Балакан Әлгсә. Алтн бумб

йикүДин һар Делгү күрхш. Тер учрар күрз, сеиэг, гирлг

оәрҗ чадх болвас көдлмшт һарцхана.

Киштә өрүни шар герлә <ирсн кевтән ода бийнь кө-

лән дарад уга. Нег тиигән кумадур, тарвс, һү услҗах улс тал адһна, нег иигән хаяр, мәңгрс таслҗах күүкд

улөур гүүнә. Цугтаднь бригадирмн заавр, хойр ами үг, түүнә нүдн кергтә. Киштәг тавлад суухла, Кооку келҗәсн тууҗан цааранднь эклв:

—Не, тегәд бдакчн гергнәннь бүшмүд хулднав гиһәд авад гүүвә..,.

—Тернь кемби? — болҗ, теднә күүндвр эс медш

рн, бригадир сурв.

—Одак муульта Дөртә бблхгбв, — гиҗ сурулан шүднәсн авад, һазрт нулъмчкад,, Бодаш хәрү өгв.

—Э-э, Дөртә Доланиг икәр басна, — гиХ Киштә

зөвшәрв.

— Күүкд һарһхш гиҗ зовадгчн, — болҗ Кооку цээ-

лһв.

— БаҺднь эс учрсн үрн ода альдас төрх билә,-гиж, тедүкнд тагчг суусн, нег шүднь сегркә Баян Болтха кү-

үрт орлцв.

— Дөртәнәс төрүц үрн эс һарсмби? — болҗ, цугтаһаснь баһ наста, барун көлнь ахр болсар, сүдглзҗ иш-

кдг Мөңкә бер сурв.

— УТа, үрн һаремн биш, — гиҗ Кооку тер берд хә-

РҮ өгв.

___ Үрн-садн уга гидгтн басл ик зовлңла. лөн уга хотн мет оньдин тагчг. Әрк уух Дөртән зөв, — гиҗ Бсдаш

тер залуг харсҗ келҗәнә.

-2 Э-э, чини залу тиигҗ әрк уудг бәәсн болхла, талданар дуулх биләч. Дәкәд күүкд олн гидгтн бас негтецгрин зовлң... Кир-нуһудынь уһах кергтә, хаһрха-шуурха- һинь бутткх кергтә, — болҗ Коокү зөв-учран келҗаиэ.

—Б»и нам күүкд олн болад үкҗәнәв.

—Түүнд кен бурута. Эврән бийчн бурутач, — гнж терүг Бодащ хордхав.^

—Би яһад бурута болҗахмб?

—Түүг чи медхговч.

—Би чиничееҗд бәәх ухаг яһҗ тааҗ медх биләв.

—Түүг медшго яһлачи? Залудан унтх нөр эс өгхлә, көнжләрчн дүүрәд үрн һарлго яах билә.

Гергд Бодашин келснд элк хатад инәлдв. Кооку бнйән харсҗ келв:

112

—Яһҗ түүг Дөципәч? — болҗ Кооку тбсҗ бурв.

—Сад-һарудын көдлмшт дуудх кергтә. Олн дундйо-

вхла, седклнь җөөлдх.. Дөртәг бас чиклх кергтә. Тиим арһ, гергдүд, манд бәәнә. Бидн цуһарн демнәд, терүг әрк уудгинь уурулх зөвтәвдн. Хамгин турүн, Дөртәд әрк өгдг улсла иоолдхмн...

— Чик тоолвр,. -т- болҗ күүкд улс энд'тендәс Кяшгәг дөңнцхәв.

—Налхаг әрк неләд хулддгинь зогсах кергтә, - гиҗ Бодаш келв. Тер шивгчн залусин толһа эргүлна

— Колхозин көдлмшт һархш. Гертән элкән илэд кевтчкәд, өңгәр мөңг олҗана, — болҗ Болтха аралдз,

—Залус, залус, үрәҗәнә тер... Хууль кедг өлгчн,- гиж Бодаш хойр һарин/нь нудрм атхв.

Күүкд улсин эн күүндвриг сольхин кергт, Киши

инәҗ, теңгр харвҗ келв:

—Манахс, шидрәс электрошам герл өгн гиҗәчә.

—Э, терчн байрта зәңг. Әвртө герлтә шатдг юмв гинә, — болҗ, эн күүндвриг ики эртәс авн күләҗәсн кев-

тә, Кооку тосҗ келв,.

—• Юмна түрүн тер шамчн Үлмҗин Тархан герт орж ирхг — гиҗ, амндк сурулан зүн һартан авад, урлан җимилһәд Аздан Бодаш хозрв.

—Юңгад Тарханд түрун орҗ бәәхмб?.. Танад шам орулсн уга билү? — гиж, Киштә сурв.

— Орулла. Бөлвәң бәәдлтә нег юм деерәс өлгчксн унҗадл бәәнә... Тернь юн кү амрах болһнач.

— Бодаш, электрошамчн дегц цуг гермүдт шатдмн. һанцхн Үлмҗин Тарханд биш» манд цугтадмдн шин герл орҗ ирх, —- болҗ Киштә цәәлһв.

— Әрлһә цааран, хотна захд бәәсн манад дарад шатад иртл дала цаг болхгов, — гиҗ Бодаш иткҗ бәәхш.

Эн саамла бороздаһар делвәһәд усн гуүҗ-ирв. Гергд курзән авад ормасн босв.

Киштә хаяр, мәңгрс таслҗ йовсн күүкд улсур һарв.

: ' >0, . • . '

Хервн Тйвн җил хооран хөөнә хорһар шумр кеҗәсн хальмгудт, иим ахр цагин эргцд, күмн-әмтни хамгин эр-

кн зөөр — Илыичин шам мандлад орҗ ирх гиж кен санҗала.

114

11.

Дегдин, Хар Усна хотдас бас колхозникүд эн ик байрич нәәрт орлцхар ирцхәв.

Колхозин парвляна, клубин, школын деер, сельсоветин гер деер оньдинд делсәд бәәдг Улан Тугла әдл тугмуд һал падрад, салькна күчнд, нааран-цааран сәрвкәд, эргндкиг улм герлтксн болҗ медгдв.

Селәнә дорд захд урна гер, дархна гер, ясврин мастерской, машинә гараж, ветлаборатор, ноос хагсадг су-

һад сахньв. Эмгд җомбаһан чанҗ уучкад, бас мульҗгмульҗг ишклдәд, селәнә дорд зах темцв. Лааңк бүшмуд өмссн өвгд, сахлтань сахлан самлад, сахл угань үсндән өрм түркәд тошилһәд орксн, зәрмснь нурһан үүрсн, зәрмснь тайг түшсн, щин улан чолун герүр хәләһәд һарцхав. Көвүд, күүкд көлдән гиигн чивәгс өмссн, ахр ханцта цаһан кимлгтә, иимгн ут шалврта, урлданд һархар бәәх мет, үсән ардаран еөрәд, цервлдәд бәәнә. Залус, теегин күчн, щим, чидл мана һарт, дал-ээмд, зо-ну- рһнд шиңгрсмн гисн бәәдлтә, һармудыннь бульчңгуд һольр-һольд, дал-ээминнь махн дольр-дольр, зө-нурһ- наннь ясн хольр-хольр гисн бәәцхәнә.

Хәәлчксн цө мет үлаҗасн шарһ нарн сүүрлв. Теңгр хар-күрң көнҗләр дорд үзгәс экләд үрглҗдән бүркгдәд ирв. Улан чолун герин өөр дчлһни маши зогсаһад, трибун кеҗ оркҗ.

Ю-*у, әәҗәнәв, тосн уга юмн яһҗ шатхмн болхви,

— гиҗ нег эмгн, цуг эмгдин санҗасн санаг соңсхҗ келв.

—Хәрнь гиһичә..:

—Акад юмн...

—Җигтэ йосн.,,

117

— йирин шамас герлтә шатдг болхий? — гиҗ ?алдан нег эмгнь соиьмсв..

— Тосн уга юмн йирии шамас юн герлтә шатх бид чамд...

— Күүнә һарар цокдг чигн, — болҗ, эмгдәс хол биш зогсҗасн Аздаи Бодаш, сурулан амнасн авл уга, шудн һатцасн келв.

—Ю-у, әәҗәнәв, терчи үннйи?..

—Теңгр цокг!

— Кү алчкдг болхгов?

— Шатаһад хайчкдг чигн. <

—Не, тиим болхла, би хәрхлтә.

—Әмндән яһсн эңкр юмбчи? — болад эмгд хухр-ху-

хр гилдв.

Эмгдүр Байра Бава ахта өвгд өөрдв. Электрошамас әәһәд хәрхәр белдсн Шакка Баваһас сурв:

—Ай, Бава, эн шамчн кү шатачкна гинәу үннйи?

—Үнн. Үмснд хүврәҗ оркна. — Бава элк хатад инәв.

—О, дәрк минь!.. Тииклә, күртсн му әмән әмд-менд авч һарх кергтә... Хәрхлтә. •

— Наадлҗанав, Шакка. Бичә юмнас ә. Энчн цань уга буйнта шам. Гегәнь өдрин гегәнлә әдл, — гиж Байра Бава әәмтхә, уга, әәмтхә биш, әмндән эңкр эмгиг

төвкнүлв.

Ачлһни машиһәр кесн площадк дёер колхозин ахлач Үлмҗин Тарха, парторг Манҗин Цаһада, сельсоветин ахлач Мухаран Үлмҗ, бригадир Дорҗин Окн, багш На* дежда. Тимофеевна, колхознн нертә хөөч Бәдлә, саальч Җирһл, тракторист һучн болн нань чигн кесг әмте һарч ирцхәв. Тарха әмтиг эргәд хәләчкәд, бүрң-барң гегәнд хәәҗ бәәх күүһән таньҗ олҗ эс чадад, чаңһар дуудв:

'—Энүнд Байра Бава бәәнү?

— Бәәлго яах билә!.. Бава уга байр болдви! — гиҗ нег өвгн хәрүднь хәәкрв.

— Бава ах, нааран һартн, —” гиҗ колхозмн ахлач келв.

Би тендәе юуһан хәәх биләв. Эндәс чигн соңсгдх, — болҗ Бава һольшглв,

—Ид гихлә — чимкҗ, <ир гихлә — шаһаҗ гидг үлгүр бичә һарһ, — гиҗ үүрнь Бавад келв.

—Иов, йов,. өвгдин нерн деерэс цөн амн үг келәд

орк.

— Бава, мана нер бичә һута,

Байра Бава уралап йовхла, әмтн зааград, хаалһ һар һж өгв. Күндтә өвгиг машин Деер һархла, Үлмҗин Тарха эклв:

— Үнтә үүрүмд! Эпдр мана бәәдл-җирһлд ик гидг байрта йовдл учрҗапа. Советипг йосн манд хөвтә җирһл өгсн деерән, цуг зөвимди һартмдн атхулв. Медәтә улсан бидн күндләД, кесгинь амрлһнд һарһвдн, баһчуд- 'мдн сурһуль сурч йовцхана. Көдлмш уга негчн күн уга. Цуһар герәрн дүурң кишгтә, һарарн дүүрң зөөртә сууцханавдн. '

—Терчн ч’нк! — гиҗ хоҗһр толһата Хар Очр хәәкрв.

—Урдиь чееҗнь харңһу, нүднь анята бәәсн хальмгудт мана Коммуна парть герл өгв, кишг атхулв. Эндр мана селәнд мана алдр аав Ленинә шам —электричеств шатн гиҗәнә. Колхозин парвлян шиидәд, тер шамиг тү-

рүн шатах күндтә зөвиг мана ачта ах, хөрн дөрвдгч җяләс нааран алдр партин член Байра Бавад өгчәнә.

Әмтн альх ташлдв. Баһчуд «Ура!» гиҗ хәәкрхлә, тедниг дахад цуһар шуугад, ниргәд бәәв. Колхозин ахлач болн Байра Бава машин деерәс бууһад улан герүр орҗ одцхав. Әмтнә күләлһн чингдәд,, тедн альх ташдган, «ура!» хәәкрдгән уурад, тагчг болҗ күләцхәв.

Удл уга мотор көдлон ә соңсгдв. Генткн кедмнә бәәДЛтә шял шамс цәс гиҗ шатадг улан чолун герәс герл асхрсн болад одв. *

Әмтнә байр, хәәкрлһн, аДьх ташлһн хамгт теңкән уга.

Баира Бава хойрдгч рубильникиг дарад орксн, электростанцин зүркн болсн маптинәс һарон ток, судцар гү- усн цусн мет, нәрхн суңһугсар гүүһәд, селәнә уульнцс «*1һәд дерәлдсн бахнсин деер шамсд гёгә өгәд, селән дундкиг вдрлә әдл кеһәд оркв.

Байра Бава улан герәс һарч ирәд, машиһәр кесн кяощадк деер зогсҗаһад, цасн цаһан үсәң илн бәәҗ желв:

— Ах-дуунр минь, урнсадд минь... дегд икәр байрлхлары, келдг уг олдж өглго бәәнә. Уга,-уга..., Үг дала бээнә... Зуг эн байран ямр үгәр келхлә өвәрц болхнь медгдхш... Хальмг келн-әмтндм хөв-кишг өгсн Ленинә парть— Коммуна парть менд болтха!.. Бумбин орн — Советин Союз менд болтха!..

Менд болтха!

119

Болтха!

— ...тха-

—Ура!..

—...р<а!.. писн сүртә хәәк^лдән асхши аһариг керчәд, теегәр тарҗ делгрв.

Байрин дольган теңгсин дольган хойр әдл болдг бә* әҗ. Әмтн, ик-бичкн уга, көгшн-баһ уга,_ эн саамла өрчәрн дүүрң омгта, зүркәрн дүүрң күслтә — күн болһн җивртә болңхав. Тер омг, күсләс үүдсн байрин дольган теңгсин дольган мет, әмтиг күрҗңнүләд бәәнә.

Селәнә партийн организацин сегләтр Манҗин Цаһада байрин митингин сүүләр әмтнд зарлв:

— Үр колхозникүд,, ода гермүдтән одад байран упцхатн. Баһчудын өмн клубин үүдн секәтә.

Әмтн Дууллдад, уульнц дүүргәд, гермүдәрн тарцхав.

12.

Барунахн көдлхлә — көдлдг, җирһхлә — җир!һдг улс болдмн. Захас ДУуч, захас домбрч, гармач.

Җилд хойр дәкҗ бүкл колхозарн җирһнә. Май сарин нег шинлә 'болн ноябрин Доланд. Тер цагт Сәәни Экнэ гермүд лугшад, һазр чичрсн болҗ медгднә. Шикрт, Дегд, Модна Зах, Хар Усн хотдас әмтн нааран, Сәәни Экн тал ирәд демонстрацд орсна хөөн, мөрнә, күүнә урлда хәләнә, бөк бәрлдлһ, спортивн наад һәәхнә. Түүнә хөөм Сәәни Экнә гермүдәр баг-багар элпрсадарн, танъл-үз* ләрн салад, тенд урдаснь белдсн хот-хол эдләд, тецкан угаһар байр-җирһл кенә. Захан тиим баг болһнд эврә гармач, эврә домбрч бэәиә. Эс би»илдг күн гиҗ төрүц уга... Тер хойр сән өдрәс талдан чйгн учрдг байрта йовдл темдглгднә. Урзнаһа ик клуб тосххларн бүкл коЛ' хозарн җирһлә, ниднәһә «Җаңһрин» тавн зун җилий өөн темдглхд... Дәкәд ода...

Электрогерл орҗ ирлһиг угтхин кергт, парвлянд күүндвр кеһәд, колхозникүдин сурврар, тер өдриг сәәнәр темдглх болҗ шиидвр һарһла. Сәәни Экнә гермүдт хот*

хол белдәд, холын селәдәс ирсн улс арвадар, хөрәдәр хурад нәр һарһҗана.

Колхозин ахлачиг дууддг әмтн дада. Тер кениньчигн өөлүлшгон кергт, иигҗ хәрү өпнә:

120

— Дуудсндтн ханҗанав. Мини хүвиг кен медәтәдән бгәд, йөрәл тәвәд эдләд оркти. Би баһчудла җирһнәв. Клубд однав.

Клубд банрин нәр эклв. Сурһульч!нр, школын нерн деерәс, колхозиц клубд нерәдҗ, мана орн-нутгт энергетнк яһҗ делгрҗәхиг үзүлгч шишлң стенд кесән белглв. Улан галстукта бичкдүд шүлгүд умшв, олар ду дуулв. Комсомольцнр наад үзүлв.

Колхозин ахлач медмҗән угаһар клубас һарв. Үлмҗин Тарха белвсн. Авалнь өңгрәд һурвн җил болҗ йовна. Тер һурвн көвүтә,. нег күүктә үлдв. Ик көвүнь, Эрдннь — тракторист, эврә өрк-бүлтә. Дарук көвүнь... Да-: рук көвүнь... Басң институтд дасҗ бәәнә, маңһдур-нө- кәдүр балһснас хәрҗ ирхмн. һурвдгч көвүнь, Саңһҗ, багшин училищд сурчасн, тендәон пионерлагерьт ах вожат болад йовҗ одҗ. Отхн күүкн Байртань нәәмдгч класст орна. Сәәни Экн деер дундын школ уга болад, Батутд сурһуль сурчана. Ода зуна амрлһнд һарч ирсн, тертән бәәнә. Тархад хот-хоолынь кеҗ, кир-нуһудынь' уһаҗ ахулдгнь — җирм тавта хадм экнь, Цаһан эмгн.

Тарха тәв шахсн наандан, ахр шар сахлыннь ирмәгәрнь буурл орад, өндр ңурһнь әрвҗго өкәһәд одв. Олн ж<илд хамдан бәәсн авалясн хаһцна гидг залу күүнд, кедү дүңгә чаңһ-чиирг болвчн, күчр юмн сәнҗ...

Тарха өрвҗ ишкәд, уульнцар йовҗ йовна. Зуурнь һар-һарасн бәрлдәд гүүлдҗ йовсн көвүн күүкн хойр харһв. Колхозин ахлачиг электрошамин герлд таняд, тедн гуүлдҗ ирәд, ахлачиг теврәд, ханлт өргв:

— Тарха ах, герл өгсидтн икәр ханҗанавдн. Колхозин ахлач дегд әәмхләрн адһҗ, бийән харсҗ

бәәх мет, келв:

— Би герл өгсн угав. Советин йосн таднд герл өгв. Алдр Ленинә герәсн...

— Тана хув тәвц бас бәәнә, — гиҗ келәд, баахн. күүкн һәрәдҗ Тархан халхаснь үмсәд, үр көвүһән һараснь шүурч авад, гүүһәд йовҗ одв.

«Кенә билә эн, — гиҗ санад колхозин ахлач седклнь

б»иш, залусин чирә хәләдго билә. Цаг гидг эн болҗана. Хөв-кишгин күчн. Кен билә?.. Э-э... Эзән зальгсн толһа...

Натра күүкн... Нәәмн...» _

121