Балакан Әлгсә. Алтн бумб

—'Кукн, чи, Манҗ, залу күнч. Мадн думд өСләч. БиДн чамаг бнчкиәсчп авп сәәпәр мсдиә-вдп. Эк-эцкчн күндтә улс билә. Залу күүнд ямарап чигн зовлң харһдмн... — гиҗ Бава, ааһта цәәһәи сорад, дотрнь җөөлдүлсн боорцгнг шүдн уга амндан тәвәд, бүүләрн үүмүлн бәәҗ, холас экләд» Манҗин гериннь туск һашута зәңг соңсхв.

Киштә, Манҗин эк, дөчн хойрдгч җилин эклцәр өңгрсн бәәҗ. Манҗ дигтә тер цагас авн гертксләһән залһа уга билә.

Кермә Әәдрхн — Кизляр хоорндк төмр хаалһ тосхлһнд орлцад, әмтнә нүүрт сан, залу улсас тату бишәр, шунмһа көдлҗ йовсн сәнҗ. Төмр хаалһ тосхад дуусхла, хаалһин мастер Кермәг хаалһ хәләдгәр ор гиһәд, көдлмшт авсн бәәҗ.

Киштәг өңгрсн җил ноябрь сарла, — хальмгин зул сарин харңһуд, — сөөһәр көдлмштән йовад, Кермә рельс эвдҗәсн ку үзәд, терүг бәрхәр седхләнь, цаадкнь һартк чичүрәрн маңнаһарнъ цокад, толһаһ1инь хамхлҗ.

Экнь алгдсна хөөн Элвгиг Әәдрхнә детдомд өгсн бә-

әҗ.

Манҗ түрүн өдрмүдт бийдән орм олҗ эс чадад, көндәгерәсн зулад, бу авад аңһучлх, һахуль авад заһсчлх— кеер йовб. Әәдрх орад,. көвүһән авч ирв. Көвүнь экән сәәхн дураҗ. Нүднь Кермәнлә әдл, хурц болн ке сәәхн зеегтә, инәсн йнәдн күртлән эк: тачкнсн, цеңнсн айста.

Эцкән таньсн уга. зуг элкнь татв-яһв, — зөвәрт ормаһад хәләҗәһәд, гүүҗ одад эцкләһән теврлдв. Манҗ түрун өдрмүдт уудьврта, зөвүртә бәәхдән көвүнәннь тускар мел санад һардг билә'. Ода көвүһән альд йовв чигн хаҗудан дахулад/ өөрәсн холд тәвдмн биш.

Шовун иньгәсн сйлад өнчрв чигн, авъясарн үүрән ясдмн. Манҗд эрт, ора болв чигн дәкнәс өрк босххнь цань уга темдгтә.

РайОНО-д бичсн4 бичгиннь хәрү авад уга бәәҗ, Манҗ колхозин парвлянд ирв.

— Нанд көдлмш өгтн, эн цагла көдлмш уга бәәҗболшго; эдл-аху ясх, өргх кергтә, — гиҗ багш колхозин ларвляна ахлач Үлмҗин Тархад келв.

Тарха, амндан бәәсн һанзиг авчкад, зөвәрт Манҗтал тагчг хәләҗәһәд, хәрү өгв:

— Уга, нанд көдлмш уга.

^—Юун?.. Көдлмш уга? — Манҗин нүдн һал асад, хорнь буслҗ, ормасн босв. — Көдлмш уга?.. Ю келҗәх-

163

мбт? Көдлмш кблХбзДТн күЗуцә. Тер хаша-хаалһаи Ю-

ләхнтн, эндр-'маңһдур нурад унн гиҗәнә... Эх, юунь төлә ахлач болсмбт?..

— Ахлач! Юунь төлә?.. — Тарха генткн уурлад, ормасн босад, кабинет дотраһарн нег шуһуһаснь нег шуһуһурнь йовҗаһад, хәәкрв: — Көдлмш бәәнә! Өгхшв чамд!.. Дәәнәс" шавта һарч ирәд, долан хонгт амрад уга бәәҗ, «көДлмш ас» гиҗ ирдгчн юн аальв? Өгхшв, көдлмш! Амрх кергтә, чидл хурах кергтә... Кергтә цагтан чамаг сурлһн уг.а көдлмш өгхв!.. — Тарха хәәкрдгән номһрад, Манҗур өөрдҗ ирәд, ээм деернь, шүрвснь һолисн хурняста эццн һаран тәвәд, һарһсн эцк мет, келв:— Су, Манҗ, күүндий, зөвшлий...

Манҗ Тархан седклиг ода ирҗ медәд; халучрхҗ келсн үгдән 'ичәд, тблһаһан өкәлһҗ, доран суув. Тарха эврәннь столын ард сууһад, хойр һарарн шанаһан түшәд,

багшур хәләв.

—-Манҗ, ирсндчн ханҗанав. Чамаг фронтас йрчкәд, нааран,. нан тал ирхичн күләҗәләв. Эс ирсн болхлачн, өөлх биләв. Зуг би чамаг дөң сурх гиҗ санҗ күләҗәләв.

— Дөң нанд керго! 7- гиҗ дәкнәс Манҗ уршглҗ босв.

—; Су, су, медәтә күн үг келхлә, сөрсәдмн биш... Эцкчн, Бадм, тиим күн биш билә.

Тарха Манҗ хойр күүндәд, негнь Дәәнә цагла яһҗ колхозин эДл-аху эвдрсйг, ямарйн йк күчр күүкд улс, көгшн өвгд, уйн баһчуд дааҗ бәәхиг, наадк нёгнь, дәәнә һалын күчиг,. советск цергчнрин зөргиг, өшәтнә анДн йовдлмудыг келлдәд, нег-негндән сеДклән секәД, нег-нег- нәннь зүркнүр хаалһ олҗ, кесгтән сууцхав.

— Не, Манҗ, ода цааранДнь яһҗ бәәхәр сеДҗәнәч? Бидн, залу улс, үнн юМиг иләр келҗ күүндх зөвтәвдн. Кермәчн уга, көвүнчн нилхәр гишң үлДсн... Юн тоблвр* тавч?

Манҗ авъясдан стол деёр бәәсн нег тасрха цаас авад, бичкн күүкд мет, амндан тәвәд хазҗаһад, келвг

— Ода деерән медҗәхшв. Монтан Коокуг гертән бэәлһх санатав, көвүһим чигн хәләх, хот-хоолым чигн кех, хувц-хунрим Ч1ИГИ уһах гиҗ санҗанав. Цааранднь бәәһә

164

б.

Булһң өрүн болһн ики эрт үкрмүдән саачкад, экдән хотынь кеҗ өгчкәд, бийш? хойр суулһта үсән үүрәд, хот-: йа деед захд бәәсн Баснга Уташинд оч сепаратрд цокулдг билә. Үсән авч ирәд, чигәидән кеһәд, бүлҗ-бүлҗ, ки һарш угаһар бүркчкәд, һолын өмн бәәсн сад-огородт көдлмшт оддг билә.

Нег өрүн» «братув» гиҗ санад Басңга Уташинәс һа-: рад татулсн үстәһән адһҗ йовтл,. өмннь гер шалдх шавр авсн нүкн дотр, сө орсн хурас үлдсн цандг усн дотр, мокн-ша®рт зуурлдсн, нег бичкн көвүн уульсн сууҗ. Булһн адһн«шидгн суулһан буулһад, көвүнүр өөрдәд, терүг нүкнәс татҗ авб.

—-Кёнә көвүмч? —гиҗ Булһн, шаврт будгдсн шалвриннь щуңһрцгинь цандгинь усар уһан бәәҗ, сурв.

—Бааҗан көвүмб, — гиҗ көвүн, бальчгта һариннь нурһар, һооҗҗасн нульмсан арчҗ,. хәрү өгв.

—Бааҗанчн нерн кемб?

—Бааҗа...

—Эк бәәнү?

—Уга. Кооку ээҗ бәәнә.

—Нернчн кемб?

—Элвг.

—Герчн альд бәәнә?

—Тер бәәнә, —- гиҗ көвүн тедүкнд бәәсн, терзнь көк хааһулта, модн гер тал заав.

—Нә, йовий!

'Булһн хойр суулһта үсән буулһсн һазртан мартчкад, көвүг көтләд, герүрнь авад һарв.

Хальмг күн нег-негнәйнь герт орхларн, үүдинь цокҗ ордмн биш. Булһн чигн цбкл уга, уүдинь татад, көвүг өмнән авад орхла/түрүн хорад, ут алг шалврта, көлдән гиигн чивәгтә, белкусцәһән нүцкн, баахн залу нүр-һаран уһаҗаҗ. Энүг үзсн Булһн мчн тусад, көвүг уралан түлкэд залу тал залчкад, адһн хәрү һарв. Залу күүкнд алң болад, өлгәтә бәәсн киилгән татҗ өмсәд, һартан нүр арчдг альчурта, ардаснь дахлдн һарч ирәд:

— Дү күукн, зогстн,—гив.

Күүкн хәрү эргәд зогсхла, эн хойрин хәләц зөрлцәд, түрүн болҗ нег-негән үзҗәсн бийсиь, кезәнә таньдг улс мет, зөвәрт нег ормдан менрҗ зогсцхав,

— Дәкҗ көвүһән нүкнд бичә наадултн, — гиҗ келч-

165

кәд, Булһн цааран һарв. Үлдәсп суулһста үснүрн ирхлә, суулһсинь көмрчксн, терүн деернь нохас бүлалдҗ ноол’ дад, һазр долалдҗаҗ.

Манҗ юн күүкннь чигн медл уга, көвүһән тиим эрт яһҗ һаза һарсиг чигн медл уга, кесгтән Булһна ардас хәләһәд, дор ормдан зогсв. Эн саамла Булһн, хоосн хойр суулһан өргҗ авад, үсн асхрсн һазрур гилс .хәләчкәд, гер.талан мөрлв.

— Вичә уурлтн,, ханҗанав! — гиҗ Манҗ күүкнә ардас хәәкрснд, Булһн хәрү өгл уга; гүүхәрн шудрад гермүд ташрлҗ одв.

Эн өдрәс авн Булһна зүркнд экин санан төрв. Булһн өмннь бичкн күүкдин тускар сандго билә. Ода болхла, цандг дотр зуурлдҗ наадҗасн көвүн нүднднь үзгдәд, нег байрлулад, нег инәлһәд, нег гейүрүләд бәәв.

Хойр суулһ үсн асхрв гиҗ Булһн төрүц зовсн уга. Дәкәд болхла, урд оньдинд мухла, һә бәәсн Булһн—ода герин йоста эзн болв. Щакка әмсхәд, яхлад-яалад, толһань бооһата, эврәннь әмнә тускар ухалад,. герин эдл-ахун хоорнд орлцдган уурв.

Нег дәкҗ Өлзәт ирв.

—- Асхндан клубд одхмн, ңәр болхмң, — гиҗ тер, герт күцц орад уга йовҗ, үүднә эркнәс, инәҗ зәңглв.

— Арһулд, — болҗ Булһн өмнәснь, хумха хурһан өр* гәд, Шакка тал нүдәрн зааҗ, Өлзәтиг зогсав.

— Хи-хи, — гиҗ инәһәд,, Өлзәт ээмән хүмҗ, бешйн ард орв. Хойр күүкн хәәснә өёр, шивр-шивр гилдәд шимлдәд бәәҗ, ярнь арсндан әрә багтҗах Шаккаһас керлдлһ үзв.

«Нәәрт, кинод, концертд одый» гихлә, кёзәд чигн . «керго» гидг Булһн, «не» — гихлә, Өлзәт алң болаД, үр күүкнәннь чирәг улм ширтв.

— Зүркндчн шулм орву? — гиҗ Өлзәт.тачкнад, Булһниг хот кедг хорад бәәсн хуучн му орн деер авч унад, һоҗһнхла,, Шакка тесҗ эс чадад, хәәкрәд босҗ ирчкәд, күүкдин бүүрһлһ үзәд, инәһәд, тагчг болв.

Булһна амнас нег үг алдрн алдв, әрә торҗ з.огсв, тер бийән цаглань татад, зүркндән төрсн нууңчин сенрклһән хазарлҗ чадв. Булһна нүднд Эл|Вгин эцкин зүс-зүркн үзгдәд, чееҗәснь һарл уга, улм-улм тодрха^һар төөнрәд, өөрдәд, зәрмдән хаҗуднь ирҗ һаринь авсн болад, нүдән аньхлань, бийинь өрчүрн шахҗ үмссн болад, зүсн-зүүл соньн тоолврмуд уханднь орв. Орчлң улм уудсң мет, эр-

166

гндк олн зүсн сәәхн герләр мандлад, сальк өрҗ йовх дурнкүрәд, байсцһу ду дуулхар бедгдәд, өрчән уудлад, зүркән һарһҗ авад, теруп дотр ямаран ончта цецгә урһсиг хәләх седкл орад, Булһна бүкл цогцнь өдн мет гиигрв.

Юцгад эн күүкн иигҗ бәәдг болхь? Удан унтсн нөөрәсн гетлсн баһ халун зүркнднь — аш сүүлднь дурн гидг алтн булг тогтсн болхий?

7;

- Түрүн күнд өдрмүдин зүркнә өвдлһн, чееҗин зовлн ода шантрад, мукад, нрмһрад ирв. Манҗ седклән аадрулхар, көдлмш кеҗ, иигәй-тиигән нурв. Үлмҗин Тархан даалһврар мөр унад, өрүн нарнас асхн бүрүл күртл хадсн өвснә ул эргҗ устгуд кемҗәлв. Тархан тоолврар болхла, эн җилин өвс хадсн һазрас ик ёвсн һарх зөвтә бәәсмн. Өвснә бригадын учетчикин кемҗәһәр болхла, өвсн дегд баһ. Тегәд Тарха Манҗиг өвснә тоог сәәнәр бүртк гиҗ сурв. »

Эн даалһвр Манҗд дегд таасгдв. Өрлә нарнла урлдҗ босад, мөр унад һархла, теегин каңкнсн сәэхн үнр чееҗ байсана. Хальмгин теегин нег ончта сәнь эн: өдрт кедү ЭДһ халун болсн бийнь, сөөднь өвснә бүчрт чиг хурҗ одна. Өрүнд чиг, һарчах шар нарна толянд гилвкәд, өв-: снә бүчр алтрсн болҗ медгднә. ^Мөрнә көлмүдин ард өвснә бүчрәс чиг унад, ут хаалһ һарад йовна.

Өрүһәр тег йир сәәхн! Өрән торһа һазрас генткн өөдән хагДҗ һарчкад, нег ормдан цервәд, чичрәд, ончта дууһар җиргнә. Сөөд унтсн үүрмг шовуд серәд, мөрнә көлмүд дорас, өвсн заагас нисхләрн, мөриг чочана. Ке-ке хувцта царцахас, -нимгн торһн җиврән целәд, өсрлдәдбсрлдәд, тедүкнд һарчкад, әмд үлдвв гисн бәәдлтәһәр байсж, җиигнә. Зәрмдән өлңгин түңгәс бор туула босад, ут чикән дарҗ оркад, ухан уга һәрәдҗ гүүнә. Ик хар һәрд, мал алхар утх бүлүдҗәх күн мет, хурц хоңшаран арчсн, үүриннь хаҗуд сууна.

Эн тоот цуһар Манҗин чееҗиг байрлулҗ, уудулҗ, Чидл-күч урһана. Өдрин дуусн мөртә йовиа гидг нурһнд чилүртә юмн, тер бийнь Манҗ дасв. һурвн-сарин туршарт хадсн өвсиг цөөкн хонгин дунд йовҗ то-дигинь нег

167

һазр авна гидг зөвәр ик көдлмщ. Мапҗд эи саамд таим көдлмш кергтә чигп билә.

Элвг Моитан Коокуһин һарт дасад, ода ээж гидг болв. Зуг дән дотр хәләмҗ уга өссидән — альвн. Өрүидэцкәсн түрүлҗ, Коокула урлдҗ серәд, бийнь хувцан емоц авад, утх шүүрәд мод зорх, хәәчәр цаас керчх, карандашар беш, герин эрс эрәлх — эмгиг генүлнә.

Нег дәкҗ көвүн Коокуд медгдлго гүүҗ һарад, сө орсн хурин цандгт өөмәд, бийән шаврар будад, эдго кеҗәсинь — Булһн авч ирлә.

Манҗ тиикд эс таньдг куүкн кө1вүһинь дахулҗ ирсинь үзәд, ардаснь һаза һарад, кесгтән алң болҗ хәләв.

«Эн соньмҗта күүкн», — гиҗ Манҗ санад, гертән орҗ ирәд, Коокуһас сурв:

— Одак юн күмб?

-г- А-аг нохадьг^ нег көгшн күүкн. Өнчн юмн, хөөт эктә, — гиҗ эмгн, һаран саҗҗ, хәрүцв.

Коокүһин «көгшн күүкн» гисң Манҗд таасгдсн уга, тер бийнь багш дәкәд соньмсв:

— Нернь кемб?.

— Булһң.

Энү.нә хөөн Манҗ Булһна тускар олн зүсн му, хамгин басмҗта зәңг соңсв, һәргтә, көгшн күүкн, гертәсн хулха кенә гиси, нань чигн кесг өөлмҗтә, Булһна тускар Шаккан тархасн хорта үгмүд әмтнә му уханд әмд бәәһә бәәҗ. Эн тоот Манҗд соңсгдв, түүг улм алңтрулв.

Эр киистә тоотыг цергт цугинь авчксн,. дән болҗасн цагла, Сәәни Экнд талдан хотдудла әдл, залу улс цөөкн билә. Бәәхләрн чигн доһлң-дөрв тоот: көл уга болад дәәнд эс авсң, икңкнь фронтас күнд ‘шавта сулдцхасн залус бәәнә.

Сәәни Экнә наснь ирсң хәрд һарх күүкд Манҗиг медәтә гиҗ бәәхмн уга, тедн дораһар кенд күртнә писн бэәдлтә, неГ’И.егән ямаран нуувчин тоолвр-ухатаһинь медцхәҗ, ке хувц-хунрарн болн бийән җалдлһарн хоорндан дөрлдцхәв. Җуугна Өлзәт, Пүрвән Бося, Сиктрә Тооча, Саңһҗин Маца, Шүкрән Мокта эдн ахта күүкд адрад, йовлдад бәәцхәв. К^өдлмштән ямаран чигн көшәд, зовад ирсн бийснь, гертән ирн, хувцан сольҗ өмсәд, адһн-шид* гн, көл деерән зогсҗаһад, хотан ууҗ авад, әәлд гүүлднә.

Шүкрән Мокта гармачта, Җуугна Өлзәт домбрчта теДн Бадмин Манҗин герин тус ирҗ, өргн уульнцд Эцсүлҗ һаза нәр һарһна. Маңҗ зәрмдән умшҗасн дегтоән

ИДЖерк деср оркчкад, 'эдПүр һарч ирнә. Тср цагт амүи \та! Күүкд цуһар тагчг болчкп, гспткп пег-пегнәсн түрүлхәр адһлдж, Мапҗур нрҗ, бпшгхиг, дуулхиг, нааднд орлцхигэрцхәдмн. Тедп хоорпдап нег-пегпәсн нүдән бултулҗ, Манҗур хулхаһар, «нанур өөрд» гисн бәәдлтәһәр ховдглҗ хәләцхәнә. Эн тоот дадмг Манҗд темдгтә —

гмк дутман тер саг болв.

Жуугна Өлзәт өдр болһн герурн дуудна, болв Манҗ кенә тал чигн әәлд һархш.

Нег дәкҗ Элстәс артистнр ирцхәв. Хойр өдр дарандкь концерт болсн бийнь, Кануковин нертә колхозин ик клуб әмтәр дүүрәд, чикгдәд, кесгтнь суудг һазр күртл уга, көл деерән хәләцхәв. Үлмҗин Тарха, колхозин ахлм, артистнриг бас нег асхн концерт өгтн гиҗ эрв, юңгад гихлә, кесг колхозникүд концерт үзл уга үлдсн,, өолцхәв.

Артистнр зөвшәрв.

һурвдгч асхнднь, концертин хөөн, баһчуд артистнриг Хуугна тал дуудҗ, теднд ханлтан өргхәр нәр кев. Өлзэт сахньсн Манҗд гүүҗ ирв. •

— Багш, мана тал одый? Маңад артистнр ирсн, гиич

Манҗиг Җуугнад орҗ ирхлә, влзәт тосҗ аваД, ар*

— Тана залутний?

Артист әмтн ил үгтә болна. Манҗ тер сурврт чирәнь улаһад, махмуднь менрәд одв. Өлзәт хәрү өгл уга, чирәнь герлтәд, «э-э, залум», гисн бәәдлтәһәр' тачкнҗ иш әв.

Манҗ дәәнә өмн Җаңһрмн тавн зун җилин өөн болхд, багшнрас делегат болҗ Элстд одла.

Тиигхд эн артистк «Бумбин орн» гидг наадпд Аһа Шавдлыг наадоиг үзлә. Хәләҗәсн әмтн эн артисткин наадлһиг дегд икәр таасла. Манҗ чигн таасла*

Ода эн сүүрд, артистклә иим өөрхн харһхларн, йирнн әәМҗәх Манҗ, Өлзэтин келснд улм ичснь күрч, тоолврнь буслҗ, әрә суув.

169

I

8.

- Нег дәкҗ сө төмр дока цокв.

йовҗ Коокуд келчкәд, гертәсн гүүхәрд һарв. Парвляна өөр ирхлә, әмтн шин цуглрҗ бәәцхәҗ. Зә-

рмснь «түүмр, түүмр шатҗана!» — гиҗ хәәкрлдәд, ш нүцкәр гүүлдҗ ирцхәв. Манҗ бас түүмр шатҗана болһв.

Үлмҗин Тарха өндр цаһан аҗрһан унад оркҗ.

— Манахс, арһулдтн! Номһртн! — гиҗ ахлач хәәкрв, Ниргҗ бәәсн әмтн тагчг болв.

— Усн уга үлдн гиҗ бәәнәвдн. Боодг алдрн гиҗәнә, тиигән адһтн, күрз, чичүр, носилк авцхатн!..

Эн үг соңссн әмтн, Налзурсн мет, Хар Модна һолур һарч гүүлдцхәв. Олна шууган, ниргән чаңһрад, кен яһҗ йовхнь медгдл уга, ардас ирсн әмтснь «түүмр альд шатҗана?» — гиҗ сурчкад, боодгур тәкилдцхәв.

Өрүн гегән шиңкән шарлҗасн цаг бмлә. һолыг боосн боодг и-ргәрн эвдрәд, деед үзгин салькнд шахгдад, мелмлзҗәх усн хашин деегәр деврәд,, цаһан көөс цахрад, буслад бәәнә. Эн усна турглсн әәлә әмтнә шууган негдәд, теңгр һазрин хоорңд хойр ик өшәтн сөрлцәд, нег-негнлә- һән таш-таш бәрлдсн кевтә, күрҗңнәд, һазр чичрсп болад бәәнә. Күрзин җиңнлһн, чичүрин лукшлһн, носилксин шухтнллһн, таачксин җииглһн, һазрин нурлһн, әмтнә хәәкрлһн цуһар негдҗ, күчтә көдлмш буслв.

Сәәни Экн — усар түрү. Өмн ^аҗуднь бәәсн ик өргн Җовалгин Цаһан нур, зуна цагт Иҗл тад татгдад,. үлдсн уснь нарни халунд хагсад, хәәрдҗ одна. Тер цагг йоралднь кевтсн давсн өөдән урһад, яууриг һашурулна. Эн кемлә әмтн, мал-адусн уудг әмтәхн усн уга үлдҗ, цаңһла харһна.

Тегәд чигн җил болһн, хөн сарла, оруһин усн ирхлә, кесг хонгин туршарт колхозникүд цуһар негдәд, Хар Мо-

Удсн уга Сәәни Экнәхнд нөкд болхар Шикотия хотнахн күрз, чичүрән үүрсн гүүлдҗ ирцхәв.

170

Әмтн нег-негнләһән дөрлдәд, усна аюлыг диилх ицлтә, маңнаһасн һарсн көлсиг арчл уга, көлсн киилгт ивтрсн бийнь, терүгән медл уга гүҗрҗ көдлҗәцхәнә.

Манҗ, нааран гүүлдҗ ирсн дару, шурһҗ орадг мишгт кесн элоиг өргҗ авб. Генткн түунә шүрвснь тасрсн кевтә, кирд гисн ә дотрнь һарад, нүднь харңһурад, унҗ одн алдв. Мөр болад, хаҗуднь йовсн Үлмҗин Тарха мишгтә элсинь тосҗ һазрт тәвәд, багшин хойр ээмәс бәрәд ун- ■һасн уга.

— Чамд, Манҗ, күнд юм өргҗ болшго, — гиҗ колхозин ахлач келв. — Чи, түүнә орчд, олна көдлмш һард.

Бадмин Манҗ, араһан зуучкад, хәрү өгсн уга.

Дән! Энүнәс миңһн дуунад шамлгдад әрлсн болвчн, түүнә дүүрән Манҗин өрчд ирҗ догшн чинрән медүлв. Оошгднь үлдсн сумн кезә болвчн харш болхиг багш йир сәәнәр меднә, болв иим дааврта цагла, олн дунд, ик-баһ уга цуһар гүҗрҗ бәәсн саамла бийән медүлх гиҗ түүнә ухана өйцгт уга билә. «Уга, уга, би эн шавд авгдх зөв угав. Чамаг дииләд, әмд-менд һарлав, тииклә ода чигн эн дорацуллһичн даахв, диилхв».

Эргндк әмтнь бийләһән болсн йовдлыг бичә медтхә гиһәд Манҗ, бәэсн чидлән хураһад, дәкәд ммшгт элс кеҗәсн улсур өөрдхәр седхлә, Үлмҗин Тарха ээмәснь та-

Колхозин ахлачин келсн җөөлн үгмүд, шүрүн маляһар шавдсн мет.

— Би әмтнәс тату бишв, — гиҗ келәд Манҗ„ ураланашкәд, тедүкнд һдзрт шааһата бәәсн күрз авад, боодгур әмтнә зөөсн шавр тегшләд, чидл күрсәрн носйлк деер элс хайҗ өгәд — кех көдлмшән олв. Түунә өрч дотрк ода, цуг әмт үүмүлсн эн салькта өдрлә әдл, хүвсхэд, хурлзад бәәнә.

Тер кеҗәсн көдлмштән медмҗән угаһар авлгдад, ахлачия келсәр, олна залмҗиг һартан авад, нег күүкд, нег гергд үдрдәҗ хәәкрнә:

••—<• Элжр сәәхн баһчуд болн эв иктә эгчнр, шулудҗ, адһж өгтн! Әмтн Манҗин келснәс чирәнь герлтәд, көшсәи, зовсан мартад, носилкән өрглдәд, таачксан түлклдәд, хурлзад бәәцхәнә.

Генткн нег саамла Манҗ Булһниг үзв. Манҗ, өргҗ авч йовсн шаврта мищгәи өмнән бәрәд, залу күүншң чи-

171