53 Күрделі тынайткыштар(аммофос,диаммофос,калий селитрасы)

Аммофос құрамында 11-12 % азот, 46-60 % фосфор бар,аммиакты фосфор қышқылымен бейтараптау арқылы алады

NH3 + H3PO4 = NH4H2РО4

Түйіршікті, ақшыл-сұр түсті, суда жақсы еритін тыңайтқыш.Барлық топырақтарға қолданады. Біздің республикамызда астықдақылдарына тұқыммен бірге, ал қара қоңыр, боз топырақты суармалы егісте техникалық, көкөніс пен жеміс дақылдарына күздежәне үстеп қоректендіруде пайдаланады. Аммофоста азот пен фосфордың арақатынасының алшақ(1:4) болуы оны қолдануды шектеуі мүмкін.

Диаммофос тыңайтқышын фосфор қышқылын аммиакпенқанықтыру арқылы өндіреді:

2NH3 + H3PO4 = (NH4)2HPO4

Құрамында 18% азот, 50% фосфор бар, ақшыл-сұр түсті,түйіршікті, суда жақсы еритін тыңайтқыш. Бұл тыңайтқыштыаммофос сияқты қолданады.

Калий селитрасы калий хлоридін натрий нитратыменыдырату арқылы алынады:

KCl + NaNO3 = KNO3 + NaCl

Құрамында 42-45% калий және 13% азот бар, сарғыштау-сұртүсті, ұсақ кристалды, суда жақсы еритін тыңайтқыш. Калий селитрасын хлорға сезімтал дақылдарға (жүзім, темекі) қолданған

жөн. Сонымен бірге оның құрамында азот нитратты күйде болғандықтан үстеп қоректендіру кезінде пайдаланады.

Кешенді тыңайтқыштарды пайдалануда олардыңтопырақпен әрекеттестіру реакциясының өзіндік ерекшіліктерін ескеру керек. Олардың әрекеттесу реакциясының қарқыны менбағыты түрлі жағдайларға байланысты.

1. Топырақ құнарлылығы төмен болса кешенді тыңайтқыш-тар құрамындағы фосфордың қиын еритін формаға ауысуыжылдамырақ өтеді:

2. Саз, сазды топырақтарға еңгізілген кешенді тыңайтқыш-тар олардың құрамындағы жылжымалы фосфор мөлшерін жоға-рылатады.

3. Егісті суару кешенді тыңайтқыштар фосфорының топы-рақта химиялық жолмен сіңірілуінің баяу жүруіне әсер етеді.

4. Кешенді тыңайтқыштардың өзгеріске ұшырауына түйір-шік көлемі де әсер етеді. Түйіршік көлемі 1-4 мм кешенді тыңайтқыштарды топыраққа еңгізгенде өсімдік үшін ең қолайлы фосфоррежимі пайда болады.

5. Кешенді тыңайтқыштардың өзгеруіне олардың химиялыққұрамы әсер етеді. Мұнда, құрамында суда еритін фосфоры көптыңайтқыш беру топырақтағы жылжымалы фосфор мөлшерінарттырады.

6. Кешенді тыңайтқыштардың өзгеруі топырақтың генетикалық ерекшіліктеріне де байланысты болады.

54 Құрастырылгын тынайткыштар (Нитрофостар,нитрофоскалар)

Нитрофоскалар. Бұл тыңайтқыштарды өндіру фосфориттіазот қышқылының көмегімен ыдыратуға негізделген:

Ca3(PO4)2 • CaF2 + 8HNO3 = 4Ca(NO3)2 + 2H3PO4 + 2HF

Реакция барысында гигроскопиялығы жоғары кальцийнитраты пайда болады. Бүл тұз тыңайтқыштың физикалыққасиетінің нашарлауына әсер етеді. Сондықтан реакциянәтижесінде түзілген қоспаны одан әрі өңдейді.

1. Ыстық күйінде қоспаға аммиак пен күкірт қышқылынжәне калий хлоридін қосады. Сонда реакция мынадай бағыттажүреді:

4Са(NO3)2 + 2H3PO4 + 8NH3+ 4H2SO4 + 12H2O = 8NH4NO3 + 4CaSO4 + 2CaHPO4 • H2O

NH4NO3 + KCl = NH4Cl + KNO3

Пайда болған тыңайтқышты күкірт қышқылды нитрофоскадейді. Оның әрбір түйіршігінде CaHPO4•2H2O, NH4NO3, NH4Cl,

KNO3, KСl, СaSO4 тұздары болады. Құрамында 13% азот, 10% фосфор және 13% калий бар.

2. Сульфатты нитрофосканы фосфоритті азотқышқылымен өңдеу арқылы түзілген қоспаға күкірт қышқыламмоний тұзын ендіру арқылы алады:

Са(NO3)2 + (NH4)2SO4 = NH4NO3 + CaSO4

NH4NO3 + KCl = NH4Cl + KNO3

Сульфатты нитрофоска құрамында 12% азот, 12% фосфоржәне 12% калий бар, түйіршікті тыңайтқыш.

3. Фосфорқышқылды нитрофосканы ыстық қоспаға аммиакпен фосфор қышқылын қосып алады:

4Сa(NO3)2 + 5H3PO4 + 9NH3 + 8H2O = 8NH4NO3 + 4CaHPO4•2H2O + NH4H2PO4

NH4NO3 + KCl = NH4Cl + KNO3

Құрамында 16% азот, 16% фосфор, 16% калий бар. Жалпыфосфордың 80 пайызы суда жақсы ериді.

4. Карбонатты нитрофоска тыңайтқышын бастапқықоспаға көмір қышқылын, аммиакты және калий хлоридін қосыпалады.

Сa(NO3)2 + 2NH3 + H2CO3 + H3PO4 + 2H2O = 2NH4NO3 + CaHPO4 •2H2O + CaCO3

NH4NO3 + KCl = KNO3 + NH4Cl

Құрамында 35-37% қоректік заттар (азот, фосфор, калий)бар. Негізгі тыңайтқышты күзде сүдігер жыртар алдында береді.Бастапқы қоспаны - 50 С температурада мұздатады да оғанфосфор қышқылын және аммиак қосады. Сонда аммоний фосфаты,кальций дифосфаты және аммоний нитраты түзіледі:

Сa(NO3)2 + H3PO4 + NH3 = NH4H2PO4 + CaHPO4 + NH4NO3

Сонан соң оның үстіне калий хлоридін қосады:

NH4NO3 + KCl = NH4Cl + KNO3

Бұл нитрофоскада 40-50% қоректік заттар болады

Нитрофос табиғи фосфатты азот қышқылымен немесе азот,фосфор қышқылдарының қоспасымен ыдырату арқылы өңдіреді.Құрамында 20% азот және 20% фосфор болатын, түйіршікті тыңайтқыш. Күзде, тұқыммен бірге және үстеп қоректендіру үшін қолданады.

Нитроаммофос азот және фосфор қышқылдарыныңқоспасын аммиакпен бейтараптау арқылы өндіреді. Құрамында 24%азот, 24% суда еритін фосфор бар, ақшыл-сұр түсті, түйіршіккүйінде шығарылады.

Нитроаммофоска нитроаммофос тыңайтқышына калийхлоридін қосып алады. Құрамында 47-52% қоректік заттар болады,түйіршікті, қызғылт түсті, суда жақсы еритін тыңайтқыш.