Балакан Әлгсә. Алтн бумб

—Әрлһә цааран!..

—Килнц болх./

һунашин эк, теднә гемшэлһнәс хөргдәд биш, көшәд, герәдән орв. Бадм заһсан эд-бод кеһәд, әрвҗго давста уснд тәвәд, амбарт серүн һазрт оркчкад, герүрн орад цә чанҗ ууһад, иигәд-тиигтлнь— һаза өлгсн гөлмнь хагсҗ одв.

Ода көвүн тер гөлмән хатхҗ сууна. Гер дотр батхн җиигсн дуунас оңгдан ә уга. Тагчг. Тагчг болх дутмаи Бадмин дотр бий үүмәд, олн зүсн тоолвр орад, түүмр унтралһнд одсн экиннь ардас гүүх дурн күрнә. Эн саамла эцк орад ирх я’һна гиҗ көвүн бас санна. Көвүн күүкд күңд цагла — эцкин түшг эрк биш кергтә.

Бадм болсн йовдлын тускар ухална. һунашин җиртхлзсн заһсн нүдн өминь, кедү дүңгә бичә саңр гисн бийнь, үзгдәд күрч ирнә... Түүнә экин тәвсн харал, альх ташлһн, севоисн үсн... Тьфу,. һәәд одг... Шулмин бәәдлтә... Эврән орҗ ирәд бәәон тоолврин өмн үүд хаахар се-_ днә, уга, болҗ өгхш... дәкәд һунаш, дәкәд түүнә эк...

Кен бурута?.. Эн сурвр көвүг, киитн ус уусн мет, сергәнә. Үнәртнь йилһхлә, кен бурута, эн хойрин ноолдаңд?.. А?.. Зуг би бурута бишв гиҗ Бадм шииднә. Кезәд, кезәд, кезәд чигн хулха кесн, худл келсн,. хаҗһр йовдл һарһсн күүнд зөв өгш угав!.. Үр чигн, өөрх/н иньг чигн болтха... Тиим күунлә ноолдад негндән күрнәв. Ноолдад, бахлураснь авад меднәв... Бадм дәкәд негт санна: эн йовдлыг бааҗа соңсхла, юн гиҗ санх?.. Зөв гмхий?.. Ман хойрин кен, кен зөвтә?..

Генткн үүдн делггдәд еекгдәд одв. Бадм алң болһв. Көвунә өмн, утулң хо-шар чирәнь үмснә өңг һарсн, хойр нуднь улаһад хавдҗ одсн үүрнь — Нәәмнә Әштә, ахр көлмүдән алцаһад, зогсад оркв.

•?—' Яһвчи? — болҗ адһад, Бадм суусн табүреткәен босҗ ирәд, һартан бәәсн гөлмин утцта модн хууран терзин көсәг деер тәвчкәд, үүрүрн тосҗ гүүв.

— Ме-ме-дә-дәд-д уг-гав-вчи? — гиҗ Әштә, урлнь чичрн келкәрҗ келәд, усн-цасн уульв.

Нәәмнә Әштә Шикртәс һурвн дуунад, Сәәни Экн ееләнд бәәнә. Тендәс гүүҗ ирхләрн, тер ик бачм кергтэ болад ирҗ йовна.

— Яһад уульначи?.. Юн болҗ одва? — гиҗ сурад, Бадм үр көвүһән һараснь авад, табуреткд суулһхарседв. ,

142

шй>н зүрки улм-улм чееҗдиь. шахгдад, уТХар ирҗәх Мет, изрҗ өвднә. «Ээҗ, Элвг, Кермә... о тадн мииь, ода яһнат» гиһәд санад оркхла, эргндк өрпн тег үутрсн болна. Эк,. көвүн, нньг һурвнаннь дүр-бәәдл һатцас, теднлэ әдл эңкр; өөрхн, дурта Төрскнә чирә, экранд икдүлҗ үзулсн кадрла әдл, нүдндиь харгдад күрч ирнә. Дән эклҗ гихәс оңгдан зәңг соңсад уга Манжд орн-нутгин деед меҗё деер юн үүлдвр болҗахнь медгдҗәхш, тер бийнь, тенд ямаран ик аюл учрсиг багш зүркни авъясар таана; Тө* рскн гион үг багшт ода ээҗлә әдл эңкр, һарһсн ээҗ?с даву өөрхн, дота болҗ зүрк авлна. Төрскн.' Төрсхн минь... Өшәтн... күн мус... Мус гисн үгәс ик хар кирс үүдәд, фашистнрин көтләч нимтр үстә, ахр хар сахлта, бүлтхр нүдтә Гитлерин дүр, көк теңгрин өңгиг, задын ^үлн кевтә, халхлад һарч ирнә.

Дән, дән, дән... Иим аюл (болхмн гиһәд дораһар җи- *>кләд Һарсн зәңг, теегин салькн мет, негт күч авад чаңпрад, негт күчән гееһәд номһрад бәәҗ, Совётин Союзин Телеграфн Агентствиң, эн зәңг худл гиҗ цәәлһсн соңсхврин хөөн, деернь ус кесн һалын цог кевтә, унтрҗ одла. Манҗ дән болхиг медәд бәәсн бийңь, терүг иткпгугаһар седәд,. терүг болһш угаһар күсләд, эн тоолврмг бийәсн зулһад бәәдг билә. Болв ирх аюлыг юн чигн шилгәр зогсаҗ болдго юмн бәәҗ. Нам һучн йисдгч җил Германьла бооцсн төвкнүн бәәх, нег-негнү-р дәврлһ кешго гисн пактын бийнь тус болсң уга.

—Манҗ минь, бидн яахмби?— гиҗкелэд, Кермә залуһиннь өргн өрч деер толһаһан кецәлднә. —Әәҗәнәв.

—Төрскән харсх кергтә,’—гихәс оңгдан хәрү багш олҗ чадсн уга.

—Терчн чик үг... Болв, иньг минь, эн тоот сәәхн җирһл иигәд эвдрәд хуурснь энвн? — Неҗәдәр дусҗ бәәх

нульмсн ода, терзин шил деегәр һооҗсн хурин усн кевтә, Кермән халхар цувглҗ һооҗна.

— Эн җирһлән өшәтнә һарт өгшгон кергт күн болһн орн-нутган харслһнд босх зөвтә.

Манҗин эн үгәс Кермә улм-улм залу талан ша^лдна. Хойр әңглҗ гүрсн нигт үснэснь шувтрад, күзүң деернь унсн һурвлҗн альчуриннь үзүрәр чирәһән арччкад, бер

арһул, хаҗуднь йовх улс соңсш үгаһар,. нег мөслҗ ши- млднә:

— Әмндән күрхлә, би сестра болҗ чадхв.

— Альд? — гиҗ Манҗ ормана.

144

Тенд.

— Тенд гисн? — Манҗ, гергнәннь келҗәх теҗгә үгин утхиг генткн ^медчкәд, икәр әәмҗ бәәнә.

— Тенд писн — чини ода мордх һазрт.

— Элвг яахмб?.. Ээҗ яахмб? — гиҗ чаңһар келәд багш< Кермән хойр һариг шүүрәд бәрхлә^ теднә хаҗуд, күн болһн эврә тоолврта, тагчг суусн Ара Сүкә хойр дегц теднлә хәләцән зөрүлв.

Биичн келвшлмч: күн болһн орн-путган харслһнд босх зөвтә гиҗ. Тиим зөв нанд угави?

— Бәәнә. Зуг, Кермәш минь, эн дәәнд чамд кедг керг уга болх. Мана орн-нутг ямр күчтә, ямр чидлтәг чи медҗәхшч. Чамаг угаһар немшин нуһрсинь хамх цокхвдн, *— болҗ Манҗ, иньгән төвкнүлхин кергт, зөрц өргмҗтәһәр келв.

келв.

—Төрскән харслһнд залу, герпн гиснь йилһл уга. Әәмшг үзгдхлә цуһар босх зөвтә,— болҗ Манҗмн Цаһада Кермәг дөинв.

Парторпин келсн зөвтә үгиг соңсад, Кермә, хумсан зуусн мис кевтә, залу талан шахлдад, бөгдиһәд суув.

Сәәни Экнә захар ордд ирхлә, селәнә төвкнүн бәәдлҗирһлнь эвдрҗодснь холас харгдад бәәв. Уульсн бичкдүдиг һараснь чирсн эмгд, баг-багар цуглрад орксн, энд-тенд хухр-хухр гилдәд бәәнә. Сельсоветин өөр хурсн әмтн дунд Үлмҗин Тархан бүдүн дуй ики холас соң* сгдна. Тархан цаһан аҗрһин өөр кесг мөрд сөөһэтә бәәнә. Үуд-түүд күрсн уга, баһ насни көвүд болн теднә эк, эцк, элгн-садн өмн эрәдәр бәәсн сельсовет, ар эрәдәр бәәон колхозин парвлян хоорндк уульнцмг дүүргәд, тулад зогсв. Тедн дунд Ңадм, Әщтә эдн чигн, өөрән үүрмүдән дахулчксн, /икчүдин келсн тоотас нег чигн амн үг алдшгон кергт, ама*н аңһачксн, шурһад нег иигән, нег тиигән гүүлдәд бәәнә. һартан тайг түшсн өвгд, альхан чикндән ухрлҗ бәрәд, колхозин ахлачин келсн тоотыг сонсҗана.

— Манахс‘!._Мана Төрскнд ик күнд гүрм учрҗ одв. Немшин фашистнр, хулхач күн кевтә, өрүни өрлә, урдаснь зәңглл уга, мана орн-иутгин меҗә эвдҗ оркв. Күн болһиг — тал-талднь, орн-мутгиг бүклднь сөрҗ хәләх ик аюл тер болҗана. Тииклә, манахс, бидн эврә хөв-юиш-

гин төлә, төрскп һазр-усна төлә, сул сәәхи бәәдл-җирЬ

Әрәсәд ирҗ түшәд, һурвн зун хөрн-һучн җил болҗ йовна. Тер цагас нааран кезәд чигн, орс ах-дү улслаһаи хамдан эврә орн-нутган өшәтнәс харсата юмн. Орсин тууҗд хальмг улс эс орлцсн нег ик ноолдан, нег чиги ик дәәлдән уга юмн. Өңгрсн зун Җ’ил1йн Төрскән харслһни дәәнд хальмгуд орлцад, «зерлг церг» гидг сүртәнер зүү1һәд? темәһәр паранцин хотл—-'Париҗ күрсн болдг. Ода, үнтә үүрмүд, юуһинь хәәҗ таднд тер тууҗ келхв. Тадн эврсән меднәт. Ода, ,эндр өдр, мана эңкр Төрскнд гүрм учрҗ одва. Бидн ода залу улсан дәәнд мордулх зөвтә болҗанавдн. Ууляд, нульмс асхад керг уга. - Колхозин ахлач Үлмҗиң Тарха бийнь келсн үгдән цахад, хоолднь бүлкн һолиһәд, әрә тесҗ зогсв. ‘Парторг Манҗин Цаһада, сельсоветин ахлач Мухаран Үлмҗхойр, насарн баһ болсн төләдән, ямр чигн байрла, сән өдрлә, митинглә һол. үг келлһиг Тархад даалһна. Одабас, Төрскнд күнд зовлң учргсн саамла, әмтнүр зөвин үг күргҗ келхиг тедн колхоз<ин ахлачд даалһв. Тарха һанцхн

нә ардас дахна, эн күүиә келсиг соңсна. Тарха, хоолан ясҗ авчкад, цааранднь келҗәнә:—Манахс, сөрлһникем ирв. Бидн дәәнд илгәх үрдән ит,кҗәнәвдн. Тедн, даана, икчүдин, тосхсн сәәхн җирһлиг, һартнь атхулсн унч йосиг харсҗ чигн, хадһлҗ чигн-чадх гиҗ бидн ицҗәнәвдн. Би дала үг цааранднь келхшв. Баһчудан мордулҗаһад, теднд,. мини ду үурмүдт, хаалһинь угтҗ, дәәсән дарҗ, хөв-чсишгән һартан хадһлҗ, маңнадан шар нар урһаҗ ирхипь дурдҗ, Җаңһрин баатрмудын андһарар йөрәл тәвҗәнәв:

— Улаһад ирсн Зааһин улан төмрәс бичә әәй,

Агсад иргсн кучтә хаань

. Мөсн шар зевин үзурәс бичә әәй’

— Мөсн шар зевиң үзүрәс бичә әәй! — болҗ, ахлачин үгиг тосҗ авад, баһчуд хәәколдв.

— Зевин үзүрәс бичә әәй!— пиҗ цуг әмтн давтв.

— Бичә әәй! — гисн баатр үг, әмтнә амнас негдҗһа-

146

лер хулхаһар эклсп түүмр шатҗапа. Тер түүмр кедүца гин эргцд шатхнь манд ода деерән темдг уга. Зуг ман< советин захан күн болһн тодлад авчкх зөвтә: өшт диилхин төлә ни-негн кергтә, диг-дарани бат күцәмщ кергтә, үнн седклән эңкр Төрскндән өгх кергтә. Төвкнун бәәсн мана Житомир, Киев, Каунас, Севастополь боли талдан чигн балһсд эндр шатҗана. Тенд мана ах-ду улс пк гүрмлә харһҗ одсн бәәнә. Тер учрар (5идн энд, хол

—Наснь харһхла — одх, — гиҗ Байрта өвдкүртәһәр хәрү өгв.

—Кедүтәһәс авн авчана?

—Ода деерән темдг уга.

—Бааҗаг дәәнд авхнь сән бәәҗ, — гиҗ эрсн бәәдлтәһәр Бадм кел-в.

—Нүл болдмн, тиигҗ бичә кел, — гичкәд Байрта, дор ормдан һурв нульмад, көвүнәннь чирәг хойр нудн талан зөрүләд, ширтҗ хәләв.

Бадмин зеегтә хар нүдн экин хурц хәләцәс чичрсн

14Ц

— Тиигҗ келдмн биш. Хойр дүүчп дегд бичкп.

Бадм экләһән зүтклдси уга, зугар бийиь бийәсн сурв:

— Бааҗа намаг бийләһән авхмп болхви?..

Байртан нүднәс ик-ик умш һооҗв. Терүг үзчкәд, көвүн экән белкүснәснь теврҗ бәрәд, тогтиулхар аадрулҗ

келв:

бәаквдн», — гиҗ дотран омгшв.

Митинт төгсв. Әмтн зогсҗасн ормасн көидрлдәд, тарх бәәдл һарцхав. Болв күн болһн йовхар седхш. Басчн шян зәцг ирхмн болвза лиҗзахас күләнә. Тенд, Советин һазрин захд, дән болҗана гиҗ иткгдхш. Ода, минь ода, колхозин ахлач хәрү тергн-трибун деер һарад әмтнд «манахс, дән төгсҗ одва» гиҗ зәңглн гион болҗ медгдкэ. Болв үнн — үнндән. Дән төгСв гиҗ күн келхш. Әмтн гермүдәрн тархар седхш. Седклд тачалта. Йовх дурн күрхш.

Колхозин ахлач хәрү тергн деер һарч ирв. Тер әмтнур эргәд хәләчкәд, зәрлг болҗах мет, гүүнәр татҗ ке-

лв:-

—Манахс, агчмин зуур түрд гиҗәлтн.

Әмтнә өңгәлт дәкәд әмдрв. Цуһар, өөк үмксн мет, тагчг болҗ одцхав.

Тергн деер нигт буурл Сахлта, нүдндән козлдур зүүсн, эццн өвгн хар модн тайг түшсн һарч ирв. Өвгиг Цаһада Манҗ хойр сүүһәснь дөңнҗ өгв. ..

— Кемби? — гисн сурвр әмтн дундаһар тарад одв. ~Орс өвгн, — пиҗ негнь хәрү өгв.

—Таньдг күүнә бәәдлтә.

—Э-э, энчн Тимофей ах эсий?

~Э, мөн.

— Көөркү, көөркүу яһтлан көгшрсмби...

—-Насн гидг юмн күүг иигҗ иддг чигн.

— Үнтә ах-дүүнр! Немшин андн нохас мана ори-нут- гин төвкнү эвдҗ гисиг соңсад, би, көгшн өвгн, хуучта бийм, орнасн босад ирсм эн. Немшин анднр мана орсин һазр-усн тал иии кезәнәс нааран дәврә 10М1Н, түүг бидн меддвдд,— гиҗ медәтә коммунист Тимофей үгән эклв. Дегд әәмхләрн, өвгн негт козлдуран суһлҗ авад, негт хэру зүуһәд, нңгт цаһан сңхл1нь улм-*улм чичрәд бәәв.

149

Болв үгән цааранднь кел,х дутман, өвгнә бөгчц нурһиь һоорад, эццн нудрмснь атхлдад, сүүләриь хар моди тайгарн хүрүлдг болад ирв. — Бидн иемшин аалиг меддр уловдн. Долан зун җил хооран Псков нуурин мөсидеер теднә рыцарьмүдин амн-ңурһнь хуһ туссн болдг. Хойр зун җил хооран ороин генерал 'Чернышев Берлина түлкүр авсн болдг. Хөрн һурвн җил хооран, февралин 13-д, дөрвн сарта Совет1ин йос дархар, германск цергүд мана Әрәсәһүр дәврлһ кесн 'болдг. Тав хонад тедн псковск боли нарвск үзгудт түрүн күчтә цоклһ үзәд, омгнь шантрсмн. Тер өдр нарт:делкәд Улан Әәрм төрсн болдг. Туүг, мини урдүд, бичә марттн. Бидн немшиг цоката бидн, цокх чигн бидн. Би таднд ицҗ бәәнәв...

Тимофей, суүлин үгән, кинь давхцад, келҗ чадсн уга. Өвгиг сүүһәснь дөңнәд, Тарха тергн деерәс буулһв. Әмтн өвгнә келсн угд ханлт өргҗ,, альх ташлдв.

Әмтн, өрчднь зүркнәнңь орчд хату чолу еоляд тәвсн мет, күнд зөвүртә гер-гермудәрн тарцхав.

Көк теңгр темән уүләр буркгдв.

150

ҺУРВДГЧ әңгнь

Сорлһн.

Олн зүсн сорлһи бәәнә. Нег үлү кү сорҗ үзлһн. Келн*әмтй чигн сөрлһнлэ харһдг мөн. Нам бүкл орн-нутгт чигн чидлән сөрх саам учрдг. Тиим сөрлһн — дән.

ДӘН.

Советнн олн келн-әмтнд, мана эңкр Төрскнд ик сөрлһн ирв. Халъмг теегин үрд өшәтнәс һазр-усан харсхар зер*зевэн лубцпд, зүркндән өшэ мөсләд, һартан бууһан атхад, дээнд мордв.

Хальмг шүлгч Церн тер догшн өдрмүдт бичв*.

Эңкр иньгән дәәнд Эндр мордулҗ бәәнәв, Диилвр делдҗ ирхинь Дурдад дуулҗ бәәнәв.

_Менд йов, иньг минь, Махссн хортан дар, Күмн амулң делгрәхд Күчән бичә әрвл.

Дәәсән бичә өршә, Деврәд орад йов, Тохм таслл уга Торүц бичә ир.

Дааҗасн үүличн һартан Дурта иньгчңь авхв, Иньгин таалан чамдан Илгән-илгән бәәхв.

Менд йов, иньг минь, Махссн хортан дар, Әмтни амулң делгрәхд

Әмән бичә әрвл.

Фронт. Тыл. Эн хойр үг — негнд тохрв. Немшин фашистнриг дорацулхин төлә — залус дәәнә һалд ноолдв, күүкд улс ар һазрт гүҗрв. Ңурһн — хавсндан түшв, хавсн — нурһндан түшв.

Күн, хаҗуһас хэләхлә, уйн болҗ медгднә. Болв күүнәс бат юмн беркньдогшн дәәнә кемд йилһрв. Нег үлү — советин күн, Советин күн — аль халхарн чигн ончта. Зөргәрн чигн. Ча-

151