XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

súyikli perzenti Allayar Dosnazarovtıń repressiya dáwirindegi mashaqatlı xızmetleri hám ayanıshlı táǵdiri sóz etiledi.

Dramada A.Dosnazarov obrazı «Dóhmet» romanındaǵı obrazǵa qaraǵanda da anaǵurlım tolıq hám tásirsheń etip jaratılǵan. Mısal

ushın, A.Dosnazarovtıń atılar aldındaǵı monologı menen atılıw kórinisi súwretlengen epizodtı alıp qarayıq:

«Tuwılǵan mákanım Qaraqalpaqstan! Kindik qanım tamǵan ana topıraǵım. Men seniń keleshegiń ushın pútkil ómirimdi arnadım, seniń arıńdı-arlap, jırıńdı-jırladım. Dos ta arttırdım, dushpa-

nım onnan da kóp boldı. Endi sennen alıslarda, ózge jurtta, ǵayrı elattaólimaldındaturıppan.Írzabolıńmaǵan,birádarlarım!Ármanlarım kóp edi. Ámiwdáryanıń ılay suwında shomılsam, Araldıń aq bas tolqınlarında júzsem dep edim. Borpań topıraqlarıńdı shańǵıtıp, qara jerdi qayra-qayra basıp júrsem dep edim. Bul da nesip etpedi. Sennen alıstaǵı kúnlerim qorlıqlı ótti meniń. Táǵdir shıǵar, táǵdir. Tuwılǵan elim! Seniń táǵdiriń menikine usamaǵay. Áwladlar ushın sen azat hám abat Watan bolıp qalǵaysań!...»

Avtomat sesti esitildi. Toǵay qusları dúr silkinip ál hawaǵa ushtı. Oq tiygen Allayar jerge quladı. Aq qayıńlarda qıp-qızıl qan izleri qaldı...

Sapar Xojaniyazov atındaǵı jas tamashagóyler teatrında 2001jılı saxnalastırılıp, sol jılı Ózbekstan Respublikası teatrları

festivalınıń jeńimpazı atanǵan «Nahaqtan tógilgen qan» spektakli usı kórinisler menen tamamlanadı.

Bunnan keyin Ózbekstan Respublikası Prezidenti I.A.Karimovtıń «Biziń Watanımızdıń erkinligin, xalqımızdıń ar-namısı hám qádir-qımbatın, milliy dástúrler menen úrp-ádetlerdi qorǵaw ushın, totalitarlıq tutım júrgiziw dáwirinde millionlaǵan gúnasız puqaralardıń ómirinen ayırılǵanlıǵın, kóplegen shańaraqlardıń buzılǵanın, kóp sanlı balalardıń jetim qalǵanlıǵın, tariyxtan,

házirgi hám bunnan keyingi áwladlardıń yadınan shıǵarıp taslaw hasla múmkin emes» degen sózleri aytıladı. Saxna artında Gerb hám Bayraq, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik Gimni jańlap esitiledi.

Mine, bular talantlı jazıwshı, dramaturg hám publicist Alpısbay Sultanov dóretiwshiliginiń babamız Allayar Dosnazarov temasına baǵıshlanǵan bir bólegi.

391

ÁDEBIYATTÍ IZERTLEW ILIMI HÁM ÁDEBIY SÍN

Ózbekstan Respublikasınıń ǵárezsizlikke erisiwi menen ondaǵı ekonomikalıq reformalardıń demokratiyalıq jónelislerdiń tez pát penen en jayıp rawajlanıwı respublikamızdaǵı kórkem ruwxıy dúnyanıń da qayta jańalanıwına keń múmkinshilik tuwǵızıp berdi. Eń baslısı-kórkem ádebiyat, mádeniy miyraslar siyasatlastırıw illetinen qutılıp, olardı bahalawdaǵı klasslıq, partiyalıq kózqaraslar kún tártibinen alınıp taslandı. Sonıń nátiyjesinde

bolsa kerek, awız eki kórkem ádebiyat penen jazba ádebiyat tariyxında ornı girewli kóp ǵana tariyxıy tulǵalar menen olardıń ájayıp miyrasları búgingi kúnde ózine ılayıq haqgóy bahasın tawıp, xalıq arasında qayta jańǵırmaqta. Bunıń ayqın mısalı sıpatında pútkil adamzat dúnyasınıń biybaha baylıǵı bolǵan Imam al Buxariy, Imam at Termiziy, Shayx Najimatdin Qubra, Bahawatdin Naqshbandiy, Axmad Ferǵaniy, Axmad Yassawiy miyrasları menen isimleriniń qayta tikleniwin atap ótsek boladı.

Bul mısallardı «Alpamıs» dástanınıń 1000 jıllıǵınıń belgileniwi Sholpan, Fitrat, Usman Nasır sıyaqlı sóz zergerleriniń dóretpeleriniń ádebiyatlar tariyxınan qaytadan orın ala baslawı faktleri menen tolıqtıratuǵın bolsaq, álbette, ǵárezsizliktiń milliy qádiriyatlarımız benen awız-eki, jazba ádebiy miyraslarımızdı

kózdiń qarashıǵınday etip saqlawǵa hám onı tereń úyreniwge keń múmkinshilikler ashıp bergenligi dawsız.

Milliy qádiriyatlar menen biybaha ádebiy-mádeniy miyraslardı usılayınsha milliy ǵárezsizlik ideyası kózqarasınan úyreniw qaraqalpaq folklor tanıwshıları menen ádebiyat izertlewshileriniń názerinen de shette qalmadı. Ádebiyattanıw iliminde de mádeniy miyraslardı járiyalaw, ayırımların qaytadan bahalaw, XX ásirdiń 20 jıllarına deyingi qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmaların jańa-

sha pikirlew, 20-30-jıllardaǵı ádebiyat tariyxın qayta qaraw, qaraqalpaq ádebiyatı tariyxın oqıtıwdı jańadan baǵdarlastırıw usaǵan unamlı qubılıslar júz berdi. Atap aytsaq, 20-30-jıllardaǵı ádebiyatımız tariyxındaǵı Ayapbergen, Abbaz, Seyfulǵábit, Qazı Máwlik, I.Fazılov dóretiwshiligine baylanıslı filologiya ilimleriniń doktorları Á.Paxratdinov penen Q.Bayniyazovtıń bir qatar mashqalalıq maqalaları jarıq kórdi. Berdaqtıń «Xorezm» dástanınıń avtorlıǵı máselesindegi tartıslar da óz waqtında ádebiyattı qayta pikirlewdiń ájayıp úlgisi bolıp xızmet etti. Hátte, Ózbekstan Ilimler

Akademiyasınıń xabarshı aǵzası I.T.Saǵıytov «Xorezm—Berdaqtıń

elewli shıǵarması» degen maqalasında «Xorezm» dástanı haqqındaǵı óziniń burınǵı pikirlerinen bas tartıp, ilimde úlken alımlarǵa

392

tán joqarı ilimiyliktiń, mádeniyatlılıqtıń úlgisin kórsetti. 90jıllar basında kórkem ádebiyattı dáwirlestiriw máseleleri boyınsha da bir qatar jaqsı pikirler payda boldı. Filologiya ilimleriniń

doktorı, professor Q.Kamalovtıń usı baǵdarda «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxın dáwirlestiriw máseleleri» degen kólemli maqalası jarıq kórdi. Ilimpaz maqalada folklorlıq miyraslardı bahalaw máselesi boyınsha da kóp ǵana batıl pikirlerdi ortaǵa saldı.

XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı wákilleri dóretiwshiligin qayta úyreniw, belgili bir sistemaǵa salıw, olardıń dóretpelerin jıynap, bastırıp shıǵarıw máseleleri boyın-

sha professor Á.Paxratdinov bir qatar elewli jumıslardı isledi. Onıń kóp jıllıq izertlewleri nátiyjesinde Annaqul, Omar, Qulmurat, Ábdiqádir, Sıdıq, Jańabay shayır dóretpeleri milliy ǵárezsizlik kózqarasınan qayta úyrenildi, olardıń dóretiwshiliginiń ózinsheligi ashıp berildi. Qazı Máwlik, Qazaqbay, Sápiwra, Razbek Qorazbek ulı, Nurlıbay shayır, Ram shayır Arzı ulı, Qıdırniyaz baqsı sıyaqlı shayırlardıń dóretpeleri 20-jıllardaǵı ádebiyat tariyxına engizildi.

Usınday mashqalalar folklor janrların qayta úyreniw máselelerinde de kózge taslandı. Atap aytsaq, folklordıń eń eski janrları

bolǵan mifler, ápsanalar, bádik, gúlapsan, yaramazan, pátiya, alǵıs, ǵarǵıslar milliy ǵárezsizlik kózqarasınan úyrenile basladı.

Folklordıń baslı janrlarınıń biri—dástanlardı da ótken ótmishimizdegi siyasatlastırıw batpaqlarınan tolıq tazartıw isleri batıl qolǵa alındı. Bul máselede qaraqalpaq tariyxıy-qaharmanlıq dástanı «Edige»niń arnawlı túrde izertleniwi, 1997-jılı «Qırıq qız» dástanın úyreniw boyınsha xalıqaralıq konferenciyanıń Nókiste ótkeriliwi pikirimizge tolıq dálil bola aladı. Haqıyqatında da, dástannıń barlıq milliy versiyaları 90-jıllardıń basla-

rına deyin dástannıń tatar versiyasına 40-jıllarda ruslarǵa qarsı jaratılǵan shıǵarma, bay-feodallardıń mápin jırlaytuǵın dóretpe, degen jalǵan jala jabıwlardıń saldarınan jetkilikli dárejede úyrenilmey kelgen edi. Negizinde bul dástan izertlewge turarlıq haqıyqat xalıqlıq shıǵarma bolıp, onda eldiń elshiligi ushın gúres, elge, el qorǵawshı batırlarǵa degen súyispenshilik ideyalarınan basqa adamzat mápine qayshı keletuǵın jat pikirler jırlanbas edi.

Filologiya ilimleriniń doktorı, professor Keńesbay Allambergenov 80-jıllardıń aqırlarınan «Edige» dástanı haqqında monografiyalıq hám doktorlıq dissertaciya sıpatındaǵı keń kólemli, arnawlı ilim-izertlew jumısın alıp bardı. «Edige» dástanınıń barlıq mashqalaların kompleksli izertlewdi maqset etken K.Allambergenov 90-jıllardıń ortalarına deyin dástannıń ayırım

393

variantların baspadan járiyalawǵa qatnasıw menen bir qatarda dástan boyınsha 20 ǵa jaqın kólemli maqalalar járiyaladı. Ol 1995-jılı «Bilim» baspası arqalı «Qaraqalpaq xalıq dástanı «Edige» atamasında arnawlı monografiya bastırıp shıǵardı.

2001-jılı bolsa dástandı úyreniw boyınsha Nókiste xalıqaralıq konferenciya ótkerildi.

Sońǵı jıllarda da eposlardı milliy ǵárezsizlik kózkarasınan izertlew isleri K.Palımbetovtıń, J.Nizamatdinovtıń, H.Jaqsımovanıń ilim-izertlew jumıslarında dawam etildi.

Filologiya ilimleriniń doktorı, professor «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» Yunis Paxratdinov 90-jıllardıń basında «Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde yumor hám satira» boyınsha monografiyalıq, doktorlıq jobadaǵı jumıslardı alıp bardı. Ilimpaz bul jumısında yumor hám satiraǵa anıqlama berip, onıń payda bolıw jolların xalıq awızeki áńgimelerinen, aytıslardan, toyxanadaǵı kúlkiden izlestirip, sheshenlik aytısındaǵı xalıqlıq satiranı, qaraqalpaq xalıq erteklerindegi yumor hám satira, haywanatlar haqqındaǵı tımsallıq erteklerdegi kúlki sırların, qıyalıy erteklerdegi yumor-satiralık sıpatlardı isenimli dáliller menen kórsetedi.

Sońǵı waqıtlarda ádebiy sın ádebiyat tariyxın izertlew tarawlarına qaraǵanda biraz artta qalıp atırǵanday kórinedi. Degen menen,

bul tarawda da K.Mámbetov, Q.Kamalov, S.Bahadırova, Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov, M.Bekbergenova, P.Nurjanov hám taǵı basqalardıń bir qatar áhmiyetli maqalaları jarıq kórdi.

Bul jıllarda ásirese Q.Járimbetov, Q.Orazımbetovlar poeziyanıń teoriyalıq máselelerin izertlew salasında jemisli miynetler islep,

bir qatar maqala hám monografiyalar járiyaladı. Atap aytsaq Q.Járimbetov óziniń «XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı» (2004) monografiyasın qaraqalpaq klassikalıq lirikasınıń ádebiy janr sıpatında payda bolıw, qáliplesiw hám rawajlanıw jollarına dıqqat awdarılsa, Q.Orazımbetovtıń «Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası hám tipologiyası» (2004) monografiyasında házirgi lirikanıń ilimiy-teoriyalıq máselelerine tallawlar jasalınadı.

Eki ilimpazdıń da bul kóp jıllıq izertlewleri 2005-jılı doktorlıq dissertaciya sıpatında tabıslı juwmaqlandı.

Eń baslısı—bul dáwirdegi ádebiyattanıw iliminde ǵárezsizlik jıllarındaǵı ádebiyattıń ózi de arnawlı janrlar boyınsha arnawlı túrde izertlewler taba basladı. Mısalı, K.Allambergenovtıń «Ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpaq ádebiyatı» (2005), P.Nurjanovtıń «Ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpaq prozası» miynetleri bul pikirimizdiń ayqın dálili boladı.

394

EKINSHI BÓLIM

XX ÁSIR QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍNÍŃ

KÓRNEKLI WÁKILLERI

ABBAZ SHAYÍR DABÍLOVTÍŃ ómiri hám dóretiwshiligi

(1898-1970)

Abbaz shayır 1898-jılı Shımbay Uezdiniń Kókózek bolıslıǵında Dabıl iyshannıń shańaraǵında dúnyaǵa keldi. Qaraoy, Besmeshit dep atalǵan qaraqalpaqlarda belgili tariyxıy orınlardıń biri edi. Dabıl iyshannıń ózi de xalıqqa belgili shayır adam bolǵan. Onıń balaları hám qızları da shayır bolǵan. Ol haqqında elde xalıq awzında tolıp atırǵan ápsana gápler bar.

Abbaz jaslayınan xalıqlıq ádebiyatqa hám mádeniyatqa qumar edi. Jaslayınan meshitte oqıdı. Onnan Nurılla axun medresesinde oqıdı.

Onıń úyiniń Qaraqum iyshanǵa kóship ótiwine baylanıslı soń oqıwın Qaraqum iyshan medresesinde dawam ettirdi. Hár qıylı xojalıqtaǵı qıyınshılıqlarǵa baylanıslı ol Qaraqum iyshan medresesinde oqıwın dawam ete almay, soń Áyimbet iyshan medresesinde oqıwdı tamamlaydı.

Ol jaslayınan talantlı, xalıq mádeniyatın qádirlegen, qıssaxanlıqqa qumar boldı. Ol XX ásirdiń birinshi sheregindegi qaraqalpaqlardaǵı talantlı, sawatlı shayır qıssaxanlardan boldı. Qıssaxanlıqta ol Qazı Máwlik mektebinde, Qáwender bala mektebinde tárbiyalandı. Sonıń ushın onıń dóretiwshiliginiń baslanǵısh dáwirleri

XX ásirdiń birinshi sheregindegi sol dáwirlerdegi eldegi jasap turǵan ádebiyat hám mádeniyat tariyxınıń bir bólegi bolıp qaldı. Onıń dóretiwshiliginiń dáslepki dáwirlerin usı tariyxtan bólip

alıp qaraw múmkin emes.

XX ásirdiń birinshi shereginde qaraqalpaq xalqınıń ómirleri tariyxıy, siyasiy, sociallıq hám jámiyetlik gúreslerge tolı jılları boldı. Óytkeni, Túrkstan jádidleriniń adamzat tariyxında ájayıp bir progressivlik háreketlerdi dúnyaǵa keltirgen jılları boldı.

Bul ásir basındaǵı Túrkstan jádidleriniń baslı maqsetleri: Oraylıq Aziya xalıqlarındaǵı monarxiyalıq artta qalıwshılıqtı saplastırıw, ol ushın arab, parsı mektep, meshit, medreselerdiń tiykarında ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdi shólkemlestiriw, kerek bolsa, Evropa mádeniyatınanda keń paydalanıw mashqalaların kóterdi. Bul máseleni jádidler XIX ásirdiń 80-jıllarında aq baslaǵan edi.

395

Jádidlerdiń bul dawrıǵı Oraylıq Aziyada jasawshı barlıq xalıqlardıń sanasın oyattı. Házirgi tariyxıy maǵlıwmatlarda jádidler-

diń bul háreketleri óz dáwirinde Turkiya, Irak, Saudiya Arabiyası, Pakistan, Indiyadaǵı progressiv kózqarastaǵı adamlarǵa qozǵaw salǵanlıǵı aytıladı1 .

Túrkstan jádidleriniń bul háreketlerin, álbette, birinshi gezekte usı aymaqtaǵı jergilikli xalıq qollap quwatladı. Bul jónindegi jádidlik háreketlerdi izertlewshiler Túrkstan úlkesiniń hámme jerlerindegi jádid oqıtıwshıları, aldıńǵı oqıwshı talabalardıń ata-anaları boldı2—dep kórsetedi.

Bul jıllardaǵı qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı tariyxıy táǵdirler jas Abbaz shayırǵa da ájayıp tásir jasadı. Abbaz shayır 1914-16- jılları Qaraoyda Nurılla axun medresesinde oqıytuǵın talaba edi. Abbaz shayır usı medresede oqıp júrgen dáwirlerinen baslap qosıq jazdı. Lirikalıq shıǵarmalardıń sheberi, talant iyesi sıpatında adamlarǵa tanıldı. Qıssaxanlıqtı úyrendi.

Nurılla axun medresesi Qaraqalpaqstanda Qumózek iyshan, Qaraqum iyshan medreseleri menen teńdey huquqta boldı. Bul jıllarda Nurılla

axun medresesiniń wazıypası óziniń bes meshiti menen birge Qalli jaǵıs boyındaǵı, Nurımtúbek, Shógirkól, Ílay kól, Batpaq ótkel, Bórshi, Dáwqara hám Kókózek bolıslıǵındaǵı meshit, medreselerge basshılıq eter edi. Jánede onıń wazıypasına Ústirt ústi, Sırdárya boyındaǵı sharwa qazaqlardı sawatlandırıw missiyasın da óz ústine alatuǵın edi. Qullası, bul jıllarda Qaraqalpaqstan bul qubla Aral aymaǵındaǵı jasawshı xalıqlarda Nurılla axun medresesi arqalı úlken progress húkim súrer edi.

Bas másele, bul aymaqtaǵı meshit medreselerde orıs koloniallıq siyasatına qarsı ǵárezsizlik ushın gúres kúsheygen jılları boldı. Bunı bir waqıtlarda tariyxshılar, ádebiyat tariyxın izertlewshiler

de bul orıslardıń progressiv háreketleri dep júrdi. Usı qaynaǵan gúrestiń ishinde jasaǵan medrese talabası Abbaz:

Qálem alıp endi bir sóz jazayın, Ótken zaman qayta aylanıp keler me? Zamannıń túrleri buzıq náyleyin, Paraxat zamanlar qaytıp keler me?!

1Alimova D.A., Rashidova D.A. (Behbudiy Maxmudxoja va uning tafakkuri). Toshkent (Akademiya) 1000-yil 35-bet.

2Alimova D.A., Rashidova D.A. (Behbudiy Maxmudxoja va uning tafakkuri). Toshkent (Akademiya) 1000-yil 35-bet.

396

Qudayım qor etpe ǵáriyp qulıńdı,

Xatqa saldı qızıń bilán ulıńdı,

Qamıs kópir salıp jaman tarılıttı,

Qayra-qayra basıp júrgen jolıńdı.

Bul sózdi jazayın áwelden bastan,

Kók shay qaynar samawrınlı áteshtan,

Aydınlıdan kóylek, teptikten ıshtan,

Kiygen zaman endi qaytıp keler me?!

Burınǵınıń ótken qıs bilán jazı,

Shalqıp dáwran súrgen ne sárbinazı,

Darayıdan kóylek, belbew bamazı,

Belbew buwǵan zaman qaytıp keler me?!

Jasım on altıda xosh bolmay waqtım, Zaman peyli jaman sınbaǵay saqtım, Nikolay dáwiri bul qalay baqtım,

Ótken zamanlarım qaytıp keler me?!—dep jazdı.

Bul sol dáwirdegi Rossiyanıń awır koloniyalıq siyasatınan túńilgen xalıqtıń xalıqlıq keypi hám idealı, xalıq arzıw ármanları edi. Abbaz jas bolıwına qaramastan xalıqtaǵı jámiyetlik

jaǵdaylardı qanday poziciyada sheber bergen. Bul qosıq bolajaq shayırdıń talantlı jas ekenliginen derek berip turıptı.

Q osıqta «Jasım on altıda xosh bolmay waqtım»—dep jazıp qoyǵanlıǵına qaramastan, kóp ádebiyatshı ilimpazlar túsinbey Abbaz shayır 1920-jılları sovetlik dáwirde jasap turıp, ótken zamandı árman etip jazdı—dep shayırdı ayıplap keldi. Eger Abbaz shayır 1898-jılı tuwılsa, bul qosıqtı jazǵanda onıń jası on altıda bolsa,

onda qosıq sovet dáwirinde jazılǵan emes, al 1914-jılı birinshi imperialistlik urıs jıllarında jazılǵan shıǵarma ekenligi ózinen

ózi kórinip turadı.

XXI ásirge shekem dúnyada adamzatqa islam dini taza din, islam mádeniyatı úlken mádeniyat bolǵanlıǵına qaramastan, negedur qızıl imperiya Orta Aziyanı basıp alıw menen birinshi gezekte bizdegi meshit, medreselerdi qıyrattı. Molla, iyshan, axun, ulamalardı áweli huquqsız qılıp, soń olardı Sibir qamaqxanalarında qırdı. Jáne

de olar jasaǵan mádeniyattı jıynap joq qıldı. Onıń úlken sebepleri bar edi. Sebebi, meshit, medreseler hám olardıń wákilleri XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basınan baslap ulıwma orıs kolonizatorlarına

397

hám sońǵı qızıl imperiya húkimdarlıǵına da qarsı ayawsız gúres aparǵan insanlar boldı. Onıń ústine, hámme jerde sonıń ishinde qaraqalpaqlarda da olar ǵárezsizlik ushın, xalıq, millet erkinligi ushın gúresken adamlar boldı. Olar óz eliniń, xalqınıń tariyxına, milliy dástúrlerine hám tájiriybelerine súyenip jádidlik progressivlik háreketlerinen ruwxlanıp elim, xalqım dep janıp jasaǵan adamlar boldı. Buǵan Abbaz shayırdıń ómiri úlken mısal boladı. Abbaz shayır shayırshılıqta eń áwelden-aq xalıqlıq ádebiyat hám mádeniyat dástúrlerinde tárbiyalandı. Onda din de bar edi, onda ilim, ádebiyat hám mádeniyat ta bar edi. Sonıń ushın ol óz dáwiriniń dástúrlerin orınladı.

Nurılla axun medresesiniń basshılıǵında Ústirt ústi, Sır boyınıń sharwaların sawatlandırıw, olardıń aǵartıwshılıq hám ruwxıy suwsının qandırıw maqsetinde hár jılı meshit, medreselerden olarǵa

qaray neshshe-neshshe sawatlı mollalardı jumsaytuǵın bolǵan. Meshit, medreselerdegi bul dástúrler XX ásirdiń basında, ásirese, jádidlik háreketlerdiń kúsheyiwi menen júdá jedellesedi. Waqtında qıyın bolıwına qaramastan, jas Abbaz shayır bul wazıypalardı atqarıwshılardıń biri boldı. Onı mollalar tilinde «Qırǵa shıǵıw» delinedi. Abbaz shayır 1914-1918-jıllarınıń aralıǵında bir emes, bir neshe sapar qırǵa shıqtı. Onda ol Qazaq sharwalarınıń balların sawatlandırdı. Qosıq ta jazdı. Qıssa da oqıdı. Qońsılas qazaq xalqında ol úlken aǵartıwshılıq, ruwxıylıq jumısların alıp bardı. Bul missiya-

lar birinshiden, meshit, medreselerdiń tabısı bolsa, ekinshiden, XX á sirdegi jádidlik háreketlerdiń keń aymaq boylap taralıwı edi. Abbaz shayır uzaq dalalıqtaǵı sharwalar ishinde mollashılıq ta qıldı, shayırshılıq ta, qıssaxanlıq ta qıldı. Ol Xorezmdegi úlken mádeniyattı qazaq sharwalarındaǵı keń dalalıqlarǵa da tarqattı.

Abbaz shayırdıń «Qırǵa shıqqanda» degen shıǵarması 20-jıllar- daǵı úlken dábdebeli shıǵarmalardan boldı. Bul qosıq shayırdıń qırǵa shıqqandaǵı kúndeligindey bolıp jazılǵan. Onda shayır «Qırǵa shıqqannıń» qıyınshılıǵın aytıp kelip, ol bunda kelgende, dúnya tabıw ushın emes, elde jaǵdaydıń jamanlasqanlıǵın, qıyınshılıq kórsek te bunı qońsı ellerge, xalıqlarǵa túsindiriw, jańa jollardı birge qarastırıw kerekligin túsindiriw ushın kelgenligin aytadı.

Máselen:

Men náyleyin názik qolım baylandı, Yar jamalın kórmes boldım náyleyin?! Bizler júrgen baǵdıń awzı baylandı, Yar jamalın kórmes boldım náyleyin?!

398

...Jazıp shıǵarayın ishten háwirdi, Jigirma bir jasqa kelgen dáwirde,

...Sol kún barıp jattıq Jańa dáryaǵa, Júrip jete almadıq qazaq sharwaǵa,

...Kórgen bilgenimdi xatqa salayın, Basınan keshpegen Adam ne bilsin,

Qapqa salǵan eshek jemi mazalı—dep jazadı.

Shayırdaǵı ideyaǵa qarańız! Shıǵarmada nege bunday qıyınshılıqlarǵa qaramay qırǵa shıǵıwdıń zárúrligi jóninde aytadı. Rossiya-

nıń koloniallıq siyasatınıń jıldan-jılǵa awır bolıp baratırǵanlıǵın aytadı.

Máselen:

Men náyleyin názik qolım baylandı...

Bizler júrgen baǵdıń awzı baylandı,—dep túsindiredi.

Bul jerde shayır tek shayır emes, ol qazaq dalasında jańa jádidlik háreketlerdiń maqsetin túsindiriwshi, keleshekte bolatuǵın ilajlar haqqında oylasıwshı adam sıpatında ózin tanıstıradı. Sol ushın onıń bul jıllardaǵı shıǵarmalarına abaylap qatnas jasaw kerek boladı. Óytkeni, ádebiyatımız tariyxında bul máselelerdi qoya berip, Abbaz shayırdı qazaq dalasında mollashılıq etken, islam ideologlarınan biri dep qaralıp keldi. Bul jıllarda Abbaz 17-18 jasla- rında-aq elge, xalıqqa belgili shayır, belgili qıssaxan sıpatında tanılıp qalǵan edi. Abbaz shayır shayırshılıqta birinshi adımınan-

aq el, xalıq, ádebiyat, mádeniyat dástúrlerinde tárbiyalanǵan adam. Sonıń ushın xalıqqa qarsı keletuǵın hár qanday waqıyalarǵa óz dóretpesi menen qarsı turǵan adam. Ol bul jolda bir ózi emes edi, ádebiyat, mádeniyat maydanında Sıdıq, Ábdiqádir, Qulmurat, Qazı Máwlik usaǵan ájayıp ustazlarǵa hám doslarına iye edi. Sol sebepli

ol sovet húkimetinde xalqı qanday poziciyadan tursa, olda óz poziciyası menen solay xızmette boldı. Sonlıqtanda 20-jıllarda jańa ornaǵan húkimet te bunday xalıq talantların óz qatarına qabıl etpedi. Bul jıllarda olarǵa sap proletar jazıwshıları kerek boldı. Sol sebepli Abbaz shayır da bul jıllarda sovet húkimetiniń ersiliklerin ayamay áshkaralaydı. Bunıń mısalı bolıp onıń «Kelinler» shıǵarmasın kórsetiwge boladı.

Abbaz shayırdıń bul shıǵarmasında hámme hayal-qızlardı sınǵa almaydı. 1925-jılǵı jańa húkimet belsendileriniń elge basshını hayal-qızlardan da qoyıw kerek degen sıltaw menen kóp hayal-qızlardı keńsege shaqırıp, túnde olardı úylerine jibermey qalıw, namısına

399

tiyiw usaǵan islerdi isleydi. Sonda óz namısın qorǵay almaǵan el, xalıq dástúrlerin ayaqqa basqan jeńil minez hayal-qızlardı ol úlken sınǵa aladı. Bul ol jıllardaǵı shayırdıń jekke kózqarası ǵana emes, sol jıllardaǵı xalıqtıń kózqarası, xalıqtıń talabı edi. Onnan

keyin Abbaz shayırdıń bul shıǵarması el, xalıq tárepinen úlken qollap-quwatlawshılıqqa erisedi. Sol sebepli onıń bul shıǵarması qaraqalpaq xalqınıń barlıq jerlerine keń taraldı. Qıssaxanlar repertuarlarınan keń orın aladı. Qosıqtıń sol jıllardaǵı áhmiyetliligi sebepli xalıqqa keń taralıp, hátte, adamlar oǵan kerek sózlerin qosıp demde xalıq qosıǵına aylanıp ketedi. Folklorlıq xarakter iyeleydi. Shayırdıń bul tuwralı shıǵarması hesh waqıtlarda óz túp nusqasında baspa sózde járiyalanbadı. Durıs bul shıǵarması ushın avtor xalıqtan úlken qollap-quwatlawın tapsa da, 20jıllarda jańa húkimetke jaqpadı.

Onıń ústine, bul jıllarda sovet húkimeti eldiń siyasatına xızmet etiwshi húkimettiń ideologiyalıq gúres quralı bolǵan jańa ádebiyattı hám mádeniyattı shólkemlestiriwdi qarastırdı. Jańa húkimettiń bul máselelerdegi qáteligi, olar eldegi bar tayar ádebiy hám mádeniy kúshlerden paydalanǵısı kelmedi. Bolmasa, bul jıllarda elde Qulmurat shayır, Sıdıq shayır, Abbaz shayır, Mináj shayır usaǵan kóp-kóp talantlı xalıq shayırları jasap turdı. Olarǵa isenbedi. Jańa húki-

metke tek proletariattan shıqqan shayır, jazıwshılar kerek boldı. Al, geypara sawatlı, talantlı xalıq shayırlarınıń geypara-

larınan, máselen, A.Muwsaev, Qazı Máwlik usaǵan shayırlardı qatarǵa tartıp kórdi. Al, olar jańa húkimetke qansha xızmet qılsa da, shıǵısı boyınsha bolmaytuǵın bolǵanlıqtan, 20-jıllardıń aqırlarında olardı da «xalıq dushpanı» dep qamawǵa húkim etti.

1929-jılı Abbaz shayırdı da qamawǵa húkim etti. Sol sebepli ol tuwǵan jerin taslap uzaq jaqlarǵa ketip jasırındı. Al, burınnan

ómir súrip kiyatırǵan xalıqlıq ádebiyat, mádeniyat elde ómir súriwin dawam etti. Elde jıraw, baqsı, qıssaxanlar xalıqqa xızmet etiwlerin dawam etti.

1930-jıllarǵa kirip elde úlken ózgerisler payda boldı. Jańa húkimet zorlıq penen eldi tolıq ózine baǵındırdı. Elde socializmniń tolıq jeńgenligin daǵazalap turdı. Ádebiyat shólkemleri de qayta dúzildi. Qaraqalpastan Jazıwshılar awqamınıń, SSSR Jazıwshılar awqamında I Sezdleri bolıp ótti. 1930-jıllarǵa jetken Abbaz shayır usaǵan iri talant iyeleri bul máselede kóp jıllar oylanıw dáwirlerin basınan keshirdi. Bul jıllarda Abbaz shayır ushın tek bir ǵana jol qalǵan edi. Jańa húkimetke ashıqtan-ashıq qarsı shıǵıp

400