25. Топырақ құрамындағы калий қосылыстарының мөлшері мен түрлеріжәне өсімдіктер үшін олардың сіңімділігі

Калийдің жалпы мөлшері топырақтың гранулометриялық құрамына байланысты. Саз, сазды топырақтарда оның мөлшері 2-3 пайызға дейін жетеді. Құм, құмайт топырақта едәуір аз (0,1-0,5%) болады. Калийдің жалпы қоры топырақтың жыртылатын қабатында азоттан 5-50 есе, фосфордан 8-40 есе көп. Бірақта калийдің жалпы қоры топырақтың өсімдікті бұл элементпен қамтамасыз ету деңгейін білдірмейді. Өйткені топырақтағы калийдің небәрі 1 пайызы ғана өсімдікке сіңімді болып келеді.

Топырақ құрамындағы калийдің барлық қосылыстарын өсімдікке сіңімділігіне қарай 5 топқа бөледі: 1. Алюмосиликат минералдарының құрамына енетін калий. Олардың құрмындағы калийді өсімдік өте нашар сіңіреді. Дегенмен судың, суда еріген СО2, микроорганизмдердің әсерінен және темпе- ратураның өзгеруінен минералдар ыдырайды да калийдің суда еритін тұздары түзіледі. 2. Алмасатын калий өсімдіктің көректенуінде басты рөл атқарады. Оның мөлшері топырақтың типі мен гранулометриялық құрамына байланысты болады. Мысалы, жалпы калийдің құмайт топырақта 0,8 %, сазды топырақта 1,5%, қара және боз топырақ- тарда 1-3% алмасатын калий үлесіне тиеді. Топырақ қасиеті мен ауа-райының жағдайларына сәйкес ауыл шаруашылық дақылдары алмасатын калийдің белгілі бөлігін ғана қабылдайды. 3. Суда еритін калийге көмір, азот, фосфор, күкірт тағы басқа қышқылдардың топырақ ерітіндісіндегі калий тұздары жатады. Калийдің бұл тұрі топырақ минералдарының химиялық, биологиялық құбылыстар әсерінен ыдырауынан және сіңіру кешен құрамындағы алмасатын калийдің ығыстырылуынан пайда болады. Мысалы, нитрификация процесінен түзілген азот қышқылы топы- рақ минералдарын ыдыратады. Суда еритін калий, алмасатын ка- лийдің 1/5-1/10 бөлігін құрайды. 4. Микроорганизмдер плазмасының құрамында кездесетін калий микробтар денесі ыдыраған соң өсімдікке сіңімді түрге көшеді. 5. Алмаспайтын калий топырақтағы алмасатын және суда жақсы еритін түрлерінің қиын ығыстырылатын күйге көшуінен 168 пайда болады. Бұл құбылыс құрамында монтмориллонит, гидро- слюда минералдары кездесетін топырақта қарқынды жүреді. Орга- никалық тынайтқышты жоғары қолдану калийдің алмаспайтын түрінің көбеюіне ықпал етеді. Сонымен бірге кебірленген топырақта алмаспайтын калий мөлшері жоғары болады. Ал минерлдық калий тынайтқышын қолдану топырақта алмаспайтын калий мөлшерінің азаюына әкеп соғады. Калийдің жеке түрлерінің арасында жылжымалы тепе-теңдік байқалады: алмаспайтын калий ← → алмасатын калий ← → суда еритін калий. Калий тыңайтқыштарының топырақКалий тыңайтқыштары суда жақсы ериді. Топыраққа еңгізілгенде олардың құрамындағы калий ионы топырақтың коллиодты бөлшектерімен физикалық-химиялық жолмен және алмаспайтын түрде сіңіріледі. Калий тыңайтқыштарының ионның алмаспайтын күйге ауысуы шамамен бір тәулікте аяқталады. Топырақтың сіңіру сыйымдылығының орта есеппен төрттен бірін алмаспалы калий құрайды. Калий катионының физикалық-химия- лық жолмен сіңірілуі қайтымды реакция қатарына жатады:

(Т.С.К)Ca + 2КСI ← → (Т.С.К)2K + СаСI2 Са Са

(Т.С.К)2Mg + 2КСI ← → (Т.С.К)2К + MgСI2 Mg

Мұнда калий катионы топырақтың сіңіру комплексіндегі басқа катиондарды эквивалентті мөлшерде топырақ ерітіндісіне ығыс- тырады. Калий тыңайтқыштарының құрамындағы қоспа түрінде кездесетін катиондар да (мысалы натрий) физика-химиялық жолмен сіңіріледі. Топырақтың минералогиялық құрамы мен тыңайтқыш- тардың мөлшеріне байланысты калийдің 14-82% алмаспайтын күйге ауысады. Егер топырақта монтмориллонит, гидрослюда типтес минералдар көп болса, алмаспайтын калий мөлшері көбейеді. Iрі кристалды немесе түйіршікті калий тыңайтқыштарының калий катиондарының топырақта алмаспайтын күйге ауысуы төмен болады. Сонымен бірге тыңайтқышты жоғары мөлшерде еңгізу, алмаспайтын калий шамасының жоғарылауына ықпал етеді. Ал барлық калий тыңайтқыштарының катиондарының алмаспайтын күйге ауысуы бірдей. Қарашіріндісі жоғары топыраққа еңгізілген калий тыңайтқыштарының алмаспайтын түрге көшуі баяу жүреді.