52 Күрделі,құрастырылган,аралас тынайткыштар туралы түсінік

Кешенді тыңайтқыштарға құрамында екі немесе одан көпнегізгі қоректік элементтері бар минералдық тыңайтқыштар жатады.Оларды қоректік элемент санына қарай екі жақты (азотты-фосфорлы, азотты-калийлі, фосфорлы-калийлі) және үшжақты(азотты-фосфорлы-калий) деп бөледі.Өндіру тәсіліне байланысты күрделі, күрделі-аралас жәнеаралас, ал агрегаттық күйі жағынан сұйық және қатты болыпбөлінеді ( Негізгі (алғашқы) компоненттерді (бөліктерді) өзара химия-лық жолмен әрекеттестіру арқылы алынған тыңайтқыштардыкүрделі тыңайтқыштар дейді. Олардың ерекшелігі - әрбір моле-куласында бірнеше элемент болады, әрі бірыңғай химиялық фор-муладан тұрадыКүрделі-аралас тыңайтқыштарды бірегей технологиялықпроцесс жағдайында аммиак, азот, фосфор, күкірт қышқылдарын,фосфорит немесе апатитті, калий тұздарын және тағы басқахимиялық заттарды өзара араластыру арқылы өндіреді.Аралас тыңайтқыштар жай минералдық тыңайтқыштардыгранулометриялық жолмен бір-бірімен араластыру арқылыалынады.Кешенді тыңайтқыштар өздерінің көптеген артықшылықта-рымен ерекшеленеді:

• Біржақты тыңайтқыштарға қарағанда олардың құрамындақоректік заттардың мөлшері анағұрлым жоғары.

• Қоректік заттардың арақатынасы өсімдікке қажетті дәреже-де болуы кешенді тыңайтқыштардың тиімділігін арттырады.

• Кешенді тыңайтқыштар құрамындағы қоректік элемент-тердің барлығы өсімдікке сіңімді түрде болады.

• Кешенді тыңайтқыштарды топыраққа еңгізуде топырақ ай-тарлықтай деңгейде тығыздалмайды. Өйткені құрамында жалғызқоректік элементі болатын тыңайтқыштарды егістікке 2-3 рет, алкешенді тыңайтқышты бір рет қана еңгізеді.

• Кешенді тыңайтқыштарды тасымалдауда, сақтауда топы-раққа еңгізуде жұмсалатын қаржы біршама аз болады.

• Кешенді тыңайтқыштар құрамында өсімдік қоректенуінезиянды әсер ететін бөгде қоспалардың кездеспеуі, олардың өнім сапасын жоғарылатуына ықпал етеді.

Кешенді тыңайтқыштарды негізгі ауылшаруашылық дақыл-дарына аймақтар бойынша зерттеу нәтижесінде, олардың әсерініңгеографиялық заңдылықтары анықталады. Жекелеген табиғи аймақ-тар бойынша кешенді тыңайтқыштардың 5-10 түрі жиі қолда-нылады. Олардың ішінде қоректік заттарының арақатынасытеңестірілген (1:1:1) түрлері жетекші рөл атқарады. Бұған нитрофос-ка, нитроаммофоска, карбоаммофоска жатады. Бұл тыңайтқыштаразот, фосфор, калий элементтерінің тиімділігі жоғары қара топы-рақты емес аймақтарда кеңінен қолданылады. Құм, құмайт топырақ-ты жерлерге қоректік заттардың арақатынасы 1:1:1 болатын тың-айтқыштарды дәнді дақылдарға, картопқа, қант қызылшасына,біржылдық шөпке көктемде тұқымды себер алдында, ал саз, саздытопырақтарда күзде сүдігер жыртар алдында қолданады. Кешенді тыңайтқыштар құрамында азотқа қарағанда,фосфордың немесе фосфор мен калийдің (1:1,5:1 және 1:1,5:1,5)үлесі басымырақ болса, оларды фосфор мен калийдің жылжымалытүрлері аз топырақтарға күздік, жаздық астық дақылдарына,картопқа, көпжылдық бұршақ тұқымдас шөптерге қолданады. Алгранулометриялық құрамы жеңіл калий аздау топарыққа егілетінтамыржемістілерге, қант қызылшасына, сүрлемдік жүгеріге калийібасымырақ (1:1:1,5) тыңайтқыштарды пайдаланады. Алмаспалы ка-лийі жоғары және калийді шамалы мөлшерде пайдаланатын дақыл-дарға қоректік элементтердің арақатынасы 1:1:0,5 тыңайтқыштарынбереді.Сол сияқты 1:4:0 типтес кешенді тыңайтқыштарды астықдақылдарының тұқымымен бірге және оңтүстік аудандарда күздесүдігер жыртар алдында қолданады.Жалпы кешенді тыңайтқыштардың ауыл шаруашылығыдақылдарына әсерін, олардың құрамындағы суда еритін фосформөлшері, дақылдың түрі мен биологиялық ерекшіліктері, аймақтыңтопырақ-климат жағдайлары, тыңайтқыш қолданудың агрономия-лық технологиясы (мөлшері, мерзімі, әдісі), тыңайтқыш құрамын-дағы қоректік заттардың арақатынасы мен формасы, агротехника-лық шаралар айқындайды Бұл аталған факторлар бір-бірімен тығыз байланысты.