61.Топырақ жəне климат жағдайларына байланысты іс түрлі ауыл шаруашылығы жағдайларына байланысты көңді енгізу əдістері.

Төсенішті көңді тиімді қолданудың негізгі әдісі – оны топырақты жыртқанда ылғалды қабатына еңгізу. Бір гектарға арналған көң мөлшері оның ыдырау дәрежесіне‚ тыңайтқыш қолданатын дақыл ерекшелігіне‚ топырақ және климат жағдайларына байланысты 20 тоннадан 50 тонна аралығында бола-ды. Сүрлемдік‚ көкөніс‚ картоп‚ отамалы дақылдар мен тамыр-жемістілерге, масақты астық дақылдарына қарағанда көңді мол қолданады. Гумус пен қоректік заттардың жылжымалы түрлері аз топырақтарға көң қолдану қажет. Нашар топырақтың құнарлылығын тезірек көтеру мақса-тында әрі мүмкіндігінше мол өнім жинау үшін көңнің жоғары мөлшерін қолданған тиімді. Ауыспалы егісте көң берілетін танапты жеке дақылдардың биологиялық ерекшеліктері мен олардыңэкономикалық маңызын ескере отырып белгілейді. Далалық ауыспалы егісте көңді күздік немесе отамалы дақылдарға берген пайдалы. Көң топырақ ерітіндісіндегі тұздардың жоғары концентрациясына төзбейтін және вегетациялық кезеңі ұзақ дақыл-дар үшін бағалы тыңайтқыш болып саналады. Мысалы‚ көкөніс ауыспалы егісте, көң қияр дақылы орналасқан танапқа берілуі тиіс. Вегетациялық кезеңі қысқы дақылдарға (капуста мен картоптың ерте пісетін сорттары т.б.) толық шіріген‚ ал кеш жиналатын (қант қызылшасы т.б.) және күздік дәнді дақылдарға жартылай шіріген көң қолдану керек. Шаруашылықта көңді топыраққа еңгізу тереңдігіне көңіл бөлген жөн. Мұнда, көңді құрғақшылық аймақтарда және құм‚ құмайт топырақтарға 20-22 см‚ ал ылғал мөлшері жеткілікті және саз‚ сазды топырақтарға 12-14 см тереңдікке еңгізеді.

62.Төсенішсіз көң,оның құрамы,қасиеттері,тиімділігі,қолдану ерекшеліктері.

Малдың қатты және сұйық экскременттерінің сумен әртүрлі дәрежеде араласқан қоспасын төсенішсіз көң дейді. Төсенішсіз көңнің үш түрі болады: жартылай сұйық (ылғалдылығы 90 пайызға дейін)‚ сұйық (ылғалдылығы 90-93 пайыз) және шайынды су (ылғалдылығы 93 пайыздан жоғары). Олардың құрамындағы жалпы азоттың 50-70 пайызы аммиакты‚ 3-8 пайызы нитратты‚ 25-45 пайызы органикалық азот-тан тұрады. Аммиакты азот бос аммиак‚ мочевина және аммоний карбонаты күйінде болады. Біраз күннен соң мочевинаның 90 пай-ызы аммиак пен көмір қышқылына өзгередіТөсенішсіз көңді жіктегенде азоттың 80‚ фосфордың 70‚ калийдің 90 пайызы оның сұйық фракциясына ауысады. Бұл көңде фосфор негізінен органикалық (фосфатидтер‚ нуклеопротеидтер)‚ калий суда еритін минералдық қосылыстар түрінде болады және оларды өсімдік жақсы сіңіреді. Өсімдіктер төсенішсіз көңнен қолданған жылы азоттың 40‚ фосфордың 40-50‚ калийдің 70-90 пайызын пайдаланады. Топыраққа еңгізілген төсенішсіз көң құрамындағы органикалық заттар жылдам ыдырайды. Төсенішсіз көң аймақтың климат жағдайларының ерекшеліктеріне 2-6 ай сақталады. Бұл тыңайтқышты жерді жыртар алдында‚ дақылды үстепқоректендіру үшін және қорда дайындағанда қолдануға болады. Дақылдардың түрлеріне және олардан алынатын өнім деңгейіне қарай әр гектар дәнді дақылдарға 35 тонна‚ картопқа 40-60‚ жүгеріге 60-80‚ қант қызылшасына 80-90‚ шалғынды жайылымды жерлерде 60-80 тонна қолдану қажет. Отамалы дақылдарға жоғары өнім алу үшін оның мөлшерін 100-150 тоннаға дейін жеткізеді. Төсенішсіз көңді көкөніс дақылдарына қолдануға болмайды.