XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi
.pdfeki (1984, 1988) poeziyalıq toplamı basılıp shıqtı. Ol Geteniń «Faust» tragediyasın qaraqalpaq tiline awdardı. T.Mámturatov 1986jılı «Arzıw shámeni» poetikalıq toplamı hám «Jaqsı adamnıń júregi» poeması ushın QR Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı.
T.Mátmuratov poeziyası, sonıń ishinde lirikası tematikalıq jaqtan júdá ráńbáráń. Onıń qosıqlarında tábiyat, tuwılǵan jer teması ayrıqsha bir yosh penen jırlanadı. T.Mátmuratov «Jabanım— jasıl dalam» dúrkininde «Ana-jer tolǵawı», «Ana jerdiń giyası»,
«Juwsan», «Tuwılǵan mákanǵa», «Saratan», «Aqtal», «Kóklem qosıǵı» dóretpelerinde Watan ullılıǵın, tuwılǵan úlkeniń gózzal tábiyatın súwretleydi. «Qara tallar» qosıǵında:
«Sırlasım—qara tallar, Bir nárse sıbırlaǵan, Astında aq otawlar, Shımshıqlar juǵırlaǵan»,
—dep jırlaydı shayır ana tábiyattıń usı gózzal, uyǵın halatın. «Jap-jasıl, jasıl, jasıl» qosıǵında talant iyesi kindik qanı
tamǵan qádirli ata mákanın tómendegishe táriyp etedi:
«Shırtıldar qawınları, Tiyseń, tek shıtnarman» dep, Shabdalı dártke dári, Jiydesi shıqlardan kóp...
Jap boyı terekleri, Iyilip oyǵa shúmgen, Ah, meniń ósken jerim,
Ah, meniń qıymas yarım».
Shayırdıńqáleminen«Báhár,senisaǵındım»,«Aralsazları»dúrkinleri binyat bolǵan. «Tolqınlar» qosıǵında teńiz kelbeti kórsetiledi:
«Shuwıldap kelip, Juǵırlap kelip,
Sıbırlap kelgen tolqınlar...
Nur elegen tolqın,
Shapqılasıp, bir-birine tirelgen tolqın, Ílaqlarday umtılısqan,
Gúwennen tolqın».
551
«Qumlı jaǵadaǵı oylar», «Qayıqtaǵı qıyallar», «Keldim Aral boylarına», «Altın aǵıs» qosıqları da shayırdıń ana tábiyattıń shın ashıǵı ekenliginen derek berip turadı. Tábiyattı shın berilip súygen shayır jaqsı tilek, úlken júrek penen hár kúni atqan tańdı ıntıǵıp
kútip aladı:
«Jolaq, jolaq Qırmızı nurlar
Shashırar, shashırar, shashırar, Kiyatır tań atıp.
Arıw ayǵabaǵarlar Zer kirpiklerin Birim-birim taratıp, Kúnge qaratıp,
Ashılar, ashılar, ashılar».
(«Tań atıp kiyatır»)
T.Mátmuratov dóretiwshiligine tán jáne bir sıpatlı belgi adamgershilik, insan qálbiniń tazalıǵı, ómirge qushtarlıq, jaqsılıqqa janı qumarlıq, jamanlıqqa qarsı gúres, ulıwma ómirge filosofiyalıq oy juwırtıw onıń pútkil poeziyasınıń baslı baǵdarına aylanıp ketken.
Mısalı, insannıń ullılıǵın sóz etetuǵın «Súyenedi adamǵa adam» qosıǵında:
«Qapalanıp tartqanda jábir, Súyenedi adamǵa adam, Quwanısh ta jalǵızǵa awır. Súyenedi adamǵa adam, Ǵayrı demey milletin, ultın, Alıs demey mákanın, jurtın Áne, sóytip, biyǵárez biypul, Súyenedi adamǵa adam»,
—degen qatarlarda pútkil adamzat ómiriniń mazmunı ashıp beriledi. «Adamlar, adamlar», «Adam bolıw», «Ómir tolǵawı», «Elden artıq bolǵan joq», «Eldenginatabılmas», «Dúnya», «Arzır», «Jaqsılıqtıńbelgisi», «Bolmasa», «Namıs», «Shıraylı» qosıqlarında da insaniyat tariyxı, jaqsılıq jáne jamanlıq haqqında pikir júrgiziledi. Usı baǵıt-
taǵı «Baxıt», «Bálentlik», «Ullı» qosıqları, «Kúnshıǵıs muqamları» dúrkini tereń mazmunlılıǵı menen ajıralıp turadı. «Júrek»,
552
«Kewil», «Pútinlik», «Nur haqqında qosıq», «Bir tamshı shıqtı kórdim», «Saǵınǵanda», «Shayırtábiyatı», «Neawır», «Antey», «Ayanısh», «Shıdamlılıq» dóretpeleri de usınday ruwxta jazılǵan. Mısal ushın
mına qatarlardıń mánisine bir pikir júritip kóreyik:
«Dárya ullı bolǵan sayın, Aǵısları iyrimlirek. Adam ullı bolǵan sayın, Miyrimlirek».
* **
«Basqa atlar shapqan waǵında, Óz úyirin ol da saǵınar. Delebesi qozıp onıń da, Gúldir-gúldir kisner janıwar».
T.Mátmuratov názik lirikada milliy úrp-ádet, milliy minezqulıqtısúwretlepberiwgede oǵadashebershayır.Usı mazmunda«Ǵawqıldasar qaraqalpaqlar», «Kúlki degen múlki bar» shıǵarmaları qızıqlı oqıladı.«Kózlerimjolında», «Saǵan megzemes», «Úshayboldı», «Jigit otır gúl diydarǵa qaraǵan», «Sen óziń», «Kútiw», «Bul aqsham», «Seniń kelgeniń» dóretpeleri adam sezimleriniń ullılıǵın jır etedi.
Shayır altılıqlar, tórtlikler, epigrammalar jazdı.
T.Mátmuratovepikalıq poeziyadadaádewirtanılǵanshayır. «Periyzat», «Aysánem», «Urıs dártleri», «Sadıqlıq», «Ǵarrınıń áńgimesi», «Meniń juldızım», «Jaqsı adamnıń júregi» sıyaqlı bir qatar lirikalıq,liro-epikalıq,dramalıqpoemalardıńavtorı.Onıń«Aysánem» (1967), «Periyzat» (1973) poemaları lirikalıq poemalar bolıp tabıladı. Muhabbat teması bul eki poemanıń da tiykarǵı syujetlik ózegin quraydı. «Sadıqlıq», «Ǵarrınıń táǵdiri» poemalarında bolsa konkret qaharmanlar obrazın epikalıq jobada ashıp beriwge umtılıwshılıq bar. Máselen, «Sadıqlıq1 » poemasında urıs dáwirindegi jas jubaylar Gúlziyba menen Qunnazardıń táǵdiri súwretlenedi. Gúlziyba el-jurtın qorǵawǵa atlanǵan Qunnazardıń qazalanǵanlıǵı jóninde «qara qaǵaz» alsa da, onı ómir boyı kútedi, ulın erjettirip, adam qatarına qosadı. Poemada ondaǵı sabırlılıq, mártlik, adamgershilik usaǵan pazıyletler onıń turmıs qıyınshılıqlarına qarsı
tózimli gúresinde ayqın sáwleleniw tabadı:
1 «Ámiwdárya», 1989, №11, 95-99-betler.
553
«Úyge júr, dep áke keldi, Úyge júr, dep sheshe keldi, Bawırına basıp ulın
Jesir kúni keshe berdi. Jawıngerdiń shańaraǵın Jıǵıp qalay ketermen dep, Onıń bala-shaǵaların
Qıyıp qalay ketermen dep».
* **
«Kóz aldına elesletip, Yar diydarın saǵınadı. Yarı joǵı tur-aw ótip Basqa bári tabıladı» «Qoy, kewilim, ázzi bolma, Qapalanıp, qamıqpaǵıl, Quwanıshqa qanat qomla,
Yar kútiwden jalıqpaǵıl1 ».
«Qunnazardıń xatları» bóliminde Watan ushın dushpanǵa qarsı shıǵıp, qolına qural alǵan jawınger jigit kelbeti onıń elge, xalıqqa, Watanǵa,ata-anaǵa,súyikli yarına, perzentinedegen muhabbatsezimlerin ashıp kórsetiw arqalı kórkem jasalınadı:
«Qural aldım qollarıma, Elim ushın, súyiklim, Dushpan kelgen baǵlarıma, Ólim ushın, súyiklim. Atlanǵanman jawlarıma Jeńiw ushın, súyiklim. Atlanǵanman jawlarıma Seniń ushın, súyiklim,
Sen qaray ber jollarıma Meniń ushın, súyiklim». «Muzday qardı tósek etip, Muzday tastı dastandım, Qádiri ótti tınıshlıqtıń, Qádiri ótti qostardıń2».
1«Ámiwdárya», 1989, №11, 95-bet.
2«Ámiwdárya», 1989, №11, 98-bet.
554
«Urıs dártleri» poemasına XX ásirdiń baslı tariyxıy hádiyseleri tiykar qılıp alınǵan, onda urıs mayıbı, aq jawlıqlı hayal, qara jawlıqlı hayal, pochtalon tiykarǵı qaharmanlar sıpatında sáwleleniw tabadı. Shayır poemada hár bir qaharmannıń ishki keshirmelerin ózleriniń tilinde júrek debdiwleri arqalı oǵada isenimli hám kórkem etip súwretlep bere alǵan. Mısalı, urıs mayıbınıń monologındaǵı qayǵılı sıpatqa kimniń de bolsa janı ashımay tura almaydı.
«Men biykarǵa oqlar atpadım, Men biykarǵa mayıp bolmadım, Ne suwlardı keshtim bapladım, Ne otlardı keshtim, janbadım...»
Aq jawlıqlı hayal tilinen bayan etilgen sózler sol dáwirdegi hayalqızlarımızdıń mártliginen, tragik halatınan derek berip turadı.
«Tórt jıl boyı kózler tórt bolıp, Biz kútkenbiz ketken erlerdi, Kewil sandıǵına dárt tolıp, Saǵınǵanbız besik terbewdi».
T.Mátmuratov 1985-jılı «Meniń juldızım» poemasın kitap oqıwshılarına usındı (Ámiwdárya, №3). Dóretpe waqıyaları Birinshi adam, Ekinshi adam, Úshinshi adam, Quyash, Ábeshiy ruwx, Xalayıq hám Feniks tillerinde óziniń tásirli, kórkem sáwleleniwin tabadı. Poemada Birinshi adamnıń ana-jer haqqındaǵı tolǵanısları dıqqatqa ılayıq berilgen:
«—Jer-ayım besik ǵoy, biliwiń dárkar, Barlıq adamzattı terbetip atır.
Onnan kamal tawıp neshshe áwladlar, Onıń qushaǵında erjetip atır».
Birinshi adam poemada planetada paraxatshılıq, keleshek ushın gúressheń sıpatında kózge taslanadı. Ekinshi adam óz paydasın ǵana oylaydı:
«—Aytpaqshı taǵı da yadıma tústi, Altın júzigimdi joǵaltıp aldım, Gáp qılıp qáytemiz jerdi, urıstı, Ózime jetedi, ózimniń qayǵım...
555
Jer ústine apat dóngen waqlarda,
Ne isley alamız? Ilaj bar qansha?
Ushıp keter edim basqa jaqlarǵa,
Eger de qus kibi qanatım bolsa»
Poemada Birinshi adam arqalı ortaǵa taslanǵan ana-jerdiń qádirine jetiw, onı kózdiń qarashıǵınday saqlaw, salqın urıs-yadro apatshılıǵınıń aldın alıw haqqındaǵı baslı ideyanı shártli abstrakt simvollıq personaj saza tolıqtırıp turadı.
Saza arqalı jerdiń adamzat ushın qádirliligi belgilenedi:
«—Sen ózińseń tirishilik uyası, Ómir bolıp tawlanadı mıń ireń. Barlıǵı da sum urıstıń saldarı, O, Ana-jer, gúńiren, sen gúńiren».
«—Basın alıw kerek uwlı jılannıń, Uwlı silekeyi tambastan burın, Urıs apatınıń alıńlar aldın, Ana-jer jalınlap jambastan burın»
Poemada Ana-jerdiń monologı tásirli beriledi:
«—Barlıǵın da seze bilemen, Adamlardı men de sınayman, Quwanıshtan men de kúlemen, Hásiretten men de jılayman. Adamlardı tuwǵanman ózim, Uzaq-uzaq ómir kórsin dep, Tuwmaǵanman, hasla olardı Bir-birine azap bersin dep».
Quyashtıń tilinen XX ásirdegi adamzat táǵdiri, onıń keleshegi haqqında oy tolǵanısları beriledi:
«—Adamzat anası táshwishin sheger, Jer-altın juldızım, meniń óz balam. Adamzat mehirin tókpese, eger, Jansız planeta bolar muzlaǵan.
Quwanaman meniń shashqan nurımnan Ana-jerde giya ósse, gúl ósse, Quwanaman Ana-Jerde tuwılǵan, Barlıq adam jaqtı ushın gúresse».
556
Poema kúshli optimistlik ruwx penen suwǵarılǵan. Birinshi alamannıń:
«—Qayǵılardı qıyratamız, Baxıt nurın sebemiz. Jaqsılıqtı ornatamız, Jamanlıqtı jeńemiz»,—
—degen juwmaqları XXI ásirge isenim payda etedi. Ekinshi alaman da usı isenim menen adamzat keleshegine jaqsı tilekler tileydi:
«—Buzılmasın hesh uyalar, Baǵda gúller solmasın, Perzenti ólip analar, Zarı-giryan bolmasın».
Úshinshi alaman, xalayıq ta birinshi, ekinshi alamannıń bul pikirlerin quwatlaydı.
Poemada insaniyattıń doslıq, tilekleslik, awızbirshiliktey ullı sezimlerine hesh qanday kúsh qarsı kele almaytuǵının túsinip, hesh qarsı ilaj isley almay harıp-sharshaǵan ábeshiy ruwxtıń ábiger ruwxıy halatı tómendegishe táriplenedi:
«—Jamanlıq jolınan hámmesi bezip, Jaqsılıq jolına hámme qosılar, Kewlimdi wayranlap, bawırımdı ezip, Janımdı jegidey jeydi usılar».
Fenikstiń sózleri Ábeshiy ruwxqa qarsı. Ol bul birlikti ómirdiń ullılıǵın, máńgiligin tastıyıqlap turadı:
«—Adamlar, adamlar, júrmeńler nalıp, Men ómir máńgilik ekenin bildim. Kúl boldım, kúl boldım. Qayta tirildim. Ólimdi jeńemen talay qatırıp,
Men ómir qusıman, qúdiretli kúshpen. Ómir dóretilsin, janıp atırsam,
Hár qashan ájelden turaman ústem, Qúdiretli xalayıq,
Men sizler menen!»
557
Janrlıq jaqtan bul shıǵarmanı dramalıq poema retinde bahalawǵa boladı. Qaharmanlardıń monologları, dialoglar hám prologlar arqalı tariyxıy waqıyalar haqqında pikir bildiriledi, Eynshteynniń táǵdiri, Amerikada, Germaniyada júzege kelgen siyasiy sharayat jóninde maǵlıwmat beriledi. Shayırdıń sheberligi poemaǵa qaharman tańlawda, obraz jasawda kórinedi, ótmish, házirgi zaman hám keleshek bir saxnada jámlenedi, personajlardıń waqıt jáne keńislik boyınsha háreket-
leri erkin támiyin etilgen.
Qullası, bul poema ideyalıq mazmunı boyınsha da, kórkem forması jaǵınan da 80-jıllar poemalarınıń eń kórkem tuwındılarınıń
biri esaplanadı, onda dáwirdiń baslı mashqalası urıs hám paraxatshılıq, ana-jerdi yadro apatınan aman saqlap qalıw usaǵan máseleler oǵada bir sheberlik penen kórkem sáwleleniwin tapqan.
«Jaqsı adamnıń júregi» poeması da óziniń ortaǵa qoyǵan ideyasınıń ullılıǵı menen xarakterlenip turadı. Onda jaqsılıqtı ulıǵlaw, jamanlıqqa qarsı gúresiw ideyası hámmesinen ústin etip berilgen. Shayırdıń jaqsı adamlar xalıqtıń súyiwshiligine, izzet-húrmetine bóleniwi kerek, olar ólse de, olardıń dańqı, isi ólmewi tiyis, degen shaqırıǵına tolıq qosılıwǵa boladı.
«Jaqsı adamnıń júregi» (1983) poeması, ayırım sınshılardıń kórsetiwinshe, dramalıq poema1 bolıp esaplanadı. Syujetke tiykar etip alınǵan waqıyalar bes kórinisten ibarat bolıp, adamlardıń dramalıq formadaǵı betpe-bet sóylesiwi arqalı bayanlanıp otıradı.
Poemanıń birinshi saxnalıq kórinisinde súwretlengenindey emlewxananıń xirurgiya bólimine eki nawqas túsedi. Birewi avtomashina avariyası aqıbetinen julını úzilgen, biraq júregi saw, sońınan
óledi. Ekinshisi júrek awırıwına shalınıp, ólim halatında jatırǵan adam. Professor operaciya jolı menen awırıw júrekti alıp taslap, ornına julını úzilgen adamnıń saw júregin salajaq boladı. Miyirbiyke qız buǵan qarsı turadı. Sebebi, julını úzilip ólgen adam onıń, mektepte oqıtqan muǵallimi, ol ómirde hár tárepleme bilimli, adamgershilikli, jaqsı adam sıpatında iz qaldırǵan bolsa, al, júregi
awırıw adam paraxor, ózinen zorlarǵa jaǵımpaz, ózinen ázzilerge menmen, barıp turǵan jaman adam edi. Jaqsı adamnıń júregin jaman adamǵa zaya etiwge bolmaydı,—deydi birinshi miyirbiyke.
Poemada birinshi miyirbiykeniń obrazı haqıyqatlıq, hadallıq, jaqsılıq ushın gúressheń qaharman sıpatında hár tárepleme ise-
1 Mámbetniyazov T. Poeziya—turmıs, gúres hám talpınıw.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1993.—41-b.
558
nimli jaratılǵan. Ol jaqsı adamnıń júreginiń bir nákas adamǵa ótkeriletuǵın xabarın esitiwden-aq bul iske tis-tırnaǵı menen qarsı boladı:
Kónip turaman ba, qáytemen endi?
Yaq, men bulay etip qoymawım kerek,
Hújdanım bar bolsa, óz rolimdi
Hújdanlı adamday oynawım kerek.
Haqıyqatında da, miyirbiyke óz xızmetin hám parızın usılay atqarıwǵa háreket etedi:
Awa, sonday taza, hadal júrek ol,
Biraq ta óz iyesine derek ol.
Biraq, professor hám birinshi shıpaker onıń bul pikirleri menen esaplasqısı kelmeydi. Poemanıń tiykarǵı konflikti de, mine, usı gúreske, yaǵnıy poema qaharmanlarınıń jaqsılıqqa, iygilikli iske qatnası, kózqarasına baylanıslı kelip shıǵadı. Professor hám birinshi shıpaker, ásirese bas shıpaker bul operaciyanı medicinalıq nızam kózqarasınan iygilikli is, ájayıp jańalıq dep oylaydı. Jaqsı adamnıń júreginiń sırın jaqsı bilgen birinshi miyirbiyke bolsa olardıń bul háreketin adamgershilikke qayshı keletuǵın jınayatlı is dep esaplaydı:
Jaqsınıń júregin jamanǵa berse,
Iygilik is emes, jınayat ǵoy bul!
Jaqsı adamnıń tárbiyasında bolǵan birinshi miyirbiykeniń de júregi, janı taza jan, sol ushın da onıń jamanlıqqa janı tózbeydi, oǵan qarsı qaytpay gúresedi:
Bul júrektiń zaya bolǵanın kórip, Óksip jılayın ba? Jılamayman, yaq! Onı bir nákasqa salǵanın kórip,
Men qalay shıdayman? Shıdamayman, yaq!
Degen menen, ol jaqsı adamnıń júregin óz denesinde qaldırıwǵa qansha háreket etkeni menen, professor menen birinshi shıpaker onı «Sen úyretpe, puxta bol óz isińe!», «Sóyleme, bár-áy!», «Berman ber
559
júrekti, úyijańǵır, aqmaq!» degendey sózler menen quwıp salıp, ózleriniń wazıypalı jumısın bárjay qıladı. Aqırı, olardıń (bas
xirurg, professor Nurılla Nábievtiń) «xızmeti» menen jaqsı adamnıń júregi paraxor, nákas adam Zarımbet Ábenovtıń denesine ornatıladı.
Shayır qaharmanlar obrazındaǵı usı sıpatlı belgilerdi ashıp kórsetiw arqalı poema juwmaǵında tómendegidey úlken insanıylıq ideyalardı ortaǵa taslaydı:
Jaqsını húrmetleńler tiri gezinde,
Jaqsı sózlerge hám gúlge bóleńler!
Júregine tiymeń, tursın ózinde,
Hátte, ólgende de jábirlemeńler!
Bolsa da qolında ájayıp óner,
Júregin nákasqa berip xor etpe!
Ruwxın tiriltpek bolsańız eger,
Estelik ornatıń jaqsı júrekke!1
Juwmaqlap aytqanda, T.Mátmuratov XX ásirdiń 60-80-jılların- daǵı qaraqalpaq poeziyasında ózinshe jolı bar lirik shayır sıpatında ǵana kózge túsip qoymastan, epikalıq poeziyanıń sheberi sıpatında da keńnen málim boldı.
1 Mátmuratov T. Jaqsılıq sarayı. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1986.—117-b.
560