11.7 Francuska filmologia uniwersytecka

W powojennej Francji pojawił się nowy nurt, który miał stworzyć nowy warsztat badań i zamienić intuicję i hipotezy o filmie w dyscyplinę naukową. Tak powstało pojęcie filmologii w znaczeniu teoretycznym i historycznym. W teoretycznym znaczeniu- wiedza o filmie oparta na źródłach i metodzie naukowej. W historycznym- nurt naukowo badawczy, który w 1947r. ukonstytuował się we Francji.

Początkowo w filmologii można było zauważyć tendencję wykorzystywania empirycznych metod badawczych, obejmujących nie tylko morfologię- objęto również kulturologię, szeroką sferę uwarunkowań historyczno- kulturowych. Dlatego zaczęto korzystać z najnowszych ustaleń socjologii, psychoplogii oraz antropologii. Kolejna tendencja- zespołowość i interdyscyplinarność inicjatyw badawczych- poszukiwali związków nie tylko z naukami humanistycznymi ale też z matematyczno- przyrodniczymi. Łudzono się, ze filmologia stanie się wzorcowym modelem takiej współpracy również w badaniach empirycznych, w indukcyjnych, nie dedukcyjnych procesach poznawczych.

Filmologia zmusiła badaczy do wprowadzenia korekt do pojęć „wiedzy o filmie” i do rozszerzenia jego ram. Poza klasycznym pojęciem teorii materiał dyscypliny filmoznawczej wzbogacił się po raz pierwszy o systematycznie gromadzone empiryczne raporty dotyczące psychologii, fizjologii czy socjologii filmu.

Głównym przedstawicielem tego nurtu był Gilbert Cohen-Seat, metodolog filmologii. W jego dziele- Szkic podstaw filozofii filmu, wstępo ogólny, podstawowe pojęcia i słownik filmologii po raz pierwszy w historii pojawiło się już w tytule zestawienie pojęć filozofia filmu i filmologia. Filozofia filmu była rozumiana przez autora jako drogowskaz filmologii, a zatem zespołu dyscyplin powołanych do badań nad filmem jako całościowym fenomenem kultury współczesnej.

Na pierwszym Międzynarodowym kongresie Filmologii w 1947r. sformułowano kilka tez, które mówiły o tym, że filmologia powinna być traktowana jako autonomiczna dyscyplina nauki, na równi z innym. Jednak na kolejnym kongresie w 1955r. widać już było kryzys filmologii.

11.8 Kognitywna teoria filmu

Prekursorami tej teorii jest David Bordwell i Kristin Thompson, którzy napisali Film Art.: An introduction z 1979 i opisali w niej zręby swojej koncepcji. Krytykowali oni psychoanalityczne podejście do filmu, w którym film „robił coś z widzem”. Bordwell uważał, że widz aktywnie przetwarza obraz filmowy poszukując w nim znaczeń. Uważał również to podejście za „Wielką Teorię Wszystkiego” i zarzucał tym myślicielom, że wypowiadali się na wszystkie tematy: począwszy od struktury przekazu zakończywszy na rozwoju kinematografii. Zarzucał im doktrynerstwo i nadinterpretację.

Teoretyczną podstawę kognitywnej teorii stanowi teoria schematów poznawczych i psychologia poznawcza. Widz aktywnie „ogląda” film a jego aktywność nie można w pełni wyjaśnić, sprowadzając do ją do następstw wczesnodziecięcych doświadczeń i nieświadomości. Przeciwnie- w procesie odbioru widz aktywnie dąży do zbudowania takiej jego reprezentacji poznawczej, która umożliwi mu satysfakcjonujące poczucie rozumienia.

Jacek Ostaszewskii wyróżnił pięć podstawowych założeń tej teorii:

1. Przedmiotem badan są relacje między filmem a widzem w duchu neoformalnego podejścia do dzieła filmowego w kategoriach psychologii przetwarzania informacji przez widza. Neoformalne podejście do dzieła traktuje film jako do dzieła artystycznego, które należy badać w kategoriach estetycznych. Dzięki takiemu podejściu i badaniom z psychologii przetwarzania można wyjaśnić, jak to się dzieje, że na podstawie wysoko eliptycznej informacji widz jest w stanie skonstruować reprezentacje umysłową rozgrywających się wydarzeń.

2. Zasada peryferycznej aktywizacji wyobraźni widza→ Widz przeżywa takie same emocje i ma te same doświadczenia co bohater filmu, rozmywa się granica między własnymi stanami psychicznymi a przeżyciami fikcyjnego bohatera.

3. Widz jest świadomym i racjonalnym odbiorcą przekazów medialnych, traktującym je jako zadanie poznawcze i konsekwentnie zmierzającym do zrozumienia akcji tego przekazu, motywów zachowania bohaterów, kontekstów społecznych i kulturowych.

4. Celem aktywności (jaką jest poznawcze rozwiązywanie problemu odbioru filmu) jest nadawanie znaczeń obserwowanym wydarzeniom, poprzez np. stereotypy, stabilne schematy, którymi dysponuje w pamięci.

Kognitywna teoria filmu odrzuca model „kodu”, zgodnie z którym komunikacja opiera się na dekodowaniu znaczeń zakodowanych w filmie. W przypadku filmów awangardowych komunikacja może odbyć się bez kodów, kiedy mówiący zamiast kodować przekaz dostarcza słuchaczowi raczej pewnych danych, które umożliwiają wnioskowanie o zamierzonym przez nadawcę znaczeniu (model implikacyjno- inferencyjny

12. Teoria działania komunikacyjnego Jurgena Habermasa

Rozum komunikacyjny

Problemy współczesnych społeczeństw rozwiniętych leżą w sferze komunikowania się, a nie w sferze pracy i produkcji.

2 okresy twórczości:

1. Odróżniał działanie instrumentalne od działania komunikacyjnego (między pracą a interakcją). Sferą działania instrumentalnego jest sfera pracy, natomiast interakcją jest komunikowanie się podmiotów i ich wzajemny wpływ na siebie za pomocą symboli.

2. H. proponuje rozszerzenie teorii działań społecznych na działania komunikacyjne, które w odróżnieniu od działań celowo-racjonalnych, zorientowanych na sukces, są zorientowane na porozumienie. Porozumienie zawarte jest w samej istocie aktu komunikacji, jest horyzontem wszelkich aktów komunikacyjnych.

Praca oznaczała zbiór działań instrumentalnych albo celowo racjonalnych, dzięki którym ludzie zwiększają swoje panowanie nad przyrodą i osiągają zaspokojenie potrzeb materialnych, natomiast interakcja oznaczała ogół działań komunikacyjnych, które przebiegały zgodnie ze społecznymi normami zobiektywizowanymi.

Idealna sytuacja mowy- uczestnicy bez obaw kontroli i ograniczeń, mogą wsłuchiwać się w głos własnego rozumu i mówić to co naprawdę myślą.

Wypracowany bez przymusu zewnętrznego konsensus etyczny możliwy jest przy spełnieniu 3 warunków:

1. Warunek równego dostępu- jeśli ludzie potrafią posługiwać się jezykiem, aby dzielić się znaczeniami, gdy są w stanie wzajemnie zrozumieć swoje intencje i podejmować prawidłową interakcję, przysługuje im prawo równego dostępu.

2. Warunek swobody dyskusji- każda osoba musi mieć prawo do przedstawiania własnych idei, podważania cudzych i otwartego wyrażania własnej postawy, potrzeb i pragnień.

3. Warunek uwiarygodnienia- Każdy musi zaakceptować tendencję do uniwersalizacji.

Teoria działania komunikacyjnego 1981r. – określała, że miejsce przeciwstawiania „interakcji” i „pracy” zastaje zmienione na analizę interakcji. Przez wielu autorów uważana za wydarzenie największej wagi, ponieważ kładzie kres tradycji utożsamiania działania z działaniem instrumentalnym, zaś racjonalność ze zdolnością jasnego zdefiniowania celu, jaki chce się osiągnąć. Akceptacja tej teorii wiązała się ze zmianą dotychczasowego myślenia nauki na temat społeczeństwa. DK jest istotąteorii społecznej i teorii kultury. H. chciał wykazać, że działania komunikacyjne wiążą się nierozerwalnie z działaniami instrumentalnymi, które mimo to tworzą sferę niezależną i odosobnioną.

Społeczny kontekst komunikacji

Teoria H. to próba zwrócenia uwagi badaczy na środowisko jednostki, ale także historyczny i społeczny kontekst, który znacząco wpływa na zachowania społeczeństwa. Najważniejsze było zbadanie warunków środowiskowych wpływających na relacje i komunikację ludzi. Jako jeden z nielicznych badaczy skupił swoje badania na analizie warunków zewnętrznych interakcji i komunikacji.

Zdaniem Jerzego Szackiego H. kładł nacisk na świat przeżywany i system społeczny, które to czynniki jego zdaniem odgrywają znaczącą rolę w działaniu komunikacyjnym. To właśnie w świecie przeżywanym działanie komunikacyjne ma swoje główne podłoże i w nim odgrywa znaczącą rolę, która polega na tworzeniu i odtwarzaniu wspólnej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Rzeczywistość ma 3 wymiary: kultura, społeczeństwo i osobowość. Natomiast system społeczny może być w pełni niezależny od wiedzy i zgody jednostek oraz ich zdolności do osiągania porozumienia.

H. do analizy krytycznej społeczeństwa posłużył się pojęciem „racjonalności”. Racjonalność jest podstawą nowoczesnych mechanizmów, procesów pracy, istniejących struktur społecznych. Teoria Marksa (rozważał działanie komunikacyjne tylko w jego instytucjonalnym charaktere) była punktem wyjścia projektu teorii społeczeństwa i jego działań komunikacyjnych.

Podstawą komunikacji jest chęć osiągnięcia porozumienia w sferze życia praktycznego. Mimo to pogląd ten zostaje zaburzony przez przymus społeczny, który sprawia, że komunikacja codzienna istnieje tylko w postaci zdeformowanej. Początkiem procesu komunikacyjnego jest porozumienie. Jest to warunek konieczny na etapie początkowym komunikacji. Rozmówcy zakładają, że istnieje możliwość zrozumienia, tego co zostało zakomunikowane. Musi istnieć również intencja wzajemnego zrozumienia. Oznacza to, że nie tylko zakładają zaistnienie warunków zrozumienia, lecz jednocześnie je zaakceptowali, wyprzedzając faktyczną komunikację.

4 roszczenia ważnościowe, będące podstawą każdej komunikacji:

1. Wyrażać się zrozumiale

2. Dawać coś do zrozumienia

3. Uczynić siebie samego zrozumiałym

4. Wzajemnie się porozumiewać

Jego koncepcja DK odnosiła się do interakcji co najmniej 2 podmiotów zdolnych do mówienia i działania, wchodzących w stosunki interpersonalne.

Działanie komunikacyjne

Wymienionym typom działania H. przeciwstawia działanie komunikacyjne, jako centralną kategorię jego systemu filozoficznego. Działanie to kieruje się innymi kryteriami niż działanie celowo-racjonalne.

Działanie komunikacyjne wg. H.: „[…] taki rodzaj interakcji, w których wszyscy uczestnicy wzajemnie zestrajają swe indywidualne plany działania i dlatego zmierzają do realizacji swych celów”

Działanie komunikacyjne(DK) odznacza się: jednotorowością, ma charakter zwrotny, brak momentu kulminacyjnego. Umożliwia przechodzenie między działaniem a komunikacją, gdzie szczególną rolę odgrywa język jako medium procesów dochodzenia do porozumienia. Natomiast porozumienie funkcjonuje jako mechanizm koordynujący działania tylko w ten sposób, że uczestnicy interakcji zgadzają się co do postulowanej prawomocności swych ekspresji i wzajemnie się uznają.

Cechą działania komunikacyjnego jest jego dialogowość, otwarcie na Innego, decydująca jest także orientacja na porozumienie. DK kieruje się zasadami społecznymi, dotyczącymi oczekiwań wzajemnych zachować co najmniej 2 podmiotów. H. zakłada, że DK może zostać określone jako „prawomocne”, jeżeli związane z nim twierdzenia będą przez komunikujące się podmioty uznane za prawdziwe, słuszne i szczere.

Rozróżnienie H. na działanie ukierunkowane na rezultat i działanie ukierunkowane na porozumienie, oparte zostało na teorii Maxa Webera, który określił 4 typy działań zawierające wszystkie elementy działania społecznego:

1. Działanie racjonalne ze względu na cel

2. Działanie racjonalne ze względu na wartości

3. Działanie afektywne

4. Działanie tradycjonalne

Działanie ukierunkowane na rezultat jest zdeterminowane przez relację cel-środek. Może się odnosić do pewnego stanu rzeczy lub bezpośrednio do osób. W pierwszym wypadku – działanie instrumentalne, w drugim – strategiczne. W opozycji do tych 2 typów działań ukierunkowanych na rezultat H. stawia DK jako to, które zmierza ku porozumieniu. W działaniu nastawionym na rezultat co najmniej 1 z aktorów ma intencję podkreślania kwestii dla siebie ważnych: otwarcie przez interwencję lub skrycie przez przemilczenie rzeczywistej intencji, starając się samoczynnie osiągnąć cel, przekonując partnera.

Działanie ukierunkowane na porozumienie – działanie komunikacyjne. Jest realizowane pod warunkiem:

1. Wykluczone są wszystkie ukryte cale strategiczne.

2. Wykluczona jest otwarcie zadeklarowana chęć wywarcia wpływu, powodująca, że uzasadnianie lub argumentacja stają się zbyteczne.

3. Nastawienia aktorów jest ukierunkowane na porozumienie. DK zakłada, że aktor dzięki ekspresji językowej łączy w jedno poddawane krytyce ważościowe roszczenia, o losie których

DK jest zapośredniczone językowo w tzn. akcie mowy. Użycie języka zorientowane na osiągnięcie porozumienia stanowi tryb komunikacji werbalnej, dla którego inne tryby są uzupełnieniem.

3 czyste przypadki czynności językowych:

1. Konstatujące czynności językowe- elementarne zdania orzekające, związane z roszczeniem do prawdziwości.

2. Regulatywne czynności językowe- elementarne zdania formułujące wezwania albo wyrażające zamiary związane z roszczeniem do słuszności.

3. Eksprezywne czynności językowe- elementarne zdania wyrażające przeżycia, w 1os. liczby poj., związane z roszczeniem do szczerości.

Wg. pojęcia DK język jest: swego rodzaju medium procesów dochodzenia do porozumienia, w toku których ich uczestnicy, odnosząc się do 3 światów, wysuwają wzajemnie roszczenia ważnościowe, które można akceptować bądź kwestionować.

Aby DK było prawomocne: - mówiący używać zrozumiałych wyrażeń, aby słuchacz miał możliwość podzielenia jego wiedzy, - mówiący musi chcieć wyrażać swoje intencje zgodnie z prawdą. DK może przebiegać bez zaburzeń tylko dopóki partnerzy przypuszczają, że słuszność ponoszonych przez nich roszczeń jest słuszna.

Dyskurs jako metakomunikacja

Dyskurs jest komunikacją o komunikacji, konieczną, gdy komunikacja ukierunkowana na porozumienie staje się sporna i może ucierpieć na skutek niezgody rozmówców. Gdy 1 z rozmówców uważa wypowiedź drugiego za niejasną lub sporną, zadaje pytanie zwrotne w celu upewnienia się lub bezpośredniego wyjaśnienia kwestii spornych. Dlatego dyskurs jest elementem każdej komunikacji codziennej.

5 rodzajów dyskursów:

1. Dyskurs jako środek działania komunikacyjnego, np. rozmowa naukowa odbywająca się w sądzie i mająca pewne zorganizowane ramy rozmowa w trakcie procesu.

2. Działanie komunikacyjne, które niesłusznie rości sobie prawo do pozorów dyskursu.

3. Dyskurs terapeutyczny, służący stworzeniu warunków dyskursu dzięki metodycznemu wspieraniu autorefleksji.

4. Normalny przypadek dyskursu, służący uzasadnieniu roszczeń ważnościowych, które stały się problemem.

5. Dyskurs ukierunkowany innowacyjnie.

We wszystkich tych typach, uczestnicy nie tyle dążą do wymiany informacji, ile argumentów na rzecz lub przeciw roszczeniom do ważności. H. stawia wszystkim wymóg dopuszczania przez nie radykalizacji poziomu argumentacji, która sprowadza się do odchodzenia od kontekstu w kierunku samorefleksji.

Idealna sytuacja porozumiewania się językowo zakłada, że obie strony są gotowe do porozumienia.

Formy komunikacji

Komunikacja jest zakłócona, gdy nie są spełnione językowe warunki bezpośredniego dochodzenia do porozumienia między 2 uczestnikami interakcji. Istnieje komunikacja zakłócona w danej sytuacji i zakłócona trwale. Ta druga w rozumieniu systematycznego zniekształcenia jest trwała i ma poważne skutki, bo neguje normalne założenia komunikacji. Dochodzi do niej wtedy, gdy dobrowolna komunikacja ustępuje miejsca psychicznym strategiom obronnym.

Wyjściowe warunki zaistnienia normalnej komunikacji:

1. Proces komunikacji jest zorganizowany intersubiektywnie, co oznacza, że komunikowane znaczenia są identyczne dla wszystkich ludzi przynależących do danej wspólnoty komunikacyjnej.

2. Partnerzy komunikacji są świadomi kategorialnych różnic między przedmiotem a podmiotem, mową zewnętrzną a wewnętrzną, publicznym a prywatnym, znaczącym a znaczonym.

3. Manifestacje symbolizowane językowo, reprezentowane w aktach i przejawiające się w gestach nie są sprzeczne, ale uzupełniają się zgodnie z mechanizmami metakomunikacji.

4. Poziomy właściwej komunikacji symbolicznej są od siebie izolowane.

Ideał sfery publicznej (któremu ogromne znaczenie przypisywał H.) otwarty jest na wypełnienie jej przez różne formy komunikacji, zwłaszcza internet, umożliwiający obywatelom wyrażanie poglądów i komunikowację ze sobą nawzajem oraz ze swoimi liderami politycznymi bez wychodzenia z domu. Zdaniem H. pierwsza odmiana sfery publicznej była kawiarnia oraz kluby dyskusyjne, gdzie spotykali się aktywni uczestnicy życia politycznego. Głównym środkiem komunikacji były: bezpośrednia rozmowa prywatna, zgromadzenie publiczne i media drukowane o małym zasięgu.

Krytyka teorii

Teoria DK spotkała się z krytyką. Najwięcej kontrowersji – koncepcja warunków idealnej sytuacji komunikacyjnej. Teoria DK nie ma charakteru czysto analitycznego, bo nie pochodzi od określonych naukowych przesłanek, aby systematycznie ujmować treści, stany i fakty w ich obecnym stanie. Sprawdza przesłanki, które muszą zaistnieć, żeby możliwy był konsensus jako podstawa wszystkich ważnych decyzji w społeczeństwie. Analizuje jedynie to, czym dysponujemy, czyli możliwością dojść a do porozumienia.

Teoria DK wnosi do teorii komunikacji i argumentacji:

1. Rozróżnienie typów wypowiedzi, których roszczenia ważnościowe można sprawdzić pod względem ich słuszności, prawdziwości lub słuszności.

2. Uzasadnienie norm konstytucyjnych idealnej sytuacji porozumiewania się językowego.