XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

Duzlı qumlar basıp aldı Aralımnıń jaǵısın, Tuwlap tasqan tolqınlardıń tay shabısın saǵındım

(«Saǵındım»)

Araldıń táǵdirin endi kim shesher, Aralǵa tasqın suw toladı qashan?! Ayralıq aldında halı Araldıń, Aral qurır, kómek bermese jáhán!

(«Jáhán»)

Ulıwma, poeziya urıstan keyingi dáwirde de, onnan keyingi 70-80- jıllarda da J.Aymurzaev dóretiwshiliginde tiykarǵı janrlardıń

biri bolıp qaldı hám ol bul janrda da tabıslı qálem terbetti. Joqarıda biz atap ótken qosıqları sıyaqlı bir qatar lirikalıq shıǵar-

malar dóretiw menen birge «Jańabay palwan», «Ómir ótkellerinde», «Awǵanstan ańızı» poemaların, «Jiyen qız» liromuzdramasın, «Gúlbáhárim kórindi maǵan», «Anamday bolǵan Aralım» balladaların jazdı, «Jetpis toǵızınshı báhár» (Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1989), «Ájiniyaz teklimiz» (Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1994) toplamların járiyaladı.

PROZASÍ. J.Aymurzaev Á.Shamuratov, M.Dáribaevlar menen bir qatarda qaraqalpaq prozasınıń payda bolıp, qáliplesiwine de salmaqlı úles qostı. Ol prozaǵa 30-jıllardıń basında bir qatar publicistikalıq maqalaları, ocherkleri, feleton hám gúrrińleri menen

kirip keldi. Onıń dáslepki «Traktor kelgende» (1931), «Miynet eri Nuratdin», «Kolxoz eri» (1933) sıyaqlı gúrrińlerinde qaraqalpaq awıllarında júz berip atırǵan jańalıqlar menen diyqanlar sanasında payda bolıp atırǵan jańa ózgerisler, hadal miynetke bolǵan jańasha qatnas ta súwretlewi beriledi. Bul gúrrińlerdiń ayırımları janr-

lıq ózgesheligi boyınsha gazeta ocherklerine usasa, «Jıǵılǵanǵa judırıq» atlı satiralıq gúrrińi kórkemlik forması jaǵınan fele-

tondı esletedi.

J.Aymurzaev 30-jıllardıń aqırında prozanıń povest janrında

da qálem sınap kóre basladı. Onıń pitpey qalǵan «Quwat» povesti usı jıllardaǵı jazılǵan prozalıq shıǵarmalarınıń eń sátlisi esaplanadı. Povest 1940-41-jılları «Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalında járiyalandı.1 Povest tematikalıq jaqtan

XX ásirdiń 20-jıllarına deyingi qaraqalpaq turmısında júz bergen jaslar muhabbatına feodallıq dáwir tártipleriniń tosqınlıǵı,

1 Qarańız: Atı atalǵan jurnal. 1940, №4, 5, 6; 1941, №1.

471

diyqanlardıń awır turmısqa degen narazılıqları usaǵan ayırım waqıyalardı súwretlewge baǵıshlanǵan.

Povest baslanıwında bir-birin súygen eki jas Temirbek hám Ayzada sıyaqlı qaharmanları kózge taslanadı.

Povest syujeti, mine, usı eki jastıń muhabbat tariyxınan baslanadı. Shıǵarma basında Qulbay degenniń balasına ayttırıp qoyǵan

Ayzada, súygen jigiti Temirbek penen qashıp ketedi. Bunnan soń Meńlibay hám Aytımlardıń olardıń izinen quwıp ketkenligi, biraq

taba almaǵanlıǵı, nátiyjede ya qızdı tawıp bereseń, ya qalıń maldı qaytarasań, dep Qulbaydıń qalıń mal dawın kótergenligi haqqında sóz baradı. Povesttiń ekinshi, úshinshi, tórtinshi baplarında biz Ayzadanıń anası Arıwxan menen súygen jigiti Temirbektiń de qaytıs bolıp baspanasız qalǵanlıǵı, onıń Qáliylanıń keńesi menen Allamuratqa turmısqa shıqqanlıǵı haqqında maǵlıwmat alamız.

Shıǵarmanıń bas qaharmanı Quwat obrazı besinshi baptıń waqıyalarına baylanıslı gewdelene baslaydı. Shıǵarmanıń tiykarǵı waqıya-

sı da, mine, usı besinshi bapta keskin tús aladı: bunda qaraqalpaq diyqanlarınıń qazıw payıtındaǵı awır miynetleri, Qáliyla hám Allamuratlardıń bul awhaldı jeńilletiwdi talap etiwleri, kerisinshe olarǵa Begjan sıyaqlı biy, bolıs, aqsaqallardıń azap beriwi, buǵan shıdamaǵan Ayzadanıń balası Quwattıń bul zalımlarǵa qarsı narazılıq bildiriw waqıyaları sáwleleniw tabadı.

Waqtında povest ádebiy sınnıń názerinde «ayırım kórkem jetiskenliklerine qaramastan, sátsiz shıqqan tómen shıǵarma1 » sıpatında baha aldı. Atap aytsaq, 60-jıllardıń ortasında M.Nurmuxamedov óziniń qaraqalpaq prozası boyınsha jazılǵan arnawlı izertlewinde povest syujetine, kompoziciyalıq qurılısına, ondaǵı qaharmanlar obrazına obektiv túrde tallaw jasay otırıp, syujet jolındaǵı waqıyalardıń bir-birine basylanıssız ekenligin, bir-birinen bólek turatuǵınlıǵın aytadı2 . Bul pikirge 70-jılları qaraqalpaq povest-

leri boyınsha arnawlı izertlew jumısların alıp barǵan ilimpaz Q.Kamalov ta qosıladı. Ilimpaz óz izertlewinde povest waqıyalarınıń bas qaharman Quwat obrazı átirapına jámlenbegenligi, Quwattıń shıǵarmanıń «Qazıw» dep atalatuǵın sońǵı bóliminde ǵana kórinis taba baslaytuǵınlıǵı haqqında sın pikirler bildiredi3 .

Durıs, povest bunday kemshiliklerden qurı alaqan emes. Degen menen, bul ilimpazlar shıǵarmada bir qatar jetiliskenliklerdiń

1Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń II tomlıǵı, II tom. Nókis« «Qaraqalpaqstan», 1985.—144-b.

2Nurmuxammedov M. Dovoennaya karakalpakskaya proza.—Nukus« KKGIZ. 1959.—S.150.

3Kamalov Q. Qaraqalpaq povesti.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1978.—42-b.

472

bar ekenligin de biykarlamaydı. Povestte jaqsı súwretlengen etnografiyalıq orınlardıń bar ekenligin ayta kelip, bir qansha tolıǵıraq hám isenimlirek etip jaratılǵan qaharmanlar obrazları sıpatındaAyzada,Allamurat,Qáliyla,Arıwxanobrazlarınatallawjasaydı. Olardıń kórsetiwinshe, Ayzada ápiwayı diyqan qızı. Ol óz baxtın, muhabbatın baylıqtan, kúyewdiń hamal dárejesinen joqarı qoyadı. Muhabbatqa sadıq, wádege opalı. Sonlıqtan da ol eski dástúrlerdiń ırqınajıǵılmay,súygenjigitiAllamuratpenenqashıpketedi.Waqıt, táǵdir Arıwxan xarakterindegi bul unamlı sıpatlardı kem-kem jetilistirip baradı. Onıń ómirde tutqan durıs baǵıtı oǵan qıyınshılıqlarǵa diz búkpey, qasarısa qarsı gúresiwi, ruwxın tetik tutıp, basın tik kóterip júriwdi úyretedi. Ol kúyewi Temirbek ólip, balaları Quwat hám Dárigúller menen jetim-jesir bolıp qalsa da, Biyjan biydiń aytqanına kónip, oǵan turmısqa shıqpaydı. Ol adamgershiligi onnan anaǵurlım joqarı Allamuratqa bas qosıp, onıń menen tatıw turmıs quradı.

Povestte Allamurat obrazında da geypara unamlı shtrixlar jasalınǵan. Allamurat haq kókirek, hadal, miynetkesh jigit. Ol da adamdı adamgershiligine baylanıslı bahalap biledi. Onda jetim-jesirge

qol jabıw, ǵamxorlıq islew, mehir-muhabbat usaǵan sıpatlar oǵada kúshli. Adamdı súyse, shın berilip súyedi. Sonlıqtan da ol ózi úylenbegen jigit bola tursa da, eki balalı Ayzada menen xojalıq qurǵandı

ar tutpaydı hám onıń eń jaqın dostı, ǵamxorına aylanadı. Arıwxan povestte óz balasın janınday jaqsı kóriwshi, onıń

baxtı, keleshek táǵdiri ushın ayanbay gúresiwshi haqıyqıy ananıń obrazı. Ol sonlıqtan da qızı Ayzadanıń súymegen adamı Qulbaydıń balasına turmısqa shıǵıwın qálemeydi. Onıń baxtı ushın tuwısqan aǵası Aytımǵa qarsı turadı. Aytım oǵan járdem beriwdiń ornına nedára aytqanıma kónbedi, dep onı urıp soǵıp, qolın sındırıwǵa deyin baradı. Hesh ǵamxorlıq tappaǵan Arıwxan usınday azap-aqı- betler menen dúnyadan ótedi.1

Ayırım unamsız sıpatları bolsa da, povestte Qáliyla obrazı da bir qansha sheber hám isenimli jasalǵan. Onıń obrazında biz merekemeylislerinde jasıúlkenlik etip, qız jigitlerdiń bir-birin súyiwine, xojalıq bolıwına dáneker bolıp júrgen kátquda, shaqqan, zeyni ilgir jigit aǵasınıń sıpatlı belgilerin kóremiz. Shıǵarmada

ol Ayzadanıń Allamuratqa turmısqa shıǵıwına sebepshi bolıp xızmet etedi.

1 Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń II tomlıǵı. II tom, 138-bet.

473

Povesttiń «Qazıw» bóliminde bas qaharman Quwat obrazına da dáslepki, shtrixlar salına baslaydı. Quwat bul bólimde awır turmısqa

kóz jumıp kóne bermeytuǵın, nahaqlıqqa dárhal narazılıq bildiretuǵın, jamanlıqqa janı tózbeytuǵın eti tiri gúressheń jas bala sıpatında kózge taslanadı.

Tilekke qarsı, povest waqıyaları usı jerde úziliske túskenlikten Quwat obrazı da tolıq halda jaratılmay qalǵan. Povest pitpey qalǵan shıǵarma bolǵanlıqtan oǵan tutas túrde baha beriw de qıyın. Degen menen, povesttiń jazılıw sapası avtordıń epikalıq janrdıń sır-

ların kem-kem meńgerip kiyatırǵanlıǵınan derek beredi. Onıń ústine, povest 30-jıllar qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw dárejesin kórsetetuǵın áhmiyetli derek sıpatında da xızmet qıladı.

Urıs jıllarında proza keń qulash jayıp rawajlanıw múmkinshiligine iye bola almadı. Bul jıllarda prozada povest, roman sıyaqlı iri epikalıq janrlar derlik dóretilmedi, dewge boladı. Degen menen, urıs dáwiri prozasınıń mısalı sıpatında bir qatar publicisti-

kalıq maqala hám feletonlardı, kishkene kólemdegi gúrriń hám ocherklerdi kórsetiw múmkin. Bul formadaǵı shıǵarmalar tiykarınan urıs, front penen tıldıń birligi temalarına jazılǵan bolıp, óz dáwiriniń tárbiya hám úgit-násiyat quralı bolıp xızmet etti.

J.Aymurzaevtıń urıs jıllarındaǵı dáwirdiń áhmiyetli máselelerine qurılǵan kóplegen publicistikalıq shıǵarmaları, ocherkleri joqarıdaǵıday ádiwli wazıypalardı inabatlı atqardı. Bul shıǵarmalarda xalıqtıń frontqa tileklesligi, jeńiske isenimi kórkem sáwleleniw taptı.

Jazıwshınıń bul jıllarda «Germaniyanıń gúrjileri», «Biyt», «Jeńis dawısı», «Atlandıq Berlin ústine», «Taǵı da alǵa» sıyaqlı publicistikalıq sıpattaǵı kórkem feletonları hám maqalaları menen xalıqtı jeńis ushın gúreske ruwxlandırdı.

Bul maqala hám feletonlarda tiykarınan fashist basqınshılarınıń shermendelik kelbeti, jawızlıq niyetleri áshkara etiledi. Mısalı, «Germaniyanıń gúrjileri» atlı feletonında Gitler hám Gebbelstiń iytke, górbarǵa megzes jerkenishli, adam kúlerlik portreti jaratıladı. Avtor shıǵarmaǵa «dúnyanı ayaǵına basıp, adamlardı zar jılatqan jawızlar, tezarada ózleri qazǵan górge ózleri túsedi» degen ideyanı kórsetpekshi boladı.

J.Aymurzaev tıl hám front waqıyaları haqqında jazǵan «Jigerli jigit qaharman», «Miynet maydanında» sıyaqlı ocherklerinde Watan mápine xızmet etiw, jeńisti gúres penen, pidákerlik miynet penen tezletiw ideyaların ortaǵa taslaydı.

J.Aymurzaev ekinshi jer júzlik urıstan sońǵı dáwirlerde de «Kelin» (1946), «Ámiwdárya boyında» (1958), «Jetimniń júregi»

474

(1967) sıyaqlı ideyalıq-kórkemlik dárejesi joqarı sátli gúrriń, povest, romanlar jazdı. Sońǵı on jıllıqlarda bolsa «Qızketken»

(1972), «Muhabbatım adamlar» (1978), «Qara bultlar»* («Ámiwdárya», 1990, №2) romanların járiyaladı.

Jazıwshınıń «Jetimniń júregi» povesti avtobiografiyalıq memuarlıq shıǵarma bolıp tabıladı. Povest kitap halında 1967jılı «Qaraqalpaqstan» baspası tárepinen, soń 1993-jılı «Bilim» baspasınan ayırım ózgerisler hám tolıqtırıwlar menen eki kitabı tutas basılıp shıqtı. Shıǵarma syujeti jazıwshınıń jeke ómirinen alınıp jazılǵan, yaǵnıy povesttiń birinshi kitabında jazıwshınıń jeti jasınan jigirma bes jası aralıǵına deyingi jaslayınan

jetim qalıp, turmıstıń kóp awırmanlıqların bastan keshiriwi, biraz adamlardan jamanlıq kórip, ómirdiń ashshı-dushshısın tatıwı, ayırım mehriban adamlardıń ayalı alaqanında bolıp, ómirge, keleshekke umtılıp jasawı, onıń aǵayın-tuwǵan, dos-yaranları, ustazları menen jaqın baylanısta bolıwı, ilim-bilimge, kórkem dóretiwshilik penen shuǵıllanıwǵa umtılısı jaslayınan ata-anasınan jetim qalǵan haq kewil, biraq záberdes, shaqqan kishkene qara bala tilinen keń túrde sheber etip súwretlenedi.

Povest memuarlıq sıpatı boyınsha Q.Ayımbetovtıń «Ótken kúnlerden elesler», Q.Sultanovtıń «Ómir dápteri», T.Allanazarovtıń «Zaman gárdishi», X.Seytovtıń «Ómir soqpaqları» shıǵarmaları menen bir qansha únles keledi. Bul shıǵarma haqqında waqtında M.Nurmuxamedov, Q.Sultanovlar unamlı pikirler bildirdi1 .

Haqıyqatında da, povest qaraqalpaq prozasındaǵı memuar janrında dóregen shıǵarmalardıń eń sátlilerinen esaplanadı.

Povestte bolajaq jazıwshı Jolmurza Aymurzaevtıń ómir jolı isenimli hám kórkem etip ashıp berilgen. Povesttiń dáslepki baplarında ata-anasınan jurday jetim bolıp qalǵan jas balanıń átirapında júz berip atırǵan hádiyselerge kózqarası, jamannan jiyirkenip, jaqsıǵa jantasıwları, anasınıń ornına ana bolıp, uwız sútin berip emizgen, Jánigúldiń oǵan islegen jaqsılıqları, awıl adamlarınıń hár qıylı is-háreketleri, balanıń nahaq, nákas adamlarǵa degen jek kóriwshilik sezimleri, hátte narazı bolıp olarǵa qarsı

pikir aytıwları, mine, usı waqıyalardı baqlap hám bahalap barǵan bolajaq jazıwshınıń ómirge degen kózqarasınıń qáliplesiwi, oyórisiniń kem-kem jetilisip barıwı, aqıl hám adamgershilik pazıy-

* Roman sıpatında jazıldı. Lekin, jurnalda járiyalanǵanda, «Jetimniń júregi» povestiniń ekinshi kitabı dep daǵazalandı.

1 Qarańız« Sultanov Q. Seksen jıldıń salmaǵı. «Ámiwdyrya», 1990, №10.—117-bet.

475

letleriniń rawajlanıw sebepleri, aqır ayaǵında qıyınshılıqtan qorıqpaytuǵın ótkir zeyinli, jan-dúnyası gózzal, mudamı jaqsılıq, nurlı keleshek dep talpınatuǵın úlken maqsetli insan bolıp qáliplesiwiniń baslaması haqqında keń túrde sóz baradı.

Shıǵarmanıń keyingi baplarında usınday ómir ótkellerinen ótken jas balanıń jazıwshılıqqa, kórkem dóretiwshilikke kelip kiriw jolları isenimli turmıslıq materiallar tiykarında keń

túrde súwretleniw tabadı. Bul baplarda avtor ózin ádebiyatqa qızıqtırǵan jıraw-baqsılar, qıssaxan shayırlar repertuarları, dáslepki

ustazı Kárimulla Ábishev, haqıyqıy jazıwshı bolıp qáliplesiwinde tiykarǵı xızmet atqarǵan jámiyetlik tariyxıy-ádebiy ortalıq, sol ortalıqta dóretiwshilik qarım-qatnasta bolǵan aǵa-úke, ustaz shákirt, dos-yaranları Ámet Shamuratov, Qallı Ayımbetov, Genjebay Ubaydul-

laev, Omar Bóleshov, Turdımurat Bekimbetov, Aytbay Matyakupov, Izbasar Fazılov, Xojamet Axmetov, Ábdiraman Ótepov, Ayapbergen Muwsaev, Seyfulǵábiyt Májitov, Qasım Áwezovlar haqqında óz pikirlerin ortaǵa taslap, oqıwshı kóz aldına XX ásirdiń 20-30-jıl-

larındaǵı ádebiy-mádeniy ómirden sabaq beretuǵın kórkempublicistikalıq kórinisti keltiredi.

Povesttiń bul baplarında jazıwshınıń 1934-1937-jıllarda Moskvadaǵı GITISte oqıǵan dáwiri ayrıqsha bir zawıq penen sóz etiledi. Jazıwshı bul jıllardı óziniń úlken ádebiyat esigine eniw dáwiri sıpatında kórsetedi. Biz bul baplarda jas bala Jolmurza Aymurzaevtıń belgili jazıwshı, jámiyetlik isker dárejesindegi jetilisken obrazın kóre otırıp, A.Tolstoy, A.Fadeev, N.Tixonov, S.Seyfulin, I.Jansugirov, S.Muxanov, Ǵ.Músirepov, A.Toqmaǵambetov, S.Burgun, A.Toqımbaev sıyaqlı ǴMDA xalıqlarınıń XX ásirdegi kórnekli sóz sheberleri haqqında da keń maǵlıwmat alamız.

J.Aymurzaevtıń waqıt sınınan da, ádebiyat sınınan da kóbirek unamlı tárepleri menen tán alınǵan prozalıq shıǵarmaları «Kelin» gúrrińi menen «Ámiwdárya boyında» romanı bolıp tabıladı.

«Kelin» gúrrińiniń bas qaharmanları Ukraina qızı Nadejda hám qaraqalpaq jigiti Dáwletmurat—bular ápiwayı jas jubaylar bolıp qoymastan, doslıq sezimlerin qanlı urıs maydanındaǵı awır sınaqlarda qáliplestirip, onı máńgi saqlawǵa ant berisken, gúreslerde sınalǵan jawınger doslar da bolıp tabıladı.

Dáwletmurattıń ákesi Ótemurat ǵarrı eski kózqarastaǵı adam bolǵanlıqtan bul «kápirler»diń doslıǵına túsinip jete almay, kelini Nadejdanıń úy ishine tazalıq kirgiziw ádetin dáslepki kún- lerden-aq xosh kórmeydi. «Bul kelinge túsinbedim. Úyge kelgen kúnnen baslap úy-jaydı sıyırıp, qayta-qayta dasturxandı juwıp, perishtesin

476

qashırdı» dep oylap, onıń hár bir háreketin jamanlıqqa jorıp júredi. Aq súpti—kepin, krovattı—tabıt sıpatında qabıl etip, Nadejdadan qutılıw ushın hár qıylı oylar oylap tawıp, jiyi-jiyi daw-jánjel shıǵarıp turadı. Jas jubaylardıń doslıq tiykarında qurılǵan jańa túrdegi shańaraǵın buzıw ushın «el-jurttı araǵa salıp», hár qıylı óner kórsetedi. Biraq, Nadejdanıń qayinatasınıń soqır ishegine operaciya jasap, onı ólim tırnaǵınan alıp qalıwı, ǵarrınıń sanasına sheshiwshi tásir jasaydı. Kelinine degen húrmet-izzeti artıp, minnetdarshılıq hám súyispenshilik sezimlerin payda etedi. gúrriń konflikti usılayınsha turmıs shınlıǵına sáykes sheshiledi.

Jazıwshınıń aytpaqshı ideyası, mine, usı Nadejda hám Ótemurat ǵarrı obrazlarında ashıp beriledi. Nadejda aq kókirek, kishi peyil hár qanday qıyınshılıqqa taysalmay gúresip, haqıyqatlıqqa tik qaraytuǵın qız. Onıń fronttaǵı batırlıǵı, miynettegi erligi hám adamnıń ómiri ushın sheber shıpaker qánige sıpatındaǵı gúresleri

avtor sóz etken jańa ortalıq waqıyalarında ayqın sáwlelenedi. Nadejdanıń ózine tán háreketleri, til ózgesheligi, qaraqalpaq jigiti menen úmiti, bir maqsetlesligi Ukrain qızınıń obrazınıń daralıq sıpatları sıpatında sheber ashılıw tapqan. Gúrrińde qaharmanlar xarakteri psixologiyalıq jobada sheber ashıp berilgen. Usı sıpatlı belgilerine qarap, bul shıǵarma óz waqtında urıstan keyingi dáwirdegi eń birinshi hám eń jaqsı gúrriń1 sıpatında bahalandı.

J.Aymurzaevtıń«Ámiwdáryaboyında»(1958)romanıbizińzamanlaslarımız haqqında jazılǵan shıǵarma. Romannıń tiykarǵı teması qaraqalpaq awılınıń búgingi kórinisi, miynetkesh xalıqtıń qaharmanlıq qurılıstaǵı isleri hám gúresin súwretlew bolıp tabıladı.

Romannıń bas qaharmanı—Rawshannıń barlıq dóretiwshilik miyneti xalqınıń abadanlıǵı hám ullı maqsetine baǵdarlanǵan bolıp, onıń obrazında barlıq jańalıqlar tárepdarı, eski menen

jigerli gúres aparıwshı, ruwxıy jaqtan bay, kámil insanǵa tán sıpatlı belgilerdi kóremiz.

Haqıyqatlıqtı, doslıqtı, jámáátlik awızbirshilikti, hadal miynetti óz ómiriniń tiykarǵı mazmunı etip alǵan Rawshan awılxojalıq institutın pitkergennen soń, tilegi boyınsha tuwılǵan awılına jumısqa keledi. Ol ózi tuwılıp ósken kolxozın aldıńǵı xojalıq-

lardıń qatarına jetkiziwdi ózine bas maqset etip qoyadı. Boris, Murat sıyaqlı instituttı birge pitkergen injener-mexanik jaslardı dógeregine toplap, olardı da jámáátlik xojalıqtı aldıńǵı qatardaǵı dáramatlı xojalıqqa aylandırıwǵa shaqırıp, aldılarına úlken

1 Nurmuxamedov M. Shıǵarmaları, 2-tom, 205-b.

477

wazıypalar qoyadı. Turmıstan artta qalǵan buzaqı basshı Qámekbaydan túńilgen awıldıń ǵarrı hám jasları Rawshanǵa úlken isenim bildiredi. Kóp uzamay Rawshan baslıq bolıp saylanadı.

«Miynet—qanday ráhát! Seniń adamgershilik arıń da usı erkin miynet penen bahalanadı. Sol ushın dostıń—óziń súygen miynetiń boladı. «Xalıqqa xızmet etiwden basqa húrmetli is, ataq, dańq joq» dep oylaǵan Rawshannıń eń jaqsı qásiyetleri miynette anıqlanadı.

Rawshannıń Qámekbaydan ayırmashılıǵı—adamgershiliginde. Ol adamlardı tárbiyalap biledi. Hár bir Adam ol ushın dos hám bawırman. Mısalı, mexanizator qız Shınıbiyke Rawshannıń joldaslıq keńesi tiykarında óz táǵdiriniń durıs, tuwrı baǵdarın tawıp, jámáátte

hám jeke ómirinde óz qáteliklerin saplastıradı. Qámekbaydıń

ádilsizligine ushıraǵan ol Rawshannıń járdeminde fermaǵa kirip,

ádepli adam—kolxozdıń kórnekli aǵzasına aylanadı.

Romanda Rawshannan basqa da injener-mexanik Boris, Murat, awıl adamları Artıq, Arzıw, Gúlsánem hám t.b. sıyaqlı qaharmanlar obrazı jasalǵan. Bul obrazlar arqalı awıl adamlarınıń miynetke hadal kózqarasta qarawı hám sana-seziminiń hár tárepleme ósip barıwı beriledi. Mısalı, hayal-qızlarǵa tán bolǵan haqlıq, kishipeyillik

hám miynetke qushtarlıq usaǵan sıpatlar Gúlsánem obrazında kórsetiledi. Gúlsánem—tipiklik dárejege kóterilgen obraz. Haqıyqatında da, urıs jıllarında front ushın tılda pidákerlik miynet

islegen Gúlsánem usaǵan bir neshe mıń qaraqalpaq hayal-qızları, urıstan sońǵı dáwirlerde de qaharmanlıq miynettiń úlgisin kórsetti. Usı jollardıń bárin basıp ótken Gúlsánem hámmege jámiyet-

lik isi menen de, jeke ómirinen de úlgi kórsetip, mudamı aldıńǵı shekte bolıwǵa umtıldı. Eń jaqın adamı, kúyewinen ayırılıp qalıwına qaramastan, dáwir menen teń qádem taslap, mexanizaciyanı meńgeriwge háreket etti.

«Ámiwdárya boyında» romanında Qámekbay, Káramatdin hám Sattar usaǵan qaharmanlar eski úrp-ádet qaldıqlardıń shırmawıǵınan shıǵalmay júrgen, jeke mápin jámáát mápinen, jámiyet mápinen artıq qoyıwshı unamsız qaharmanlar obrazı da jaratılǵan. Mısalı, Qámekbay—usı tiptegi adamlardıń ulıwmalastırılǵan obrazı. Onıń xarakteri eski kertartpa túsinikler qaldıqlarınan shıǵa almaǵan sanası sayız, tákabbır, hiyleker minez-qulqı hám asa ketken hámelparazlıǵı tiykarında rawajlanadı. Murat ornımdı almaqshı, dep gúmanlanǵan pasıq oylı ol doslıqta jasap kelgen shańaraqqa iritki salıp, Murattıń ústinen kóp qatın aldı dep ósek taratıp, onı qaralamaqshı boladı hám t.b. Qámekbay hár qanday patas iske tayar turıwshı jawızlıqtan da qurı alaqan emes. Máselen, onıń hújdan-

478

sızlıǵı sebepli hayalı Aysholpan jaslayınan qaytıs boladı. Onıń obrazındaǵı bul adamgershiliksiz sıpatlardı tómendegi waqıya bólegi ayqın kórsetip turadı:

«Aysholpan azıraq kózin ashtı, sóytip sál-pál esin jıynadı. Sińlisi Rawshandı shaqırıp:

—Rawshan, azıraq suw ber!—dedi jas baladay názik dawısı menen. Má, saǵan suw!—dep, Qámekbay suw qabaqtan zerenge suwdı toltırıp quyıp, betine serpip jiberdi.

—Hay, hay, janım-ay. Sennen suwıq suw da jaqsı-aw. Boyımdı jeńilletip, kózimdi shayday ashtırdı,—dedi Aysholpan...»

Bul qatarlarda Qámekbay obrazındaǵı suwıq suwday miyrimsizlik, menmenlik hám hújdansızlıq ayrıqsha kózge taslanadı. Avtor bul shtrixlar arqalı Qámekbaylarday qámek adamlarǵa qarsı gúresiw ideyasınıń nızamlı qubılıs ekenligin kórsetedi.

Shıǵarmanıń ideyalıq-kórkemlik baǵdarındaǵı usıǵan usaǵan unamlı sıpatlardıń barlıǵı «Ámiwdárya boyında» romanınıń qunlı epikalıq shıǵarma ekenligin tastıyıqlaydı.

J.Aymurzaevtıń «Ámiwdárya boyında» romanınan saǵa alǵan bul zamanagóy tema onıń 70-80-jıllarda jazılǵan «Qızketken» (1972), «Muhabbatım adamlar» (1975) romanlarında da dawam etti.

«Qızketken» romanı eń dáslep jurnal variantı sıpatında 1970jılı «Ámiwdárya» jurnalında (№9-10-11-12-sanlarında) járiyalandı.

Romanda tiykarınan 30-40-jıllardaǵı qaraqalpaq xalqınıń turmısı Qızketken kanalı qurılısı, ekinshi jer júzlik urıs dáwiri waqıyalarına baylanıslı keń túrde sóz etiledi.

Romannıń tiykarǵı ideyası, konflikt hám qaharmanlar obrazı máselesi haqqında pikir bildirgen ádebiyatshı Á.Nasrullaev óz miynetinde roman konfliktiniń basqa shıǵarmalardan ózgesheligi muhabbat intrigasınan baslanǵan konflikttiń tragediyalıq awhallarǵaósip ótiwi,háttekionnandaarıshiyelenisip, mámleket,jámiyet mápine qayshı keletuǵın satqınlıqqa qarsı gúreske deyin barıp jetetuǵınlıǵı haqqında isenimli tallawlar jasaydı.1

Jazıwshınıń roman waqıyaların súwretlewdegi sheberligi, eń dáslep barlıq waqıyalardı bir shańaraq (Ǵániy palwan shańaraǵı) átirapındaǵı waqıyalarǵa júyi bilinbestey etip jámlestirgen kompoziya qurıw usılında kózge taslanadı.

Romanda Ǵániy palwan, onıń kempiri Turdıgúl, balası Elmurat obrazları menen bir qatarda Aysholpan, Saǵındıq obrazları da hár tárepleme jetik jaratılǵan obrazlardıń qatarına kiredi. Atap aytsaq,

1 Nasrullaev Á. Tradiciya hám zamanagóylik.—Nókis: «Qaraqalpaqstan». 1985.—173-bet.

479

Ǵániydiń mashaqatlı ómir jolı, awır miynetti bastan keshiriwleri menen balası Elmurattıń injenerlik kásipti tańlap, qurılısta pidákerli miynet islep, jámáátke aqıl-keńes berip, úlgi kórsetiwlerinen

hadal miyneti menen baxıt tawǵan miynet adamlarınıń miynetkesh, biraq sózge ergish Turdıgúldiń háreketlerinen eski oy-pikirlerdiń shırmawıǵınan shıǵa almaǵan biyshara hayal táǵdirin kóremiz.

Romanda qaharmanlar ómir jollarınıń bir-birine usamaǵanınday, olardıń minez-qulıq psixologiyaları da bir-birinen ózgeshelenip beriledi.Mısalı,Ǵániypalwanqarıwlı,ǵayratlı,jigerli,jańalıqqa janıqumar, awır miynet bolsa, mudamı tayın turatuǵın, qıyınshılıqtan qorıqpaytuǵın miynetkesh, baslamashıl, sonıń menen birge, tarıqqanda aqıl-keńes beretuǵın kátquda, doslıq, tuwısqanlıqtı qádirleytuǵın adamgershilikli adam etip kórsetilse, onıń balası Elmurat penen kelini Aysholpan bir-birin súygen, muhabbatqa sadıq, turaqlı, miynetkesh, ozıq oy-pikirdegi adamlar sıpatında súwretlenedi. Ásirese Aysholpan obrazı óziniń pák muhabbat iyesi ekenligi menen ajıralıp turadı. Ol súymegen jigiti Saǵındıq oǵan qansha intizar bolıp, tınbay izinen qalmay erip júrse de, araǵa jeńge salıp, jalınıp-jalbarınsa da, hátte hiyle islep, qorqıtıp, zorlap alıp

qashıwǵa háreket etse de, oǵan bas iymey, óz súygeni Elmuratqa opadar yar bolıp qaladı.

Saǵındıq obrazı arqalı avtor muhabbattıń qádir-qımbatın jetkilikli túsinip jetpegen, ómirge jeńil kózqarastaǵı oysız, ushqalaq, qızǵanshaq, pasıq pikirli keltepám jaslardıń tiplik obrazın jaratqan.

Jazıwshınıń «Muhabbatım adamlar» (1975) romanı zań xızmetkerleri turmısınan alıp jazılǵan.

Roman dáslep «Prokurordıń muhabbatı» degen atama menen jazıldı. Sońǵı kitap halında shıqqanǵa deyingi 1972-jıldaǵı járiyalanǵan jurnal variantında «Muhabbatım adamlar» degen atamaǵa ózgertildi.

Romannıń barlıq waqıyaları bas qaharman—prokuror Asqar obrazı átirapına jámlengen. Avtor bul obraz arqalı ádep-ikramlı bolıwǵa, muhabbatqa sadıq bolıwǵa, joqarı adamgershilikke shaqıradı. Shıǵarmada bunnan basqa da hár qıylı minez-qulıqtaǵı adamlardıń táǵdiri, olardıń psixologiyası turmıs táshwishleri, shańaraq hám perzent, tálim-tárbiya máseleleri konkret qaharmanlar obrazı arqalı isenimli ashıp beriledi.

J.Aymurzaevtıń dramalıq shıǵarmaları. J.Aymurzaevtıń ádebiyatta tabıslı dóretiwshilik miynet etken tarawlarınıń jáne biri dramaturgiya janrı bolıp tabıladı. Ol bul tarawda «Aygúl-Abat» (1946-

52), «Berdaq» (1958), «Qádirdan doktor» (1960), «Rawshan» (1956),

480