5. Medialne utopie Marshalla McLuhana

Marshall McLuhan uważany jest za jednego z najważniejszych i najgłośniejszych myślicieli współczesności. Jego poglądy wywarły olbrzymi wpływ na kształtowanie się wiedzy o mediach. Urodzony 21 lipca 1911 r. w Edmonton w Kanadzie, uzyskał magisterium na University od Manitoba, doktoryzował się na Cambridge University w 1942 r. W latach Na Wydziale Filologii Angielskiej w St. Michael’s College przy University Toronto od 1952 zajmował stanowisko profesora. W latach 1959-1960 kierował przedsięwzięciem Media Project, w 1963 oraz współtworzył Centre for Culture and Technology – ośrodek do badań nad skutkami oddziaływania techniki i mediów na życie psychiczne i społeczne człowieka. Opublikował takie książki jak np. Understanding Media. The Extensions od Man (1984), The Mechanical Brigde: Folklore and Industrial Man (1951). Zmarł 31 grudnia 1980 W Toronto.

W ocenie P. Zawojskiego (2005), prezentował się “jak rasowy prestidigitator”, zwłaszcza po publikacji swoich najgłośniejszych prac. Na przełomie lat 60 i 70 był bardzo popularny na co wskazywały liczne wywiady, spotkania i sympozja. McLuhan badając kulturę masową stał się jej częścią, chociaż nieliczni rozumieli jego poglądy i idee. Szybko został gwiazdą medialną. Lewis H. Lapham pisał „rzadko się zdarza, aby jeszcze za życia nieznany uczony tak nagle wprost ze swojej pracowni na poddaszu, trafił do ścisłej czołówki sław.” Sprawiał wrażenie człowieka, który wierzył, że przynoszenie proroczych wieści należy do proroków, a zajrzenie przez niego w mglistą przyszłość i przewidzenie odejścia słowa pisanego to nic więcej, jak tylko dostrzeżenie czegoś, co jest oczywiste i pewne. Był osobą roztargnioną, dziwacznie ubraną a mimo to jego książka Zrozumieć media w ciągu kilku miesięcy zyskała miano nowej Biblii XX wieku.

Jesienią 1965 r „New Herald Tribune” ogłosił McLuhana najważniejszym myślicielem od czasów Newtona. Badacz chętnie występuje w telewizji, uważa że to medium doskonale rozpropaguje jego główne koncepcje naukowe. Występuje także w filmie Annie Hall z 1977 Woodego Allena, grając samego siebie. Andy czyni z profesora swoją muzę. Dzięki tego typu teleobecności McLuhan stał się ikoną popkultury co zaważyło na rzetelnej ocenie jego dorobku.

5.1. Zarzuty krytyków

Polscy czytelnicy znali jego twórczość tylko z relacji innych autorów, cytujących z angielskiego oryginału jego sformułowania. Następnie czytelnicy mogli prześledzić spór jaki z nim toczył Jonathan Miller w pracy Spór z McLuhanem (1974). Dopiero w 2001 ukazał się Wybór tekstów przygotowany przez jego syna Eryka i Franka Zingorne. Wtedy też pojawiła się pierwsza monografia całego dorobku. Śledząc główne zarzuty krytyków jaki wówczas toczyli ze sobą specjaliści analizujący naturę mediów. W koncepcji McLuhana pismo i druk oraz wynalazki techniczne pozwoliło na ukształtowanie człowieka na obraz i podobieństwo do maszyny. Twierdził, że typografia miała w swym działaniu psychologiczne i społeczne konsekwencje, które odmieniły dawne wzorce kultury. Książka drukowana stworzyła współczesny świat, który styka się z elektroniką czyli przedłużeniem człowieka. Jonathan sugerował, że mowa jak i tekst pisany ma strukturę linearną i nie cechuje się symultanicznością. Uznawał, że pismo jako środek przekazu w istotny sposób określa nasze myślenie i nie zgadzał się, ze jest to jedyny czynnik wpływający na kształt procesów poznawczych. McLuhan ujmował problem w metaforyczny sposób, „cywilizacja opiera się na piśmienniczości a w przypadku kultur plemiennych dominujący jest zmysł słuchu, który tłumi wartości wizualne.” Przeciwstawienie przestrzeni wizualnej i akustycznej budziło pewne wątpliwości. Na problematyczność tego podziału wskazywał Donald Theall w pracy The Medium Is the Rear Viev Mirror. Wizja McLuhana była krytykowana nie tylko przez jego przeciwników ale także zwolenników. Daniel Czitrom zarzucał mu determinizm technologiczny oraz brak zaplecza metodycznego w odniesieniu do zjawisk społecznych. Drugim zarzutem jest odwoływanie się do pojęcia „technologicznego naturalizmu” w celu wyjaśnienia relacji między człowiekiem a techniką. Po trzecie wskazywał na całkowitą nieobecność polityczno-ekonomicznego wymiaru w kontekście analizy wpływu mediów na rzeczywistość społeczną. Krytycy podkreślają również jego niechęć wobec nowoczesnych demokracji, antymodernizm, przywiązanie do konserwatywnych wartości chrześcijańskich. Enzensberger dowodzi niezdolność McLuhana do stworzenia teoretycznej konstrukcji umożliwiającej racjonalne wyjaśnienie zmian społecznych, zarzucał mu idealizm, redukcjonizm i konserwatyzm polityczny. Mattekart zwracał uwagę na „fetyszyzm”, na rolę elektronicznych środków przekazu, które zostały oderwane od kontekstu społecznego. Fekete podkreślał brak analizy wpływu mediów na polityczny wymiar władzy oraz oparcie ewolucji społecznej na micie o de- i retrybizacji kultury.

Arnold Hauser widział jedynie w McLuhanie przenikliwego krytyka współczesności, którego spojrzenie na rolę masmediów pozwoliło na ukształtowanie się nowego modelu analizy kultury popularnej. Jego propozycje wywarły zasadniczy wpływ na poglądy wielu teoretyków. Jego główną rolą była próba zgłębienia natury mediów.

Urszula Kusio uważała, że warunkiem sprawiedliwej oceny dorobku McLuhana jest znajomość zaplecza historycznego, intelektualnego oraz dzieł autora. Dlatego nie wszystkie opinie o jego twórczości były trafne. McLuhan stał się obiektem zazdrości ze strony środowiska, ściągnięto też na niego falę krytyki za telewizyjne programy w których występował.