XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

lirikasına jańa mazmun, jańa tema da engizdi. Shayırlar el turmısındaǵı júz berip atırǵan bul ózgerislerdi úlken maqtanısh sezimleri menen ayrıqsha pát berip jırladı. Mısalı, J.Aymurzaev óziniń

usı jılları jazılǵan «Saldıq zavod» qosıǵında bul qurılıslardı dáwirdiń úlken jańalıǵı sıpatında maqtanısh etip jırlaydı:

Ótken kúnde, Bul orında,

Qanǵa qamshı maylanǵan Mine, búgin

Sol orında

Biziń zavod aydalǵan1 .

Shayırdıń 30-jıllardaǵı lirikasında kóterińki miynet, dáwir ruwxı, márt bahadır miynet adamlarınıń obrazı, miynet zawqı, shın miynetten tuwǵan úlken ózgerisler, shın miynettiń mákanı bolǵan gózzal tábiyat úlken yosh penen shın júrekten súyip jırlanadı. Ol bul qosıqlarında isi menen sózi bir Nuratdiyinge usaǵan haqıyqıy miynet adamın kóklerge kóterip jırlaydı. Mısalı:

Biriktirip Kúshtiń bárin, Qızdırıp

Istiń jáwlanın, Minnetli Ǵálle joybarın

Orınladı Nuratdiyin.

(«Miynet eri Nuratdiyin»)

Jáwlan urıp, atız ishin toltırıp, Jáne-jáne alǵa diyip talpınıp,

Miynet maydanında qaynap sharq urıp, Atızǵa nur berdi bárha palwan qız.

(«Palwan qız»)

Ulıwma, jer-suw máselesi, quwrap atırǵan qıyaban shóllerdi ózlestirip, jańadan kanallar qazıp, burqıraǵan náwpir suwlar ákelip, onı baw-baqsha gúlistanlıqlarǵa aylandırǵan miynet adamları hám usınday jáwlan urǵan miynet, shayırdıń bul jıllardaǵı miynet temasın-

1 Aymurzaev J. Qosıqlar.—Moskva,-1935.—85-bet.

461

daǵı qosıqlarınıń tiykarǵı mazmunın quradı. Shayırdıń bul mazmundaǵı lirikalarınıń qatarına «Shomanay», «Qızketken» qosıqların kirgiziwge boladı. Onıń «Shomanay» qosıǵında Shomanay shóllerin ózlestiriwdegi miynet adamlarınıń qaharmanlıqları sóz etilse, «Qızketken» qosıǵında Qızketken kanalı qurılısı mısalında suwdıń xalıqtıń ırısqı-ǵáziynesi ekenligi, erteńgi baxıtlı keleshektiń sarqılmas bulaǵı ekenligi jırlanadı.

Eki qosıqtıń tematikalıq jaqtan jaqın bolǵanınday, mazmun hám forma jaǵınan da bir-birine jaqınlıǵı ayqın seziledi. Shayır

bul qosıqlarında eki dáwirdi antitezalıq salıstırıp súwretlewdey poetikalıq parallelizm usıllarınan puxta paydalanadı. Mısalı, «Shomanay» qosıǵında burınları bir giya kógermey, meńirew uyqıda tunjırap atırǵan shet-shebirsiz qorqınıshlı Shomanay dalası búgin-

ligi pidákerli miynettiń nátiyjesinde gúl kógergen, baǵıw-bostan, gúlistan, baxıtlı, shadlı, bir ájayıp mákanǵa aylanǵanlıǵı tómendegishe táriyplenedi:

Sheshek atıp, gúller paxta, jońıshqa,

Nur tógedi qulash jayıp tum-tusqa,

Aq altınnıń bolıp jańa mákanı,

Kirgizedi mol baylıqtı turmısqa.

Shayır bul qosıqlarında peyzajlıq súwretlewge ayrıqsha áhmiyet beredi. Shayırdıń kórsetiwinshe, tábiyat gózzallıǵı ápiwayı nárse emes, bul gózzallıq tábiyat hám adam, adam hám miynet uyǵınlıǵınıń jemisi. Adam hadal miyneti menen tábiyatqa qanshama gózzallıq baǵısh

etse, gózzal tábiyat ta adamǵa sonshama yosh, ilham, gózzal ómir baǵısh etedi. Bul túsinik shayırdıń «Qızketken» qosıǵındaǵı mına qatar-

lardan ayqın sezilip turadı:

Qızǵınlı kúsh Ámiwdárya jaǵası,

Jelpildegen gúlli shópli dalası,

Hallas urǵan Ámiwdárya ishinen

Keń alınǵan Qızketkenniń salası.

Keń salalı, aydın shalqar salası,

Keń jawrınlı jerdiń jatqan alabı,

Kewlińdi kóterip, zeynińdi ashadı

Elpeń qaǵıp esken shayday samalı.

Shayır bul qosıqlarında jer eldiń, suw jerdiń sáni ǵana bolıp qalmastan, tawsılmas tirishilik arqawı, mol baylıq, ırısqı-nesiybe

462

girewi ekenligin de ayrıqsha bir yosh, ilham menen jırlaydı, adam miyneti menen ullı hám gózzal, adam qolı gúl degen ulıwma xalıqlıq ideyalardı ulıǵlaydı.

Shayırdıń «Shomanay», «Qızketken» qosıqları epikalıq sıpatınıń basımlıǵı menen de kózge taslanıp turadı. Bul sıpat, álbette, usı jıllarda shayır poeziyasında iri epikalıq janr poemashılıqqa bet burıstıń baslanǵanlıǵınıń, shayırdıń epikalıq janrdıń tayarlıq mektebin ótip atırǵanlıǵınıń kórinisinen derek berip turar edi. Haqıyqatında da, shayır 30-jıllardıń ortalarında óz «Gúresi» (1935) menen poemashılıqqa batıl túrde kirip keldi.

Bul poema haqqında ilimpazlarımız júdá ádil sın pikirler bildirip, onı jańa ásir ádebiyatındaǵı poema janrınıń eń jaqsı úlgileriniń biri sıpatında bahaladı1 . Poema 60-jıllarda arnawlı ilim izertlew jumıslarınıń tiykarǵı obektlerine de aylanadı2 .

Durıs,poemanıńtiykarǵısyujetiklasslıq gúres máselesinequrılǵan. Poemada súwretlengenindey, 30-jıllarda jámáátlik xojalıq dúziw ushın úlken gúreslerdiń bolǵanlıǵı da ras. Jańa húkimettiń kolxoz dúzimin qurıwdaǵı birtáreplemeli nadurıs siyasatınıń nátiyjesinde ayırım nahaq adamlardıń da, geypara orta diyqanlardıń da jamay jawı «qulaq» retinde joq etilip jibergenligin biz tariyxtan jaqsı bilemiz.

Biraq, J.Aymurzaev óz poemasında bul siyasattı qollap-quwatlaw jolınan barmaydı. Dáwir haqıyqatlıǵı, sol 30-jıllardaǵı turmıs shınlıǵı-klasslıq gúres fonında qaysı dáwirde de, qaysı jámiyette

de júz beretuǵın, orın alatuǵın xalıq múlkine kóz alartıp qarap, onı talan-taraj etiwshilerge qarsı ulıwma-xalıqlıq gúresti, sol gúrestegi ayırım adamlardıń erliklerin sóz etiwdi tiykarǵı másele etip qoyadı.

Poema syujeti, bılayınsha qaraǵanda, júdá ápiwayı qurılǵanday bolıp kózge taslanadı.

...Jańa qurılıp atırǵan jámáátlik xojalıq. sol xojalıqtıń rawajlanıwı ushın jáwlan urıp miynet etip atırǵan ápiwayı xalıq massası. Xalıqlıq múlkke kóz alartqan Tólepbergen, Tóreniyaz usaǵan kertartpa adamlar hár qıylı jollar menen xalıq isenimine kirip,

biraq is júzinde xalıqlıq istiń qarsılasların qollap-quwatlay- tuǵın kolxoz baslıǵı Qulman, kolxozdıń mal qorasınıń qarawılı

1 Nurmuxamedov M. Qaraqalpaq sovet ádebiyatınıń rawajlanıwına rus ádebiyatınıń tásiri.—Nókis: QQMB, 1956.—73-bet.; Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—133-bet.

2 Nasrullaeva Z. Zarojdenie i puti razvitiya karakalpakskoy sovetskoy poemı (19071944 gg.) Avtoref.kand.diss.—Tashkent, 1964.

463

Ataxan... Olarǵa qarsı gúresiwshi xalıqlıq múlktiń jankúyerleri Qarabay hám Biysen.

Poemada tiykarǵı konflikt, mine, usı xalıqlıq múlkke eki túrli kózqarasta bolǵan adamlar arasındaǵı keskin gúreske qurıladı. Bir kúni Tólepbergen, Tóreniyazlar ózleriniń jaman niyetlerin iske asırıw ushın tún jamılıp kolxozdıń mal qorasına qaray atlanadı. Olardıń bul jaman niyetlerin iske asırıwǵa kolxoz baslıǵı Qulman, qarawıl Qarabaylar járdem beredi. Sol kúni túnde kolxoz qorasınan 16 bas qara mal urlanadı.

Azanda mal baǵıwǵa kelgen padashı Qarabay bul awhaldı sezip, onı dárhal baslıq Qulmanǵa xabarlaydı. Qulman bolsa bilse de, bilmegendey bolıp, jortaǵa janı ashıǵansıp Qarabaydıń ózin ayıplaydı:

Erte menen jurttıń qıynama janın,

Bul is ras bolsa, tógemen qanın,

Sennen basqa hesh bir adam almaydı,

Qoradaǵı kolxozdıń malın.

Q arabaydıń haqniyetliligi, tabanlılıǵı, onı Biysenbayday basshılardıń qollap-quwatlawı nátiyjesinde Qulman basqarǵan topardıń bul jınayatlı isi áshkara boladı, urlanǵan mallar tabıladı.

Poemanıń tiykarǵı jetiliskenligi - onda Qarabayday miynet adamlarınıń epikalıq sıpattaǵı hár tárepleme jetilisken jańa realistlik obrazınıń jasalıwı bolıp tabıladı.

Shayır Qarabay xarakteriniń ápiwayı jay padashıdan xojalıq basqarıwshısı dárejesine deyingi ósiw jolın oǵada isenimli bergen. Qaharman xarakterindegi bul ósiwshilik poemada birden emes, qaharman sanasındaǵı kem-kemnen júz berip atırǵan ózgerislerdiń nátiyjesi sıpatında kórsetiledi. Haq kewillilik, ádep-ikramlılıq jaqtan

tazalıq, xalıq múlkin kózdiń qarashıǵınday qorǵaw - Qarabay obrazınıń baslı sıpatlı belgileri bolıp tabıladı. Qarabay poemanıń baslamasında biziń kóz aldımızda óz jumısın jaqsı biletuǵın ápiwayı haq kókirek adam sıpatında gewdelenedi. Biz shıǵarma syujetiniń rawajlanıwı, konflikttiń shiyelenisiwi menen Qarabay xarakteriniń de ósip, rawajlanıp baratuǵınlıǵın kóremiz.

Poemada sátli shıqqan obrazlardıń jáne biri Qulman obrazı. Onıń obrazı Qarabay obrazına qaraǵanda da tolıǵıraq hám quramalıraq jasalǵan. Ol sırttan qaraǵanda xalıq múlkiniń ǵamxorı, jámááttiń jankúyer basshısı bolıp kóringeni menen, is júzinde

hár qanday jamanlıqtan da jiyirkenbeytuǵın júzeki, zulım adam. Onıń hiylekerligi sonshelli-kolxoz malı urlandı, degen xabardı

464

esitkende de, barlıǵınan xabarı bola tursa da, kópshiliktiń kóz aldında jortaǵa túrin bozartıp, jámáát múlkiniń janashırı sıpatında kózge taslanadı:

Baslıq batır Qulman qolın siltedi,

Dárriw tutıń, urı dushpan órtedi,

Kim haqılı kolxoz malın urlawǵa,

Tekseriler, malshı sózi keltedi.

Tapsańlar, óltiriń maldı alǵandı,

Dep sóyledi, beti-awzı bozardı...

Qulman poemada, mine, usınday individuallıq-jekke minez-qulq sıpatları menen ózgeshelenip turatuǵın obraz dárejesine kóterilgen.

Shayır poemada tábiyat kórinislerin súwretlegen epizodlarǵa da, ishki ritm, ırǵaq uyqaslarǵa da úlken poetikalıq máni júkleydi. Mısalı, poemada adamlardıń qızǵın miynet etip, tınısh turmıs keshirip atırǵan máháli mına tábiyat kórinisleriniń súwretleniwi menen oǵada gózzal etip beriledi:

Giya shópler samal menen terbelip,

Japıraqların boylarına oraydı,

Kógergen baqshanıń jáne gúllerdiń

Shaqasında jasıl gúller jaynaydı.

Jas baladay shaqasında ırǵalıp,

Saz namada búlbil quslar sayraydı,

Sıńq-sıńq kúlip suwlar japtı toltırıp,

Tolqınlasıp burqıldaydı, qaynaydı.

Bul súwretlewler arqalı tuwılǵan jerdiń tábiyatın, adamlardıń erkin, tınısh, párawan turmısınıń baslanıp atırǵanlıǵın bermekshi boladı. Al, poemadaǵı qashqın hám quwǵınshılardıń háreketleri súwretlenetuǵın orınlarda bolsa shayır waqıyanıń tásirsheńligin arttırıw, ekspressivlik mánini keltirip shıǵarıw ushın soǵan say ırǵaq, ritmlerden, qaytalanıp otırıwshı ishki rifmalardan puxta paydalanǵan:

Quwdı-quwdı, esitpedi hesh shuwdı,

Oy oylandı, oy artınan oy tuwdı,

Sonsha waqıt quwıp kelgen sol izler,

Betlerine jaqtı balshıqlı suwdı.

465

Avtordıń poemadaǵı juwmaq pikirine de tolıq qosılıwǵa boladı. Haqıyqatında da, gúressiz, gúres bolǵanda da haqıyqatlıq, ádalatlıq, iygilikli isler ushın gúressiz azat hám abat, abadan, erkin turmıstıń bolıwı múmkin emes. Shayır poemada, mine, usı erkin miynet gúresi arqalı adamlardı bul turmıstıń qádirin biliwge hám onı kózdiń qarashıǵınday qorǵawǵa shaqıradı.

Durıs, avtor bul poemanıń jazılıwında kollektivlestiriw siyasatınıń barlıq táreplerin idealizaciyalap (ulıǵlap) súwretlewdey illetlerden awlaq bolǵan joq. Bunday ózi jasap turǵan jámiyetlik dúzim siyasatınıń aq-qarasın ayırmay hádden tıs berilip jırlawshılıq J.Aymurzaevtıń 20-jıllarda jazılǵan ayırım qosıqları

menen «Gúreste jeńdik» (1938), «Jumagúl», «Xabarshınıń ǵayratı» usaǵan basqa da poemalarınan da orın aladı. Mısalı, ol «Jumagúl»de baylardıń qullıǵınan qutılıp, kolxoz qurǵan, jańa ómirge ayaq basqan Jumagúl hám Ótemuratlardı súwretlese, «Xabarshınıń ǵayratı»nda kolxozǵa jasırınıp kirgen baylardı áshkaralawshı Sátbaydıń obrazın beredi1 . Al, «Gúreste jeńdik» poemasınıń tiykarǵı syujeti bolsa jetimnen jetilgen Izim, Tilegenlerdiń Qaraqalpaqstanda Keńes húkimetin ornatıw ushın alıp barǵan gúres waqıyalarına qurıladı.

Biraq, biz bul faktlerdi avtordıń jeke kemshiligi sıpatında emes, shayır jasap turǵan jámiyetlik dúzimniń, sol dúzimdegi ádebiyattı da «partiyalılıq bolıwı kerek»,—dep óz mápine baǵındırǵan totalitar buyrıqpazlıq siyasat iskenjesiniń záhárli izleri sıpa-

tında bahalawımız kerek. Degen menen, shayır bul qosıqlarında da ózi jasap turǵan jámiyettiń siyasatı fonında xalıqlardı doslıqqa, awızbirshilikke shaqırıwday ulıwmaxalıqlıq ideyalardı ulıǵladı.

Ulıwma, J.Aymurzaev 30-jıllardıń ekinshi yarımında poema janrında tabıslı qálem terbetti. Biraq ta, olardıń ayırımları óz waqtında atı atalsa da, waqıt sınınan óte almay, biziń dáwirimizge shekem dástiyarlı kórkem shıǵarma sıpatında kelip jetpedi. Sebebi, avtor turmısta jańa payda bolǵan áhmiyetli tariyxıy waqıyalar tuwralı dárriw poema baslap jiberiwdi úrdis etip alǵanı menen, birin pitkerip úlgermey-aq, ekinshisine qol urıp, dáslepkisin dawam ete almay oqıwshılar aldında tez-tez qarızdar bolıp qalıp otıradı. Mısalı, «Qızketken», «Mısır», «Jeńilgen jawlar», Watan ulları», «Jeńilmes qaharmanlar», «Sert», «Aral teńizinde», «Doslıq», «Teńiz gúresiwshileri», «Qan ornında qızıl qırman» («Dańqlı doslar») degen

1 Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—136 bet.

466

poemalarınıń kópshiligi úzindi túrinde gazeta-jurnal betlerinde járiyalanǵanı menen qalıp ketti.

Degen menen, dáwir ruwxına say ún qosıw, waqıttan keyin qalmay, onıń ózgerislerin jırlaw Jolmurza Aymurzaevtıń usı jıllardaǵı dóretiwshilik jolın belgiledi. Ulıwma aytqanda, onıń 30-jıllar-

daǵı poeziyası pútkil qaraqalpaq poeziyasınıń tariyxında jańa basqısh sıpatında kózge túsedi1 .

* **

J.Aymurzaev ekinshi jer júzlik urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap-aq óz dóretpelerin Watan qorǵaw mápine ılayıqlap qayta qurıp, bul shıǵarmalarında urıs jıllarında xalqımız bastan keshirgen turmıstıń barlıq táreplerin, atap aytqanda, front ózgerislerin, mártlerdiń sawashtaǵı erligin, gitlershilerdiń jabayılıq qılwala-

rın,tıldaǵımiynetti,miynetkeshlerdińfrontqatileklesligin,xalıqlardıń bekkem doslıǵın jırlawdı bas maqset etip aldı. Bul shıǵar-

malarda patriotizm hám optimizm ideyaları ayqın sáwleleniw taptı. J.Aymurzaev urıs dáwirinde, ásirese poeziya tarawında jemisli

miynet etti. Shayır bul jıllarda tematikası, mazmunı kúndelikli turmısqa jaqın, kórkemlik jaqtan belgili dárejede qunlı, júreklerde qáhár otın oyatarlıq tásir etiw kúshi basım, fashizmdi áshkaralawǵa, xalıqtıń kúsh-jigerin jeńiske jábdillestiriwge shaqırıwshı «Fashizmge ólim», «Ulım, tıńla», «Jawıngerdiń wásiyatı», «Leytenanttıń antı», «Tıńlańızlar», «At qoyıń dushpan ústine», «Babalardıń atı menen», «Waqıt keldi, slavyan», «Alǵa, jeńiske» hám t.b. qosıqları menen bir qatarda, «Ot ishinde» poemasın dóretti. Bul shıǵarmalarda fashizmniń adamǵa qas tábiyatı, haywanlıq isleri haqıyqıy kórkem sáwleleniw taptı. Watan-ananıń, tuwǵan eldiń azatlıǵı ushın gúres, bul gúrestiń zárúrligi, dushpandı qurtıw hár bir patriot insannıń

á diwli wazıypası ekenligin qayta-qayta tákirarlap kórsetiw—bul dóretpelerdiń baslı ideyalıq baǵıtın quradı.

«Urıstıń miyrimsiz otı—shadlı turmıstıń dushpanı» ekenligin ashıp kórsetiw J.Aymurzaevtıń urıstıń aldında jazılǵan «Fashizmge ólim» qosıqlarında-aq jırlanıw taba baslaǵan edi. Urıs jıllarında

jazılǵan qosıqları menen poemalarında bolsa, tuwısqan Ukraina haqqındaǵı bul kórinisler taǵı da tereńirek jırlanıw jolına tústi. Mısalı, «Ot ishinde» poemasında dushpan zulımlıǵınıń qorqı-

1 Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—103 bet.

467

nıshlı izleri bolǵan, wayranı shıqqan front maydanınıń birinde miyrimsizlerdiń soqqısı hálsiretken qartayǵan ananıń ayanıshlı halı menen tanısamız. Biraq, poemada ruwxı tetik ananıń óz perzentlerin jeńiske ruwxlandırıwshı ǵázepli sózleri kúshli húkim súrip turadı.

Shayırdıń urıstıń sheshiwshi kúnlerinde jazılǵan «Tıńlańızlar» qosıǵı ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. Qosıqtıń tiykarǵı ideyası fashistlerdiń jeksurın kelbetin ashıp taslaw, xalıqtı jeńis ushın gúreske shaqırıw bolıp tabıladı. Mısal ushın urıstıń dáslepki tragediyalıq aqıbetlerin kórsetetuǵın mına qatarlarǵa bir názer awdarayıq:

Tınıshlıqtı súygen bolsań azatlıqtıń dámin tatıp,

Uwız emgen bala sesti shırqıradı, tıńlańızlar!

Awır kúnler keldi, mine, qorǵa onı qáhárlenip,

Jerde, suwda, tawda qanlar burqıradı, tıńlańızlar!

El táǵdirin sheshiwshi gúres ǵana sheshetuǵın bunday awır jaǵdayda hár qanday ar-namıslı adamnıń qol qawsırıp qarap otırıwı múmkin emes! Alǵa, dushpandı jeńiw ushın Batısqa alǵa! Bul gúreste xalıqtıń jeńiske erisetuǵınlıǵı qosıq mazmunında ayqın sáwlelengen. Qosıqtaǵı tiykarǵı aytılajaq oy-pikir, mine, usı bolıp tabıladı.

J.Aymurzaevtıń «Ulım, tıńla» qosıǵı da patriotlıq ruwxta jazılǵan. Qosıqta, sawashta júrgen ásker ákeniń qaharmanlıq patriotlıq oy-sezimleri sáwlelenedi. Jeńiske taqıyıq isenim qosıqtıń ideyalıq mazmunınıń tiykarın quraydı. Shıǵarmada el basına túsken waqıtsha qıyınshılıq, fashistlerdiń jawızlıǵı, yaǵnıy urıs dáwiri haqıyqatlıǵı isenimli súwretleniw tabadı:

Men bilemen jerdi basıp jatır jaw,

Qanǵa qumar qasqır qanǵa toymaǵan.

Bunday jawız dushpanlarǵa qarsı gúresiw—ásker áke ushın hám qarız, hám parız. Sebebi, xalıqtıń táǵdiri—perzentleriniń erteńgi

baxıtlı kelesheginiń táǵdiri. Sol ushında áke bunday jan talasqan gúreste mártlik, shıdamlılıq kórsetiwi, talap etilse hátte ómirin de Watan azatlıǵı ushın qurban etiwi zárúr.

Ulım, tıńla kókten jawar qorǵasın,

Qılıshlardan sel-sel bolıp aǵar qan,

Xalqım ushın, baxtım ushın, sen ushın,

Pidá bolsın jan ákeńnen shiyrin jan.

468

Watanǵa shın berilgen, jeńiske sheksiz isenetuǵın áke obrazı usılayınsha kórkem jaratılǵan. Onıń kóz aldında, mine, usı jeńis kúni, shadlı toy, ulı menen quwanıshlı ushırasıw birme-bir elesleydi.

Jolmurza Aymurzaev óziniń «Xalıq ulı qaharman», «Minometchik Qaramırza», «Shamurat shabandoz», «Politruk Polatov» hám t.b. sıyaqlı kóplegen qosıq hám poemalarında urıstaǵı jawıngerlerdiń qaharmanlıq islerin jır etedi. Shayır Watan táǵdiyri ushın jan pidá

qılıp atırǵan jawıngerlerdiń jeńiske ruwxlandırıwshı patriotlıq sezimlerin úlken kóterińkilik penen sáwlelendiredi.

Jolmurza Aymurzaev urıstan sońǵı jıllarda da poeziyada jemisli qálem terbetti. Onıń bul dáwirlerdegi qosıqları menen poemalarında jaw ordasın buzıp, jeńis penen qaytqan perzentlerine anaWatannıń quwanıshı, ata-ananıń maqtanıshı, urısqa qatnasıwshı jigitlerdiń sáwer yarına qosılıwı, Qumar ala kózli qız-kelinshek- lerdiń shadlı kúlkisi, ulıwma aytqanda, qaraqalpaq xalqınıń jeńis yoshı úlken shayırlıq lapız benen jır etiledi. Mısalı, «Keldi kútken kúnimiz», «Batırlıq», «Janajan doslarıń keldi» qosıqları usınday sıpatlarınıń basımlıǵı menen ajıralıp turadı. Bul qosıq-

larda urıstan sońǵı jıllardaǵı waqtı-xoshlıq turmıstıń arqawı bolǵan jeńistiń tariyxıy áhmiyeti ulıǵlanıp kórsetiledi.

Shayırdıń 1947-jılı jazılǵan «Aydın jol» poemasında shiynelin shekpenge awmastırıp, mıltıq ornına qolına ketpen uslaǵan keshegi jawıngerlerdiń paraxat ómirdegi qaharmanlıq isleri sóz etiledi. Poemadaǵı bul mazmun Batırbek hám onıń dosları obrazı arqalı ashıp beriledi.

Avtor bul turmıs shınlıǵın súwretlewde eski hám jańa dáwir waqıyaların salıstırıp súwretlew usıllarınan sheber paydalanadı. Poemada aydın jol (Chardjow-Qońırat temir jolı) qurılısındaǵı ulıwma xalıqlıq istiń tabısqa erisiwindegi xalıqlar doslıǵınıń atqarǵan xızmetin kórsetiw de dıqqattan shette qalmaydı. Bul baǵdarda poemada bas qaharman Batırbek penen tilekles, adamgershilikli, keń peyilli insanlar bolǵan ózbek qızı Tursınay, rus qızı Lyudmila obrazları maqsetli jaratılǵan.

Shayırdıń «Erbay batır» (1947) poemasında paxtadan mol zúráát jetistiriw ushın pidákerli miynet etip atırǵan awıl adamlarınıń

jarqın obrazın jaratıwǵa dıqqat awdarıladı. Bul sıpatlı belgiler poemada Táńirbergen, Erbay obrazlarında ayqın kózge taslanadı.

Shayırdıń urıstan sońǵı dáwirdegi lirikalarında kóbirek tábiyat tematikasın súwretlew dástúrge aylanadı.

Shayırdıń tábiyat hám oǵan jan endirip ózgertiwshilerge arnalǵan «Báhár», «Baxıt báhári», «Gúzdiń hawazı» qosıqlarında tábiyatımızdıń eń sulıw janlı kórinisleri tábiyiy kórkem sáwleleniwin taptı.

469

Bul jıllardaǵı shayır poeziyasındaǵı ósiwshilik onıń xalıqaralıq temalarda da tabıslı qálem terbetkeninde kórinedi. Onıń «Hindstannıń qanxorı», «Eliw eki mıń», «Qıtaylı doslarǵa» usaǵan kóp ǵana qosıqlarında paraxatshılıqtı saqlaw ushın gúres, xalıqlardıń tınısh tatıw turmısı, doslıqtı bekkemlew usaǵan oǵada áhmiyetli máseleler ortaǵa taslanadı.

Shayırdıń doslıq temasına baǵıshlanǵan «Ózbekstan», «Xorezm», «Xosh keldińiz, azerbayjanlı doslar!», «Janım qurban tuwısqan qazaq eline», «Túrkmenstan gózzalı» qosıqlarında tuwısqan túrkiy xalıqlardıń áyyemnen kiyatırǵan doslıq, tuwısqanlıq qarım-qatnasların

jáne de bekkemlew ideyaları ortaǵa qoyılsa, «Maksim Gorkiyge», «Shopan menen Taras», «Hafız benen Ájiniyaz», «Agahiy menen Á jiniyaz», «Nawayı—poeziya bulaǵı» qosıqlarında sóz sheberleri arasındaǵı dóretiwshilik baylanıslar, xalıqlar doslıǵın kórsetiw,

yaǵnıy ádebiyatlar doslıǵı—xalıqlar doslıǵı, degen ideyanı beriw umtılısları ayqın sezilip turadı. Al, «Biz Ájiniyaz teklimiz» qosıǵında bolsa milliyligimizdi, ózligimizdi ańlaw, milliy qádiryatlarımızdıń qádirine jetiw máseleleri sóz etiledi.

J.Aymurzaev poeziyası 70-80-jıllarda da formalıq hám mazmun jaǵınan hár tárepleme rawajlanıp bardı. Shayır bul jıllarda jazılǵan«Mártxalqım», «Bozataw», «Ómirhikayası»,«Ómirgeashıqpan», «Turar», «Ayrılmas», «Kók terek», «Naz uyqıda» qosıqlarında ómir haqqındaǵı filosofiyalıq-didaktikalıq oy-pikirlerin, xalıqtıń

tariyxıy táǵdiri, joqarı adamgershilik hám gózzallıq haqqında tolǵanısların úlken ruwxıy kóterińkilik penen sáwlelendiredi.

Bul máseleler ásirese shayırdıń «Seksenge qaray sayran» («Ámiwdárya», 1989, №12) qosıqlar dúrkininde keńirek orın aldı.

80-90-jıllarda Aral táǵdiri, ekologiya mashqalaları qaraqalpaq ádebiyatınıń tiykarǵı temasına aylanǵanınday, bul jıllarda Aral táǵdiri máselesi J.Aymurzaev poeziyasınıń da tiykarǵı dıqqat orayında turdı. Ol bul temaǵa baǵıshlap «Aralǵa arnaw», «Araldıń arzı», «Saǵındım», «Joǵalttım» sıyaqlı bir qatar qosıqlardan turatuǵın «Aral tolǵanısları» («Ámiwdárya», 1991, №5, 11-14-betler) dúrkini menen «Anamday bolǵan Aralım» balladasın jarattı. Bul dúrkinge kirgen qosıqlarında shayır Araldı tek qurı saǵınıp, joqlaw menen sheklenip qalmay, xalıqqa onıń táǵdirin ulıwmaxalıqlıq apatshılıq sıpatında túsindiredi. Sonlıqtan da jáhán jámiyetshiligin Araldı birlesip qorǵawǵa shaqıradı:

Kópten berli tolqınlatqan kórmedim suw aǵısın,

Náwpir suwlar jasıl jerge qashan salar naǵısın,

470