһниг санад, клубд ирдг болхв, уга болхв? —: гиҗ тоолад, эргндән хәләв. Хаҗуднь суусн Өлзәт тасрхан уга үг келәд бәәнә, зуг Манҗд Өлзәтин келсн үгмүд соңсгдхш, тер домбрин ә, биичирин тавшлһ, әмтнә шууга соңсад сууна. Өлзәт зәрмдән тачкнад инэһәд чигн одна, зәрмдән геглзсн толһаһан багшур далҗилһәд, ээмүрнь чигн өөрдүлнә, зәрмдән ширәр будсн хойр урлан шошалһад, Манҗин чмкнүр чигн шимлднә,

һариг атхв.

Эн саамла Манҗ баһчудла хамдан клубин библиотекәс дегтр сүүвдәд һарч йовсң Бул-Һниг үзәд, баахн көвуншң өсрҗ босад, күүкнә ардас дахв.

— Булһн, мендвт! Үзгдл уга альд бәәһәд бәәнәт? — гиҗ тер сурад, үүднә өөр күүкиг күцәд, һаран өгв.

Күукн дегд ән-ичхләрн, чирәнь нигтәр улаһад, сүүвдән йовсн дегтрән унһаҗ келв:

— Та бийтн үзгдхшт!

Манҗ күүкнә унһасн дегтриг полас өргҗ авад, бийднь өгл уга, сүүвдчкв.

— Наартн, тенд одад сууй, — гиҗ бапш дуудв. Манҗ Өлзәтиг мартчкҗ. Булһниг дахулад багш өм-

ннь суусн бәәрндән ирхлә, Өлзәт ормасн шурд босв.

— Көгшн күүкн, суутн! — гичкәд, тер гүүхәрн клубас

шүвтр хәрү өгч эс чадсндан бийән гемшәһәд, буслҗасн халун усн деернь асхрснла әдл, бирчив.

Эн темдгтә асхнас авн Сәәни Экнд нег шин зәңг нем-

кен билә?.. — гилдҗ гергд, зөрц, эс таньсн бәәдл һарлдв.

— Түүнәнчн нернь Ядмин Шев эсий?—гиҗ наадк негнь хәрү өгнә.

— Э-э, мөн, Ядмин Шев... Тегәд, тер Шевчн Булһниг авхар бәәдг чигн...

178

яахан медҗ эс чадад, бешин үмс авхар седҗ йовси һартк шиләврәрн Өлзәтиг шивхәр седхлә, цаадкнь куцгдл уга гүүһәд һарч одв.

Кесг сарин туршарт гемд даргдад, Булһна сәәхн җөнлн седклиг җе гиһәд медәд, һарһсн үрән 'болһҗ санҗасн Шакка, Өлзәтин келсн зәңгиг соңсчкад, генткн урдк кевтән әврән һарһҗ, сүрәлкв:

— Кишго дом'бр, чи м'и№и нер һутахар,. хулхаһар хууль кевчи?!. Намаг эП орн деер элкдәд кевтхлә, амрад кевтнә болһҗанч!.. Көг-шн домбр... Залу хәәдгичн үзүлсв... һар гертәсм, хар яр һармр... Я-ях, я!..

Шакка өрчән һарарн бәрәд, орн деерән киисв. Булһя, чирәнь кимр цаһан болҗ хүврәд, экүрн йиисәд, толһаһинь бәрн бәәҗ, уульҗ цәәлһв:

—■* Баав, бичә итктн... Худл, худл,... худл... Төруц худл... Бийән хәләтн, худл, худл, бийән әрвлтн...

— Бийән, бийән, — гиҗ давтад Шакка, орн деерән цааран эргәд кевтв. — һал уга һазрас утан һардмн биш...

12.

Эн саамла тенд, Бадмин Манҗинд, бас ик күүндвр болҗана. Күүндвриг Кооку эклв. Эклхләрн чигн ики холас, ууһас эклв. Түрүләд Кермән тускар, дәкәд Элвпин, Манҗин эк Киштән, түүнә эцк Бадмин тускар келв. .

— Чи, Шев, сурһульта күнч. Мана Сәәни Экнд чамла әдл толһата залу уга... Хәрнь/би чамаг тиим йовдл һарһх гиҗ санҗасн уга биләв... Хәәмнь Киштә әмд бәәсн болхла...

—Юн йовдл? — гиҗ Манҗ Коокуһин келҗәсн үгиг

таслв.

—Юн йовдлынь эврән меддг болхч... Келхд нам ич? кевт... келн көндрш уга...

—Келтн, келтн, —? гичкәд Манҗ Коокуһин келҗәсн үгмудиг сәәнәр оньһл уга, хәләҗәсн сурһульчнрин тетрадьсяс нег тетрадь авад секв.

Дәкәд бийән соңсҗахш гиһәд Коокуг өөлх гиһәд, стулын нурһ түшәд, эмгнүр хәләһәд суув. Кооку багшур чик хәләҗ ядад, буру хандҗ цәәлһв:

—Булһн чамас давхр чигн...

180

болҗ одна. Хотна похасин хуцлһн, тедукнд йовх куүнә ишкдлмүд ик холас ишхтнҗ соңсгдна.

Манҗд генткн әәмшгтә тоолвр орв. Булһнла нег Дә- кҗ чнгн үүрлҗ йовсн, түүнд ухан-:седклән кургҗ келсн негчн саам уга. Ташр деернь, теднә гериг холас үзхәс биш, одсн йовдл бас уга. Хөөт экнь юн гихв? Бийнь, Булһн, яахмн болхув?.. Хәрү эргхлә яһдв? Уга... «Залу кун зөрсн талан», — гидг.

Көл дор цасн нимгн, болв ишксн ишкдләс һарсн әик. Багшнг Шаккан тал одҗ йовхиг букл Сәәни Экн соңсад, дөрвн үзгәснь хәләҗәх болҗ медгднә.

Түрүләд эвго билә, дәкәд, улм цааран йовх дутман, зүркн невчк төвкңв. Манҗ Булһнд уг орулхдан әмтнәс эмәҗ бәәхш.., уга, уга... түүнд талдан зөвүр бәәнә..,

Тенд, деед үзгт, мана советин улсин улан цусн асхрҗ бәәнә. Төрскн һазр-усимдн-булаҗ авхар ирсн фашистнриг советин Улан Церг хэрү теднә нукн талнь көөҗ йовна. Диилвр ашднь мана һарт, өшәтн, амтан барсн чон кевтә, алгдхнь ил_ темдгтә... Болв Төрскн нутгт ти-им аюл учрсн цагла, отставкд Һарсн гвардий лейтенант Бадмин Манҗ энд эврәннь хөв-кишгин сә хәәҗ гисн му нерн түүнд ирхн угай?.. Әмтн юн гихв?..

Теңгр_ чилгр болхла киитн чаңһ болна. Көк теңгс талас үләҗәх салькн шүрүтә. Багшин халхнь, гентйн чимчим гиһәд (ирв. Тер һаран бееләһәс һарһад, халхан имрв. Баахан зуур тоолҗ йовсн тоолврнь тасрв... Дәкәд... дәкәд тоолвр эклв, нег мөслҗ авсн шиидврән дәкн-дәкн шалһад,, шүуһәд йовв.

Дән болҗана гиһәд... бәәдл-җирһлин зокал зогсҗ одх зөв уга... Көвундм, Элвгтм, хәләмҗ, килмҗ кергтә...

■һазаһас эрүл, дотран күнд шавта нанд чигн хаҗуд бәәх дөң, түшг кергтә... Эгч Кооку эндр бәәнә, маңһдур яахнь темдг уга... медәтә күн... Уга, намаг әмтн гемпюх зөв уга...

Шаккан гер өөрдх дутм номһрсн Манҗин ишкдлшинәс чаңһрв. Тер хол-хол алхад, хашан үүднүрнь шидрдәд ирхлә, сиинцин үүдн секгдәд, цааһас нег күң һарад ирв. Хәләхлә — Булһн...

Манҗин зөрг дор ормдан шантрҗ одв. Тер хашан үүдиг секхдән әәмәд, дор ормдан мәәмрәд зогсв.

Булһн һартан суулһ бәрсн, хулсар кесн амбар тал орҗ одв. Тенднь күүкиг үзәд, байртаһар турглсн үкриң шуукрлһн соңсгдв.

183