38. Фосфор тыңайтқыштарын жіктеу.

Фосфор тыңайтқыштарын құрамында фосфор элементі кездесетін кендерден өндіреді. Фосфор кендері құрамындағы фосфор мөлшеріне қарай өте бай (35% P2O5) және өте кедей (5-10% P2O5) болады.

Фосфор кендері шығу тегіне қарай екі негізгі топқа бөлінеді: апатит және фосфорит. Әлемдегі фосфор кендерінің негізгі қоры Марокко, АҚШ және Ресейде орналасады.

Апатит – түссіз жасыл немесе сары-жасыл түсті минерал, құрамында P2O5 мөлшері 42%-ға дейін болады. Апатит кристалдары жоғары мықтылығымен ерекшеленеді.

Фосфорит – кальций фосфаттарына аса бай шөгінді көне тау жынысы. Аморфты немесе кристалды болып келеді. Фосфорит құрамына қоспа ретінде кварц, әк, құм, саз т.б. минералдар және органикалық заттар кіреді.

Біздің елімізде фосфориттің ірі кендері Жамбыл – Қаратауда және Ақтөбе облысында тараған. Қаратау фосфоритінің құрамында 29,6-35,6% P2O5 болады.

Фосфор тыңайтқыштары ерігіштігіне және өсімдікке сіңімділігіне қарай үш топқа жіктеледі:

1. Суда еритін фосфор тыңайтқыштары - жай суперфосфат, қос суперфосфат, байытылған суперфосфат, суперфос (бұл тыңайтқыштардағы фосфор өсімдікке жақсы сіңімді).

2. Әлсіз қышқылда еритін фосфор тыңайтқыштары – преципитат, фторсызданған фосфат, томасшлак, мартенді фосфатшлак, балқытылған магний фосфаты, термофосфаттар (бұл тыңайтқыштардағы фосфор өсімдікке сіңімді).

3. Күшті қышқылда еритін фосфор тыңайтқыштары - фосфорит ұны, вивианит (бұл тыңайтқыштардағы фосфор көптеген өсімдіктерге қиын сіңімді).

39. Жай суперфосфат, оның қасиеттері, топырақта өзгеруі және қолдану ерекшеліктері.

Жай суперфосфаттың – Ca(H2PO4)2×H2O+2CaSO4×2H2O, екі түрі шығарылады: ұнтақталған (құрамында 14-19,5% сіңімді P2O5) және түйіршіктілген (19,5-22% P2O5). Жай суперфосфат құрамында 5,5 %-ға дейін бос фосфор қышқылы, 40% ғаныш (CaSO4) болады.

Бұл тыңайтқышты майдалап ұнтақталған апатитты немесе фосфоритті 57-60%-дық күкірт қышқылымен өңдеу арқылы алады:

[Ca3(PO4)2]3×CaF2 + 7H2SO4 + 3H2O = 3Ca(H2PO4)2×H2O + 7CaSO4 + 2HF

Кейбір жағдайларда, яғни фосфорит күкірт қышқылымен дұрыс араласпауынан басқа реакциялар жүреді. Күкірт қышқылы артық болғанда кальцийдің үш негізді фосфаты толық ыдырайды да фосфор қышқылы түзіледі:

[Ca3(PO4)2]3×CaF2 + 10H2SO4 = 6H3PO4 + 10CaSO4 + 2HF

Осыған байланысты дайын өнім құрамында 5,0-5,5% бос фосфор қышқылы болады. Ол суперфосфатқа жоғары қышқылдығын және гигроскопиялығын береді.

Күкірт қышқылы жеткіліксіз болғанда кальцийдің екі негізді фосфаты (преципитат) түзіледі:

[Ca3(PO4)2]3×CaF2 + 4H2SO4 + 12H2O = 6CaHPO4×2H2O + 4CaSO4 + 2HF

Жай суперфосфат өндіруде 1 тонна шикі затқа 1 тонна күкірт қышқылы жұмсалады да, 2 тонна дайын өнім (тыңайтқыш) алынады.

Дайын өнім құрамындағы фосфордың 70-85% монофосфат, 5,0-5,5% -фосфор қышқылы, 10-25% - дифосфат түрінде кездеседі. Суперфосфат құрамында 40 % ғаныш (CaSO4) болады.

Өндірудегі дайын өнім - ұнтақталған суперфосфат. Бұл күңгірт-сұр немесе ашық-сұр түсті, гигроскопиялығы мен ылғалдылығы жоғары, суда еритін зат. Сақтау және тасымалдау кезінде нығыздалады. Сондықтан оны топыраққа енгізу қиынға түседі.

Ұнтақталған суперфосфаттың физикалық қасиеттерін жақсарту үшін оны түйіршіктейді. Түйіршіктілген суперфосфат сақтағанда кесек болып қатып қалмайды, нығыздалмайды, бұл жағдай оны топыраққа механизммен енгізуге бөгет жасамайды.

Жай суперфосфат суда жақсы еритін күңгірт-сұр немесе ашық - сұр түсті, құрамында 14-19 процент сіңімді фосфор бар тыңайтқыш. Порошок түріндегі жай суперфосфаттың физикалық қасиеттерін жақсарту үшін оны айналмалы барабандарда түйіршіктейді. Түйіршіктелген жай суперфосфат сақтағанда құрт кесек болып қатып қалмайды, бұл жағдай оны топыраққа механизммен енгізуге бөгет жасамайды. Түйірлі суперфосфат кең көлемде топырақ массасымен жанаспайды, сондықтан ондағы фосфорды өсімдік өзіне көбірек сіңіреді. Түйірлі суперфосфаттың тағы бір артықшылығы оның құрамында 19,5-22 процент сіңімді фосфор болады (ұнтақталған жай суперфосфатта 14-19% P2O5). Сонымен бірге түйірлі суперфосфат шамалы қышқылдығымен (1-2,5%) ерекшеленеді.

Түйіршіктелген суперфосфат көбінесе дақылдарды егу кезінде, 10-20 кг фосфор есебінен қатар аралықтарға беруге, суармалы және ылғалы мол аймақтарға қолдануға ыңғайлы. Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын аудандарында 1 центнер түйіршікті суперфосфат, гектарынан 4 центнер қосымша астық жинауды қамтамасыз етеді.