XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi
.pdfsózsiz. Shayır qosıqta usı shınlıqtı ańlatıp jazǵanlıǵı erkinlik penen ǵárezsizlik ruwxınan dóregen desek artıqmashlıq emes.
X.Dáwletnazarovtıń bul baǵıttaǵı qosıqlarınıń áhmiyetli táreplerinen biri sol, olar óz dáwiriniń social-psixologiyalıq klimatı menen tıǵız baylanısıp, onda usı atmosferadaǵı ayırım nuqsanlardı, konfliktlerdi ashıp beriwi dıqqatqa ılayıq bolıp esaplanadı. Mısalı:
Birewler bar bir tırnaqqa zar,
Táwbege kel ... aldıńda balań!
Sen tuwralı bir sıpsıń xabar...
Ayanıshlı biyshara hayal!
Tek olarǵa keregi tániń, Tarqaǵansha nápsi-qumarı. Kókirekte jan ba óz janıń, Áy, sormańlay jigittiń yarı!
Shóptiń bası qıymıldamaydı,
Átirapta bolmasa samal...
...Sol jılmaqay qollarıń menen Qostarıńdı hám sıypap-sılarsań...
Gúnań awır, názeriń tómen, Ishten bozlap, ishten jılarsań.
(«Ey, sormańlay jigittiń yarı!»)
X.Dáwletnazarov ǵárezsizlik jıllarında epikalıq poeziyada da jemisli qálem terbetti. Shayır bul dáwirde «Hásiret háwiri», «Paraxatshılıq haqqında sóz», «Anama xat», «Búlbil pıǵanı», «Qaraqalpaq bayazı» «Iyesiz jurt», «Ziywariy shejire», «Shólirkew azabı», «Álwidaǵ muhabbat, xosh qal, jaslıǵım» atlı poemaların da keń jámiyetshilik dıqqatına usındı.
X.Dáwletnazarovtıń «Álwidaǵ, muhabbat, xosh qal, Jaslıǵım» atlı prozal ıq há m «I ye siz jurt » atlı qosıq penen jazı lǵan poemalarınıń óz-ara ortaq bahalılıǵı sol—shayır bul dóretpelerin
lirik qaharmanlardıń tuwılǵan jerge bolǵan sheksiz súyispenshiligin, patriotizm teması menen Ana-Jerge tawsılmas ıqlas ideyaların barınsha tereńnen sáwlelendirgen. Ásirese, bul qásiyetler, meyli, ol qara sóz túrinde bolsa da «...Xosh qal, Jaslıǵım!» dóretpesinde de ózinshe ıqlas, ayrıqsha bir jalınlı pafos penen beril-
351
genligi qaraqalpaq poezisı menen prozamızdaǵı ózgeshe bir kórinislerdiń biri dep qarawǵa tuwra keledi. Mısalı:
«...Ex, Tentek, Tentek! Sennen qansha suwlar aqqan ?! Sennen qansha úmit hám ármanlar aqqan. Sennen suw emes, nur aqqan, ómir aqqan. Qanshadan-qansha ul-qızlardıń shoq balalıǵın, shalqıǵan ǵoshshaqlıǵın, hasatayanǵanǵarrılıǵın kórgensiz...talayqaytıp,talaytasıǵan,
talay márte shadlıqtan máwij urıp, talay márte muńlarǵa batqan «Tentek jabım!»... Men sennen neshe ret kesip ótkenimdi bilmeymen, «Tentek jap»! Tek jasqańa jetiwden, burqasınlaǵan ılay suwıńnan sańurıslap ishiwgede qánáátetpey, kókiregimdi kóksińeqoyıp,awzımdı basıp, shıp-shıp terge túsip ishetuǵınımdı bilemen. Kúni boyı ishińnen shıqpay balıqqa aylanıp kete jazlaǵanımdı bilemen...»
Mine, bunnan basqa da biz keltirip úlgere almaǵan tekstlik mısallar shayırdıń lirik qaharmanlarınıń naǵız patriotlıq sezimlerin tereńnen ańlawǵa múmkinshilikler ashıp, ol barıp-barıp jigit muxabbatına, muxabbat bolǵanda da jańa baslanǵan «bala-jigitlik» muhabbattıń sadalıǵı menen hadallıǵına barıp ushlasıp ketedi. Bul jolda shayır-jazıwshı ayrıqsha tábiyiylıq súwretlewleri menen
sol bir muxabbattıń ayralıǵı menen lázzetli demlerin ayrıqsha poetikalıq sheberlik penen ashqan.
«Iyesiz jurt» - talant iyesiniń búgingi awıllardaǵı ayırım unamsız halatlar tuwralı jazılǵan shıǵarması yamasa lirik qaharmannıń óz tuwılǵan jeriniń házirgi ısqınsız ekologiyalıq-ruwxıy kórinislerin beriw arqalı insaniyattıń tábiyatqa islegen orınsız opasızlıqlarınıń tragediyasın ashatuǵın dóretpe, gumanizmi basım shıǵarma desek te arzıydı. Onda shayırdıń—lirik qaharmannıń úyi kóship baratırǵanda, olardıń izine ergen «Qutlıayaq» atlı iyttiń tuwǵan jerge sadıqlıǵı da, olarǵa ermey sol bir shiylewsiz dálizde qalıp ketken qarlıǵashlardıń tuwǵan uyaǵa sadıqlıǵı da, ózi ósken topıraqtı qıymay, olardan dúkkish tamırı menen qoparıp atırǵanda
da tırmasıp jazdırǵısı kelmey qarmanıp atırǵan túrli-túrli aǵashlar da sezimtallıq, názik tábiyatlılıq penen lirizmniń tereńligi arqalı júdá tásirli túrde súwretlengen. Sonıń ushın da olardaǵı tiri janzatlardıń biri, insaniyatqa oǵada sadıqlıǵı menen ajıralıp
turatuǵın Qutlıayaq iyt tuwralı mınaday qatarlar da óz realizmi, tereń patriotizmge tolı ekenligi menen bahalı:
Kekse Anamdı, qarındasımdı, Úydiń awır dáskesin alıp, Kóshti...
Biziń «Qutlı ayaǵımız»,
352
Barǵan jerde júrdi talanıp.
Ketip qalıp júrdi awılǵa,
Oǵan hesh kim dıqqat bólmedi.
Abzal kórip eski mákandı,
Bir kúnleri ... qaytıp kelmedi.
Sonday-aq, shayır kewlin aradan kóp jıllar ótken soń eski jurtqa barǵanda ol jerdegi siyreksigen mayda tallar da, olardıń burınǵı hám házirgi halatlarınıń salıstırma kórinisleri de, hátteki sol
jurtta qalıp ketken ákesinen qalǵan arbanıń góne gúpshegine shekem qolaysız ishki psixologiyalıq, ruwxıylıq halatlarǵa saladı, onıń yadına eski dosları túsedi...samallardıń esiwi de oǵan burınǵıday jaǵımlı emes, ol azalıday tuyıla beredi. Álbette, bulardıń barlıǵı shayır dóretpesine lirizm baǵıshlap, lirik qaharmannıń tuwılǵan jerge ıssı sezimlerin beriwdiń ótimli usılları retinde orınlı
hám jemisli paydalanılǵan desek te qáte emes. Mısalı:
Balalıqtı yadqa salıwshı,
Bul samallar qay waqta tınǵan ?!
Áne, úyim...
arǵı qaptalda
Arba tur bir arısı sınǵan....
Maqul-aw bul arba jóninde,
Tabaǵoysa sózim júyesin...
Sál erterek joǵaltıp edik,
Bizler onıń naǵız iyesin.
...Áne, arba! Torlanar kem-kem,
Qatpar, qatpar kókirek sherim....
Sóytip, ol usı arba detalı arqalı tuwılǵan mákanına qosa tuwǵan ákesin yadqa túsirip, onıń usı arba menen islegen gumanistlik háreketlerin, kún-kóris tirishiligi formaların sáwlelendiretuǵın janlı detallardı beredi.
Ulıwma, bul «Iyesiz jurt» poeması óz ideyalıq-tematikaldıq baǵıtı menen ǵana emes, al poetikalıq tabıslarınıń mol ekenligi menen jigirmalanshı ásirdiń aqırındaǵı qaraqalpaq liro-epika-
lıq poeziyasında qaytalanbas dóretpe bolıp qaladı.
Bir sóz benen aytqanda, X.Dáwletnazarov óziniń barlıq shıǵarmaları menen ǵárezsizlik jıllarında joqarı patriotizm menen
353
gumanizmdi jırladı, haqıyqatshıllıq penen suwǵarılǵan lirik qaharman júregin tereń ashatuǵın mártlikke tolı poeziya dóretti, tuwǵan jerdiń topıraǵı menen qádir-qımbatın, muxabbattı qásterlewshi poemalar jazdı. Usılar arqalı shayır biziń zamanımızdıń tanılǵan
sóz ustası bolıp tanıldı desek arzıydı.
Ǵárezsizlikten eń kóp ruwxlanǵan hám jemisli miynet etken jáne bir shayır Saǵındıq Nietullaev boldı. Onıń «Men saǵan ashıqpan» (1980) dáslepki qosıqlar toplamı bunnan 30 jıl ilgeri dórewine qaramastan, ol kóbirek ǵárezsizlik dáwiri shayırı bolıp tabıladı. Sebebi, S.Nietullaevtıń barlıq toplamları («Gúlzar» (1992), «Jaqsı tilek» (2004), «Ómir haqqında oylar» (2006), «Táǵdir» (2007), «Elim meniń» (2007), «Usı eldiń perzentimen» (2008), «Qádiriń de, qımbatıń da óz elińde» (2009), «Ómir jolı» (2010)) usı ǵárezsizlik dáwiri inám etken dóretiwshilik miyweleri bolıp tabıladı.
S.Nietullaevtıń bul toplamlarınıń ishinde «Qádiriń de, qımbatıń da óz elińde» ayrıqsha talqı islep ketiwge turarlıq.
Toplamdaǵı shayırdıń baslı baǵdarındaǵı aytatuǵın eń birinshi nárse sol - onıń lirik qaharmanlarınıń júregi taza hám keń, ol hár bir másele haqqında tereńnen pikirleydi, haq sózlerdi aytadı, átiraptaǵı barlıq janlı-jansız nárselerge de oyshıl túrde qatnas jasap sóz sóyleydi. Soǵan qosımsha ol naǵız shayır sıpatında óz pikirlerin naqma-naq (konkret) poetikalıq oy, tereń obrazlı detallar menen súwretlep beriwge erisedi. Mısalı, biz toplamnıń dáslepki betlerinen-aq mınaday qatarlardı oqıymız:
Aq kókirek, Keń peyil, Ańqıldaǵan,
Usınday bop túyildi xalqım maǵan. Qánáátli,
Sabırlı, Saldamanlı,
Ǵazlarınday kólimniń ǵańqıldaǵan...
Mine, usı jerde shayırdıń poetikalıq pikirdi kúsheytip beriwdegi stiliniń ózinsheligi, qosıq qurılısına ayrıqsha áhmiyet berip, onı mazmun menen tıǵız biriktiriwdegi sanalı sheberligi hám tábiyiylıq ayqın kózge taslanadı. Ondaǵı birgelki sózler menen birgelki gáp aǵzaların ayırım-ayırım bólek qatarlarǵa bólip jazıwı ayrıqsha poetikalıq pát, ritorika payda etip, olardıń barlıǵı mazmunnıń kúsheyiwine xızmet etken. Usı stilge S.Nietullaev barlıq qosıqlar toplamlarında da ayrıqsha sadıq bolıp kiyatır.
354
Usınday faktlerge tiykarlanıp ta geypara teoretik alımlardıń qosıq qurılısın, atap aytqanda, onıń qatarların bólip jazıwdı formal qubılıs, ol shayırdıń óz erkine hám ideyalıq baǵıtına baylanıslı qollanılatuǵın usıl dep esaplaǵanı bir qansha durıslıqqa sáykes keledi. Rasında da, S.Nietullaev jazǵan joqarıdaǵı ayırım birgelkili sózlerdi (aq kókirek, keń peyil, ańqıldaǵan, qánáátli, sabırlı, saldamanlı...) ayırım qatarlarǵa bólmey-aq, úshewúshewden eki qatarǵa-aq sıyǵızıp jazıwǵa boladı hám ol teoriyalıq jáne ámeliy jaqtan da buwın sanlarına, ırǵaqqa da sáykes kelip hesh qanday gedir-budırlıq payda etpey jayǵasıp kete berer edi. Biraq, bul jerdegi sóz sheberiniń sózlerdi óz aldına dara-dara jazıwı úlken poetikalıq funkciya atqarıp, ol qosıqtaǵı pikirdi, mazmundı kúsheytip tur. Usı baǵıttı uslay otırıp shayır bul qosıqta geyde qaraqalpaq poeziyası qosıq qurılısındaǵı tórt qatarlı dástúriy formaǵa da orın berip, múmkin bolǵanınsha shıǵarmadaǵı milliy ruwx, milliy ózekti saqlawǵa háreket etken:
Wa-ha-hası joq onıń hesh xalıqta,
Kerek jerge kórmegen kesh qalıp ta,
Jaqsılıǵın qaytarǵan jaqsılardıń,
Dushpanınan bilmegen ósh alıp ta...
Bul qatarlar tek milliy ırǵaqtaǵı, milliy formanı ǵana ańlatıp qoymay, qaraqalpaq xalqınıń milliy mentaliteti menen milliy ádep-ikram psixologiyasın da biziń kóz aldımızǵa ayqın keltire aladı. Al, ondaǵı sońǵı qatarlardaǵı pikirler shayır tárepinen bir qansha giperbolizaciyalansa da, óziniń bir táreplemeligi menen de lirik qaharmannıń óz xalqına bolǵan mehir-muxabbatın, xalqınıń
óshpenli, kekshil emes, keń peyil, keshirimli milliy xarakterin jaratıwǵa xızmet etip tur. Bul jerde shayır «Dushpanınan bilmegen ósh alıp ta» degende, xalqımızdıń jawıngerlik ruwxınıń tómenligin emes, kerisinshe kekshillik, jawızlıq qáciyetlerden jıraq, bawrı keń, bahadır, márt xalıq ekenligin názerde tutqan.
Kitapta sóz ustasınıń tek ǵana ulıwma xalıq haqqında emes, al ózi, yaǵnıy ulıwmalasqan lirik qaharmanlar tuwralı da anıq, naq hám nıq aytılǵan, shınlıqqa tereń suwǵarılǵan pikirler kóp ushırasadı.
Ol bir qatarlarında ashıqtan ashıq túrde bılay dep jazadı:
Oylap shıqtım ómirdi, Ólimdi de,
Araldı da, Ámiwdi,
355
Elimdi de.
Tuwǵan jerdiń baxtı ushın men ishimnen
Baylap aldım qattıraq belimdi de.
Tańım atıp,
Usılay kúnim batıp, Júrmen uwın ómirdiń, Palın tatıp,
Kóp qalǵan joq alpıstıń qapısın da, Qaǵıwıma onı da taqıldatıp.
Yamasa:
Táǵdirime jazılǵan ırazıman, Óttim qıyın jollardıń birazınan, Maǵan ayday yar berip,
Qutqardıń sen ómirden qulazıǵan.
Úsh ul berdiń ómiriń jalǵassın dep, Shayırlıqta—janıńa jır tassın dep, Inám ettiń sen maǵan alımlıqtı, Ilim atlı dúnyaǵa nur shashsın dep.
Qálem iyesiniń bunday qatarları onıń poetikalıq ideyaların barınsha konkretlestirip, olarǵa úlken isenim payda etip, lirikqaharman obrazına ómirbayanlıq sıpatlar da engizip, tábiyiylıq payda etse, al toplamdaǵı ekinshi bir tiptegi qosıqlar sol shıǵarmalarǵa salıstırmalılıq, tereń oylılıq, simvolikalıq, rámziy maǵanalar baǵıshlaw menen de óz obrazlılıǵın kúsheytiwge erisken. Mısalı:
Báhár, jazdıń izinen gúz ótedi. Birin biri olar da gúzetedi. Úsh pasıldıń jibergen qátelerin,
Qıs qaqaytıp bárin de dúzetedi. /27/.
Álbette,adamómirinmáwsimlergebaylanıstırıpobrazjasawburınnan kiyatırǵan dástúriy jol bolsa da, shayırdıń bul pikirleri de jarasımlı hám orınlı kórinedi. Sonıń menen birge, onıń sońǵı qatardaǵı oyları bir qansha tereń oylı hám saldamanlı. Qálem iyesi pikirin jáne de ayqınlastırıp, onı dáliyllew ushın óz ómirinen utımlı mısallar keltiredi:
Usı kúnde júzimdi eliw toǵız,
Báhár, jaz, gúz meniń de aymaladı...
356
Bul anıq faktke tiykarlanǵan hám joqarıdaǵı simvolik oylardı aydınlastıratuǵın haqgóy súwretlewler bolıp esaplanadı.
S.Nietullaevtıń kópshilik qosıqları biz sózimizdiń basında aytıp ótkenimiz sıyaqlı barınsha oyshıl hám adamgershilikli oypikirlerge bay bolıp keledi.
Mánisi ne,
Mazmunı ne ómirdiń?...
Oǵan kelip bir aylanıp ketiw me?!
Tunjıraǵan qarasınday kómirdiń,
Arasınan kún, túnlerdiń ótiw me?!
Mazmunı ne,
Mánisi ne ómirdiń?
Kóz tirińde tırbańlaw ma?!
Tınbaw ma?!
Kóriktegi otqa pisken temirdiń
Tap ózi bop mıń urǵanda sınbaw ma?!.../27./,
—deydi shayır bir qosıǵında usı baǵıttı ayqınlastırıp.
Mine, tap usınday mazmundaǵı shıǵarmalardı marhum talantlı shayırımız M.Seytniyazov penen T.Mátmuratov oǵada kóp jazatuǵın edi. Ibrayım aǵa da sońǵı waqıtları usı motivke boy urıp, «Keshki
jol oyları», «Jolda», «Alasar qus áńgimesi» taǵı basqa shıǵarmalarında ómir filosofiyasına kóbirek itibar qaratqan. S.Nietullaev-
tıń joqarıdaǵı mazmundaǵı shıǵarmaları usı filosofiyalıq ańǵardı taǵı da kúsheytip hám tereńlestirip atırǵanlıǵınıń guwası bolamız. Qálem iyesi usı motivtegi bir qosıǵında óz ullarınıń da jaslıǵınıń ótip baratırǵanlıǵın, olardıń da áke bolıp atırǵanlıǵın jazıp, ulıwma ómir tuwralı, onda insan balasınıń hár biriniń óz
ornı bar ekenligin aytıp, onda mınaday bir poetikalıq juwmaqqa keledi:
Asıǵıwıń kerek sonıń ushın da, Juwırıwıń,
Shabıwıń da, Ushıw da.
Dúnyaniki qıyırman da—shıyırman, Ózi bolmas baxıtıńdı qushıw da...
...Qarsılastıń kúshliregi jıǵadı, Aqılı bardıń bári bunı uǵadı.
357
Ómir solay—
Seniń shıǵa almaǵan,
Biyigińe basqa birew shıǵadı../98/.
Qullası, S.Nietullaev poeziyasında óz tuwılǵan jerin, Ámiw menen Araldıń burınǵı asaw tolqınların saǵınıw, búgingi duzlı samallarǵa kómilgen awılınıń kelbetine janashırlıq bildiriw, tutas el ǵamın oylaw sıyaqlı pikirdegi shıǵarmalar tiykarǵı orındı iyeleydi. Ol
poeziyadaǵı ózi tańlaǵan usı baǵıttan hesh qashan taysalǵan emes. Talantlı qálem iyesiniń poetikalıq pikirlerdi kúsheytetuǵın usı
jolda onıń biraz túrde poetikalıq qaytalawshı qatarlarǵa, yaǵnıy assonanslıq pikirlerge mol orın beriwi de kórkemlik sheberliktiń artıwına alıp keledi. Mısalı, ol geypara qosıqlarında:
«Ómir degen, qaraǵım, usınday ǵoy, Kórpesheniń astarı,
Tısınday ǵoy!..»,—
degenindey usıllar menen sońǵı qatarlardı «sındırıp» jiberip, poetikalıq assonans jasap pikir júritedi. Bul Saǵındıq Nietullaevtıń shayırlıq sheberligin kórsetip turatuǵın ózinshe bir forma bolıp esaplanadı.
Ulıwma alǵanda, S.Nietullaevtıń poeziyası óziniń watanshıl, aq kókirek, adamgershilikke tolı, oyshań lirik qaharmanları menen basqalardan ajıralıp turadı. Onıń tilekleri« «Shayırlardan qosıq-
xat, jır qaladı. Kewil–baǵda túrli gúl ırǵaladı. Bir birewge mehirden, muxabetten, Kókirekte jap-jarıq nur qaladı». Álbette, bul tilekler á piwayı shayırlıq sezim tilekleri emes, tereń aqıl, ushqır qıyal, pák kewilden dóregen úlken talant tuyǵıları bolıp tabıladı.
Ǵárezsizliktiń ruwxıy dúnyamızǵa, milliy-estetikalıq sanamızǵa tiygizgen tásirin sońǵı on jıllıqlardaǵı hayal-qız jazıwshılar dóretiwshiligindegi ósiwshilikten de kóriwge boladı. Mısalı, ǵárezsizlikten aldınǵı jıllarda hayal-qız jazıwshılar degende B.Bekniyazova, G.Esemuratova dep bir-eki isimdi zorǵa tawıp aytar edik. Ǵárezsizlik jıllarında bolsa hayal-qız jazıwshılarımızdıń úlken
ruwxıy kúshke aylanǵanı hesh kimge sır emes.
Bunıń bir ayqın mısalı sıpatında kórkem ádebiyat maydanında pidákerli miynet etip kiyatırǵan Gúlaysha Esemuratova, Sarıgúl Bahadırova, Gúlistan Shamuratova, Nábiyra Tóreshova, Biybaysha Aymuhamedova, Minayxan Jumanazarova, Gúlistan Dáwletova, Gúlnara Nurlepesova, Gulnara Ibragimova, Biybiajar Nurnazarova, Pátiyma
358
Mırzabaeva, Dáwletbiyke Sherniyazova, Gúlayım Tursınova, Shárigúl Payzullaeva, Altıngul Óteniyazova, Shınargúl Paxratdinova usaǵan hayal-qız jazıwshılarımızdı atap ótiwimiz múmkin.
Prezidentimiz I.A.Karimovtıń «Eń ullı mártlik-mánáwiy mártlik» dep atap korsetkenindey, bul hayal-qız jazıwshılarımız, haqıyqatında da, ullı mártlik maydanında pidáyı dóretiwshilik miynet etip atırǵan ájayıp insanlar. Olardıń mártligi, álbette, jay kózge birden taslanbaydı. Onı kóz benen kórip emes,jurek penen sezinip biliw kerek. Bul ushın olardıń ruwxıyatınıń aynası bolǵan kórkem dóretpeleriniń «júrek lipiline» qulaq túrgen maqsetke muwapıq keledi. Bul orında biz birinshi gezekte Ǵárezsizlik jıllarında pidákerli miynet etip atırǵan bir dúrkin hayal-qız jazıwshılarımızdıń ishinde Nábiyra Tóreshova, Minayxan Jumanazarova, Gúlistan
Dáwletova hám Gúlnara Nurlepesovalardıń dóretiwshiligin tilge alǵan bolar edik. Sebebi, bul hayal-qız shayıralarımızdıń dóretiwshiliginde páklik hám mártlik ırǵaqları basqalarǵa qaraǵanda da ayrıqsha bir kóterińki hawaz benen jırlanatuǵını aykın kózge tasla-
nıp turadı. Haqıyqatında da, bul hayal-qız shayıralarımızdıń poeziyasında tuwılǵan jer táǵdiri ushın tek ǵana jalǵan kóterińki pafostaǵı patriotizm emes, al shın mánisindegi haq kewillilik penen bildirilgen oy-pikir júritiwler, milletimizdiń búgingi hám erteńgi ómirin tereń bahalawshılıq, sol oy-sezimlerdiń ámelge asıwı jolındaǵı lirik qaharmanlardıń haqıyqıy mártligi menen pákligi hám sadıqlıǵı, batırlıǵı birden-aq kózge taslanadı. Olardıń tórtewi
de eń aldı menen xalqımızdıń Tumaris, Gúlayım, Qumar, Hurlimanday batır hám márt analarınıń jolına sadıqlıǵın bildirip, olardı
dawam etkisi keledi, al olardıń poeziya maydanındagı batıllıgı menen ashık kewilligi, ótkirliginiń ózi usı mártlikti tastıyıqlap, dáliyllep turganday seziledi. Sonlıqtan bul kızlarımızdıń poeziyasındaǵı mártlikti olardıń lirik qaharmanlarınıń tek ǵana qolǵa qural alıp, hár qıylı qarama-karsılıqlarǵa karsı jeń túrinip qarsı gúresiw sıyaqlı jalań túsinikler menen emes, al ideyalıq-estetikalıq,
poetikalıq sheberlik koncepciyasınan durıs hám tereńnen bahalap túsiniwimiz zárúr.
Bılayınsha karaǵanda olardıń tórtewiniń de qosıqlarında mártlikti ańsaw, analar isin dawam etiwge bolǵan antqa sadıqlıq, páklik, xalıq aldında durıs haqıyqattı aytıwǵa degen qumarlıq hám batıllıq birden-aq, ashıqtan-ashıq túrde sezilip hám kórinip turadı.
Solardan Nábiyra Tóreshovanıń «Periyzat» (1991), «Ózińnen» (1994), «Áziyzim» (2009) toplamlarındaǵı ayırım qosıqlarına tallaw islep ketetuǵın bolsaq, onıń Ǵárezsizlik jıllarındaǵı poeziyasınıń
359
tiykarǵı tematikası Watan, xalıq táǵdirin, muxabbattı, analıqtı, adamgershilikti, haqıyqatlıqtı ulıǵlaw ekenligin kóremiz. Máselen, onıń xalqımızdıń ótmishtegi awır turmısı hám búgingi jetiskenligi xalıqlıq tolǵaw usılında jazılǵan «Qaraqalpaqstanım meniń» atlı táriyp qosıǵında xalqımız, onıń batırları, ilimlibilimli adamları kóklerge kóterilip, olardıń mártlikleri, eń aǵla pazıyletleri maqtanısh etiledi. Mısalı:
Jan degeniń sonsha shiyrin, Hesh kim jannan keshe almas, Jan ishire jan Watanın,
Hesh kim jannan úze almas, Úzse hámki bir kún kelip Pushayman jer, tóze almas. Kózdiń aǵı qarasınan, Bezse sóner beze almas, Jan ishire janım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń.—
dep Watannan ayırılıw óliw menen teń, insan menen Watan—biri kózdiń qarası, biri aǵı, olar ajırala almaydı dep kórsetedi, ajıralsa
da pushayman jeytuǵının da eskertedi. Bunday qosıqlar, xalqımızdıń ul-qızların ardaqlawshı, qádirlewshi qosıqlar shayır dóretiwshiliginde oǵada kóp.
Nábiyradan bir ókshe keyin ádebiyat maydanına kelip kirgen Minayxan Jumanazarovanıń lirikasında bul mártlik, páklik ideya-
ları bunnan da ayqınıraq jır etiledi. Ol óziniń bir qosıǵında «qaydasań, ádalat» dep dúnyaǵa jar saladı, sóyte otırıp taǵı bir shıǵarmasın «Ernazar-Alakózdińpáriyadı»dep atap,ondababamıztilinen búgingi zamanagóy jan kúydirerlik mashqalalardı da tereń tolǵanıslar menen ortaǵa taslaydı. Al, taǵı bir «Debdiw» degen qosıǵında bolsa ómir hám turmıs haqıyqatlıǵın jasırmay hám búkpelemey jırlayotırıp, «Áy,áziyzim,dúnya ǵamlıeken,Kóksimdidaǵlap ketti. Perdesi mıń tarlı eken, qol tiymey zıńlap ketti»,-deydi. Shayıra jáne bir dóretpesinde taǵı da Ernazar alakózdi túsinde ushırastırıp:
Sen izlegen «Erk» ener túsime, Alakóz,qaydasań,seniizleymen!...—deyotırıp,babatilinen:
—Bilemen nahaqlıq, kewil qapań bar, Manqurtlar dástinen shekken japań bar, Erksiz bul jáhán saǵan innen tar, Ótmishke zibanıń, jetti, áziyzim!
360