51.Микроэлементтер(бор,молибден,мырыш)жане өсімдік тіршілігі үшін олардын манызы

Микроэлементтер – топырақта, тау жыныстарында, қазба көмірлерде, табиғи және минералды суларда, организмдерде (аз мөлшерде 0,01 – 0,1% не одан төмен) кездесетін химиялық элементтер. Микроэлементтерге Al, Fe, Cu, Mn, Zn, Mo, Co, І, т.б. жатадыБор. Өсімдіктің өсуін, жемістер мен тамыр-жемістерде қант-тың мөлшерін реттеп отырады. Өсімдіктердің қүрғақ затындағыбордың мөлшері бірдей болмайды. Ол өсімдіктердің ылғал режи-міне жақсы әсер етіп, олардағы көмірсу мен ақуыз алмасуына,фотосинтез процестерін және тамыр жүйесінің өсуін тездетеді.Мүның өзі өсімдіктердің құрғақшылық және тұзсыз жағдайларғатөзімділігін жақсартады. Ол өсімдіктердің калий мен азоттыпайдалануын тездетсе, фосфорды пайдалануын кешіктіреді.Бор негізінен алғанда қант қызылшасында, көкнәр тұқымдасөсімдіктер құрамында көп кездеседі де дәнді дақылдар егістігіндеаз, бұршақты дақылдарда орташа мөлшерде байқалады. Бұлардыңөсімдік құрамында жетіспеуі олардыңәр түрлі ауруларға - хлорозға,шіріндіге душар болуына әкеліп соғады.Сонымен бірге, бор мыстың, марганецтің, алюминийдіңуытын жойып, калийдің сіңірілуін күшейтеді, хлор мен азоттыңсіңірілуін азайтады, бұдан соң аммиакпен салыстырғанда нитраттыазоттың өсімдіктерге таралуы арта түседі. Өсімдік тканьдарын,әсіресе оның тамырларын оттекпен қамтамасыз етуді жақсартады.Басқа да микроэлементтер (марганец, иод, мыс, мырыш) секілдібордың ерекше бір маңыздылығы сонда, ол өсімдіктердегі тотықты-ру процестерін реттеуге көмектеседі. Органикалық заттарды түзуүшін өсімдікке азоттың, фосфордың, калийдің және кальцийдіңпайдалануын шұғыл арттырады. Бордың арқасында қант қызылша-сында қант, картопта крахмал, жаздық бидайдың дәнінде ақуыз, соямен күнбағыстың тұқымында май, шөптерде С витамині мен каро-тин көбейетін болады.

Молибден. Өсімдіктерде нитраттарды аммиакқа тотықсыздан-дыруға, көмірсулардың мөлшерін көбейтуге және клеткадағытотығу-тотықсыздану процестерін күшейтуге қатысады. Сондықтанбұршақ тұқымдастардың тамырында азотты атмосфералық ауадансіңіретін бактериялар қоректік ортада молибден болғанда ғанатіршілігін күшейтеді. Топырақтың қышқылдығы өсімдіктемолибден алмасуын нашарлатады.Молибден бөтен микроэлементтерге қарағанда жер қырты-сында анағұрлым аз кездеседі. Өсімдік құрамында осы микро-элементтер аз болса оның жетімсіздігі де ерте сезіледі. Оның үсті-не молибденнің өсімдіктер құрамындағы жетіспеушілігін түсіммөлшерімен ғана емес, өсіп-өнуі кезіндегі сыртқы белгілері-нен декөруге болады. Мүның өзі өсімдік құрамындағы нитраттардыңмөлшерін кемітіп, оның өсімдіктердегі қышқылдық ортаның аза-юына әсер етеді.Мырыш әдетте ферменттер құрамына еніп, катализаторқызметін атқарады. Мырыш өсімдіктердің өсуіне дем беретін зат-тарды - ауксиндерді күшті күйінде жинақтауға, оның үстіне өсімдікорганизмінде болатын аса маңызды реакцияларға қатысып,плазмалардың жабысқақтығына әсер етеді, өсімдіктердегі тотығупроцестеріне байланысты жүретін реакцияны жеделдетеді, өсімдік-тердегі қөмірсудың өзара алмасуына орай ферменттік жүйеніңқұрамына қосылады. Мырыш әсерінің арқасында өсімдіктерде Свитамині, каротин, қөмірсу мен ақуыздар көбейеді. Өсімдіктердіңтамыр жүйесінің өсуін күшейтіп, оның аязға, құрғақшылыққа жәнетұз-сортаңға төзімділігін күшейтіп, жеміс салу процесі үшінмаңызды түрде ықпал етеді. Сонымен қатар мырыш өсімдіктердіңтүріне, топырақ пен климатқа сай құбылып тұрады. Орта Азия менҚазақстанның суармалы жерлерінде өсірілетін техникалықдақылдардың өнімділігінің жоғары болуына байланысты тыңайт-қыштар аса көп қолданылмайды. Міне, осыған орай оның қоры жылдан-жылға кеміп келеді.