XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

LIRIKALARÍ: I.Yusupov lirikaları óz xalqınıń kúndelikli turmısı hám tariyxıy táǵdirine bekkem baylanıslılıǵı, milliy koloritiniń basımlılıǵı menen ózgeshelenip turadı. Izertlewshilerdiń durıs kórsetkenindey, «onıń shıǵarmaların oqıw arqalı búgingi kóp milletli, kóp tilli dúnya qaraqalpaq xalqınıń mıń jıl-

lıq tereń tariyxın hám házirgi oǵada qospalı, bay mazmunlı turmısı menen, onıń milliy ózgeshelikleri, ózgeshe mádeniyatı hám turmısı, minez-qulqı hám salt-dástúrleri menen jaqınnan tanısıw múmkinshiligine iye boldı»1 .

I.Yusupov lirikalarında, haqıyqatında da, xalıqtıń tariyxıy táǵdiri, quwanıshı hám qayǵı-hásiretleri, qıyan-keski gúreslerge tolı kóp qırlı, kóp sırlı basıp ótken ómir jolı úlken romantikalıq pafos hám patriotlıq sezimler menen birinshi jobaǵa qoyıp súwretlenedi. Onıń usınday ruxta jazılǵan lirikalarınıń qatarına «Ayaz

qala», «Ál Beruniy tuwılǵan jerde», «Qobız», «Ossuariylar», «Noǵaylarǵa», «Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózinshe», «Qaraqalpaq haqqında sóz» hám t.b. qosıqların jatqarıwǵa boladı. Máselen, shayırdıń «Noǵaylarǵa» qosıǵında ata-babalarımızdıń ayanıshlı hám awır táǵdiri, olardıń jónsiz zulımlıqlar sebepli búlinip kóship-qonıw-

ları, turmıs qıyınshılıqlarınan azıp-tozıwları, «Ayaz qala» qosıǵında aqıllı hám tóreli basshılıqqa umtılıwları, «Ál Beruniy tuwılǵan jerde» qosıǵında Xorezm topıraǵında qaǵılǵan ilim dabılınıń orta ásirlik dúnyanı jańǵırtıwı usaǵan úlken tariyxıy áhmiyetke iye máseleler sóz etiledi. Bunıń bir mısalın «Noǵaylarǵa» qosıǵınan keltirilgen tómendegi qatarlardan ayqın sezemiz:

Bizler edik bul dalanıń sayǵaǵı,

Ashshı táǵdir oqqa talay bayladı,

Quwǵanında qańbaq bolıp awnadıq,

Qara quyın súrgininde zawladıq.

Tentiredik hár jılı bir orınǵa,

Taw aralap tastı gezdik Qırımda,

Araladıq Aq Edildiń qayıńın,

Panaladıq Ullı jurttıń jayıǵın,

Muńımızdı shaqtıq Qara teńizge,

Qasqır shapsa, bizler qaldıq eń izde...

Usılayınsha qaraqalpaq xalqına tán bolǵan xarakterdegi milliy belgilerdi jetkeriw shayırdıń «Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózinshe» dep atalǵan qosıǵanda da beriledi:

1 Narımbetov J. Sahra gúli, 4-b.

511

«Sumlıq qılsa, sır aldırar baladay, Kewilsheklik minezine kúyemen...

Al, endi onıń keń jaziyra daladay Azamatlıq keń peyilin súyemen!!»

Qaraqalpaq xalqına tán bolǵan keń peyillik, miymandoslıq, aq kókireklik shayırdıń kópshilik qosıqlarında jırlanadı. Ásirese, «Tuwǵan jer», «Awıl, awıl», «Tallı jaǵıstaǵı eske túsiriwler», «Kúnshıǵıs jolawshısına», «Shógirme», «Tók tawındaǵı oylar» sıyaqlı shıǵarmalarında usı sıpat ayrıqsha kózge taslanadı:

«Bizde sóz bar: miyman-ırıs, bereket, Qonaq kútiw-ziyneti hár adamnıń. Eger úyge bes kún miyman kelmese,

Shayı qonbas meniń bayǵus anamnıń!!»

Tuwǵan jerdi, xalıqtı jırlaw-bul qaraqalpaq shayırlarınıń barlıǵında, klassik ádebiyattıń wákilleri: Ájiniyaz, Berdaqtan baslap XXásirqaraqalpaqádebiyatınıńshayırlarıM.Dáribaev,J.Aymurzaev, T.Jumamuratov, T.Mátmuratov hám t.b. oraylıq temalardıń biri. Biraq, solay bolsa da shayır Ibrayım Yusupovtıń poeziyasında bul tema úlken súyispenshilik, tereń lirizm menen jırlanadı:

«Tuwǵan jerim» degen sózdiń, Máni berip payqasına

«Qoyar edim juldız etip, Aspandaǵı ay qasına...»

Bul atları atalǵan qosıqlarda tek ǵana qaraqalpaq xalqın maqtaw, tuwǵan jer menen maqtanısh etiw sezimleri ǵana sáwlelenip qoymastan, usı sezimler hár bir awılǵa tán ózgeshelikleri, eldiń ayırmashılıq qásiyetleri menen jupkerlesip jırlanadı:

«Toqshılıqtıń saldarınan Dástúri kóp oylap tapqan, Qız uzatsa awılınan,

Túsken jerin jawday shapqan»

Shayır xalıqtıń arasında bar dástúrlerdiń bárin dizip qurı maqtay bermey, onıń ayırım unamsız kórinislerine óziniń sın pikirin de bildirip ketedi. Biraq, báribir, shayırǵa óz tuwǵan jeri, awılı júregine júdá jaqın:

512

«Awıl, awıl! Báribir sen Jaqınsań jan júregime. Súymegende seni ábden, Bunday sózler keledi me!

Seni degen waqlarımda,

Saǵınıshıń molaytadı.

Bilimsizlew jaqlarıńdı

Men aytpasam, kim aytadı?»

I.Yusupov tuwǵan jerdi, onıń sulıw tábiyatın, insannıń ana topıraǵı, kindik qanı tamǵan jeri menen baylanısın burınnan da jırlap kiyatırǵanı menen, ǵárezsizlik dáwirinde ǵana usı ata mákan-tiykarǵı Watanı ekenligin jırlawǵa múmkinshilik alǵanlıǵın jasırmaydı:

«Wa, erkinlik! Júrgen jeriń qut qanday! Ne bar seniń orınıńdı tutqanday? Suńqar qustıń párwazı bar ózińde, Tawǵa shıǵıp, taza hawa jutqanday, Qayrawdaǵı ǵazday ediń baylawlı, Sál talpınsań, iyeń qabaq shıtqanday, Partiyanı jırladıq tek atam dep,

Tuwǵan eldi aytqızbadı-aw Watan dep»

Usı tuwǵan jer, ana-Watan menen maqtanısh etiw sezimleri, shayırdıń tábiyat haqqındaǵı jazılǵan qosıqlarında «Seksewil» (1963), «Qaratal»(1955),«Qırǵawıl»hámt.b.qosıqlarındadakórkemsúwretlenedi:

«Qaqshıyıp qıyınlıqqa tós keriwli, Bilmeydi qula dúzde seskeniwdi»

Mine, usınday qıyınshılıqtı mártlik, sabırlılıq, qaysarlılıq

penen qarsı alıw shayır súygen qaraqalpaq xalqınıń xarakterine tán belgi. Bul sıpattı shayır óz lirikalarında poetikalıq detallar

arqalı oǵada sheberlik penen sáwlelendirip bere alǵan. Mısal ushın «Seksewil» qosıǵın alıp qarayıq:

«Tuqımı jer tańlamay ónip keter, Jasında kók shırshaday dónip keter. Jansa da tegin janbay, adamzatqaBoyındaǵı bar qızıwın berip keter».

513

Qosıqta súwretlengen bul seksewil qaraqalpaqlardıń qumlı dalalarında ósetuǵın ósimlik. Ol shıǵarmada seksewil biziń milliy tábiyatımızdıń tımsalı sıpatında súwretlenip qoymastan, qaraqalpaq xalqınıń sahrayılıǵınıń, shıdamlı batır, márt xalıq ekenli-

giniń simvolı sıpatında da kórsetiledi. Shayır usı ósimlik detalı arqalı insan xarakterinde ushırasatuǵın ayırım pazıyletlerdi ulıwmalastırıp beredi.

Shayır «Qara tal» (1955) qosıǵında da ózi tuwılıp kámalǵa kelgen mákannıń gózzal kelbetin joqarı poetikalıq qatarlar menen oqıwshınıń kóz aldına keltirip súwretleydi.

Eki qatarlı qosıq formasında jazılǵan bul poetikalıq dóretpede, mına qatarlar arqalı shayırdıń tuwǵan jerge tuńǵısh perzentlik seziminiń oyanıwı menen birge, oǵan degen saǵınıshın da sezemiz:

«Suw boyında shayqatılǵan janım qara tal, Maǵan balzam, sen tımıqta shaqırǵan samal, Maǵan tuwısqan hár shıbıǵıń hám búrtikleriń, Seniń astıń-kindigimnen qan tamǵan jerim.

Anam saǵan baylap meniń átkónshegimdi,

Terbetkende ırǵalǵansań hayyalap sen de.

Seniń úniń, tursań gúwlep aldında tamnıń,

Janıma únles ertegindey áziz anamnıń.

Keshki ińirde juǵırlasqan shoq shımshıqlarıń,

Bergen maǵan shoq mineziń, shoq qılıqlarıń»

Bilim quwıp men qalaǵa sapar shekkende,

Haq jol tilep, anam menen uzattıń sen de».

Tuwǵan jerge, balalıq shaǵına degen saǵınısh sezimlerin shayır I.Yusupovtıń hár bir jazǵan qosıqlar qatarlarında kóriwge boladı:

«Anam tuwıp, háyyiw aytıp, Sóylep júrip til úyretken. Umıtarman onı qáytip,

Es bildirip, adam etken! Quldıraǵan soqpaqların, Sıldıraǵan salmaların, Til dúzetken taqmaqların,

Shúllik penen ańǵalaǵın...

514

Bala gezde nan batırıp, Sarı maydıń tortasına, Ílaq-qozı baǵıp júrip, Ayaqtaǵı arqashına

Malı menen, shóbi menen Úykelesip bir óskenmen»

(«Awıl, awıl», 1982)

Shayır I.Yusupovtıń «Ana tilime» (1970) qosıǵı kópshilikke keńnen málim. Bul qosıqta óz ana tili menen maqtanısh sezimi, qaraqalpaq xalqınıń uzaqtan kiyatırǵan tariyxı, túrkiy tilles xalıqlar-

dıń tamırınıń bir ekenligi, usı boranlı dáwirlerde qaraqalpaq milliy tiliniń saqlanıp keliwi, ana tildiń baylıǵı, kórkemligi yosh penen jırlanadı:

«Bayterekseń ósken góne tamırdan, Dilwarlıǵıń qıl suwırǵan qamırdan. Qaraqalpaqtıń kewil qusı sayrasa, Sóz qıysını ǵáziyneńnen tabılǵan».

I.Yusupovtıń «Kewil-kewilden suw isher» (1968), «Poshsha torǵaydıń ólimi» (1968), «Bir adamdı bir adam» (1975), «Ǵazlardıń qanatında» (1978), «Ármanlar» (1980), «Dialektika» (1984), «Zaman menen ayaq qosıp júrmeseń» (1984), «Máńgilik» (1989), «Alasar qus áńgimesi» (1989) hám taǵı basqa qosıqları filosofiyalıq xarakterge iye. Bul qosıqlarda avtordıń zaman, turmıs haqqında oy-pikirleri, ómir

hám ólim, jaqsılıq hám jamanlıq, sadıqlıq hám satqınlıq, keń peyillik hám qızǵanshaqlıq hám t.b.lar haqqındaǵı túsinikleri filosofiyalıq kórkem sáwleleniwin tabadı.

Shayır I.Yusupovtıń lirikasınıń oraylıq temalarınıń biribul doslıq teması.

Dóretiwshilik dáwirleriniń barlıǵında da shayır xalıqlar doslıǵın hár qıylı aspektte jırlap, baslı ideya-xalıqlar arasındaǵı tatıwlıq, doslıq, bir-birine járdem qol beriw, bul paraxatshılıq tiregi ekenligin aytıp kelgen. Ertede, 50-jılları jazılǵan Rossiya haqqındaǵı, «Ukraina júregimdeseń...» dep atalǵan ciklındaǵı Kiev, Kreshatik qalaları, ukrain xalqı haqqındaǵı qosıqları, Armeniya,

Kavkaz, Qırǵızstan, Qazaqstan, Túrkmenstan, Ózbekstan haqqında jazılǵan hár qıylı atamadaǵı lirikaları usı xalıqlar arasındaǵı

doslıq temasın sóz etedi. Al, 1960-jılı jazılǵan «Shıbıǵı sınsa shınardıń...»atlı qosıǵında bolsa, pútkil dúnya xalıqları tatıwlıǵı, awızbirshilik, xalıq aralıq tilekleslik, adamlardıń bir-birewge

515

degen mehir-muhabbatı usaǵan ulıwma insanıylıq mashqalalar ortaǵa qoyıladı.

Mine, usı kózqarastan qaraǵanda shayır I.Yusupovtıń «Qushaqlassın Neva hám Ámiw» (1964), «Xosh keldiń, túrkmenim, sapa kelipseń!»

(1967), «Saarema» (1968), «Men Abaydı yadqa bilgen xalıqpan» (1971), «Tuwısqanlıq» (1972) hám t.b. usı sıyaqlı qosıqları internacio-

nallıq ruwxta xalıqaralıq birlikti ulıǵlaytuǵın hám sonıń menen birge, usı birlikke shaqırıwshı úlken ruwxıy qural bolǵan milliy kórkem ádebiyatlardıń óz-ara baylanıslarınıń artıqmashlıǵın táriypleytuǵın shıǵarmalar bolıp tabıladı.

Miynet teması - kórkem ádebiyat, onıń janrlarınıń biri - poeziya payda bolǵalı bar tema. Miynet haqqında jazbaǵan, onı jırlamaǵan shayır derlik joq dese boladı. Biraq, I.Yusupovtıń lirikası qanday jeke ózinshellikke, ayrıqsha lirizmge, tereń poetikalıq sheberlikke iye bolsa, miynet haqqında jazǵan qosıqları da tap sonday ayrıqshalıqlarǵa iye, «miynet et, miynet túbi ráhát» degendey qurǵaq túsinikler beriwden, baqırıq, shaqırıqlardan awlaq. Onıń bul temadaǵı qosıqlarındamiynetzawqıózinetánhawazbenenkóterińkipafostajırlanadı.

I.Yusupov bul qosıqlarında óz zamanlaslarınıń sezim tuyǵıların, kewil-keypi menen quwanıshların, arzıw-ármanların olardıń miynetke bolǵan qatnası, túsinikleri menen tıǵız baylanıslılıqta sáwlelendirip bergen. Shayırdıń miynet temasındaǵı shıǵarmalarında sol miynet adamı jasaǵan dáwirdiń ideyası menen kórinisi ayqın kózge taslanadı. Eldegi úlken qurılıslar, ilim, texnikanıń rawajlanıwı, eldiń baylıǵı bolǵan paxta hám salı, bulardı ósirgen miynetkesh diyqan I.Yusupov dóretken qosıqlardıń qaharmanları boldı. «Seniń qollarıń», «Men paxtakesh xalıqpan», «Paxtakesh baba», «Salı atızları», «Paxta», «Paznalar», «Adam hám kosmos» «Kesirtkeniń kózleri», «Taqıyatas tarnawı janında oylanıw», «Sen márdana xalıqsań», «Poezd emes, eldiń dáwleti keldi», «Kewlińniń kóshpeli kúni bolarman» hám t.b. qosıqları usı temaǵa arnalǵan.

Shayır «Seniń qollarıń» (1955) qosıǵında ápiwayı miynetkesh adam-paxtakesh diyqan obrazın joqarı poetikalıq sheberlik penen súwretlegen:

«Er azamat miynetti súygen Isi menen quwantar xalqın, Qara jerden ǵáziyne óndirgen, Jeńge, seniń qollarıń altın»

Qosıq dáwir talabın jırlaǵanı menen, ayırım qosıqlarda jırlanǵanınday qıp-qızıl siyasat emes. Degen menen, I.Yusupov belgili

516

dáwirlerde poeziyaǵa, ulıwma kórkem ádebiyat aldına qoyılǵan siyasatlastırıw talabına óz pikirin bılay bildiredi: «Bir waqıtlar boldı,

qosıqta Stalin, partiya, watan degen sózler aralaspasa, onı qosıq dep esaplamadı. Adamgershilik, muhabbat, tábiyat qubılısları haqqında shayır qosıq jazsa, olardıń ideyası nashar shıǵarma dep nazırqanıp ayttı»1 . Bul xalıqtıń turmısındaǵı bolıp ótken tariyxıy qubılıs

edi. Keshegi totalitar jámiyet tusında usınday sociallıq buyırtpalar penen jazılǵan shıǵarmalar da boldı. Biraq, I.Yusupovtıń miynet temasındaǵı lirikalarında haqıyqıy miynet gózzallıǵı, jer menen tilles bolǵan diyqannıń ishki dúnyası, onıń psixologiyası haqıyqıy poeziya talaplarına say oǵada bir sheberlik penen sáwleleniw taptı.

I.Yusupovtıń muhabbat temasına jazılǵan qosıqlarınan «Shıntlap súygen kewil haslan aynımas», «Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń», «Anna Kern alleyasında», «Sulıw eken Alma-atanıń qızları», «Sallana, dolana barar bir janan», «Qızdıń kewli qızıl gúl», «Komnata№501», «Saǵınıw»hámt.b.qosıqlarınatapkórsetiwge boladı. Muhabbat sezimleri insandı jaqsı táreplerge iytermeleydi, súygen adam jaqsı bolǵısı keledi, bul adamzattıń dúnyasındaǵı júdá kúshli hám názik sezim. Muhabbat adamdı baxıtlı da hám baxıtsız da etedi. Biraq, muhabbattı qádirlep biliw kerek, súygenińe sadıq bolıw kerek. Mine, sonıń ushın da shayır «Shıntlap súygen kewil haslan aynımas» (1955) dep atalǵan qosıǵında bılay dep jazadı:

«Taza júrek-taza tálim sebebi, Muhabbattı alday almas súygen jas. Súysek, usılay shın súyeyik, sebebiShıntlap súygen kewil haslan aynımas»

Shayır «B ǵa», «Komnata №501», «Saǵınıw», «Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń...» hám t.b. qosıqlarında jaslıq waqtı, birinshi muhabbat sezimleri haqqında romantikalıq saǵınısh penen názik, qupıya sırlar shertedi.

«Jetinshi qız - Ámiw juldızı, Bılayınsha aytsam, maǵan awıllas, Ah, qoy kózli qaraqalpaq qızı, Atıńdı atap sır bersem bolmas...»

(«Komnata №501»).

1 I.Yusupov. Júreklerge jol izlep... Tańlamalı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. 1 tom.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992.—7-bet.

517

«Áyne sáhár waqta ashılǵan gúldey, Qız bolıp pátińe mingen ekenseń. Hind qolına túsken asırandı pildey, Únsiz jetegine ere berdim men...»

(«Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń...»)

Biz joqarıda atap ótkenimizdey shayır I.Yusupov kórkem awdarma menen ózi shuǵıllanǵanlıǵı sebepli, ádebiy baylanıslar arqalı qaraqalpaq poeziyasına jańa lirikalıq formalar: sonet, epigramma, elegiya, ballada, monolog, ǵázzel, rubai hám jańa temalar, obrazlar alıp kelip, milliy poeziyamızdıń hár tárepleme bayıwına úles qostı.

Sonet-bul Evropa ádebiyatında oyanıw dáwirinde Italiyada XIII ásirdiń aqırı XIV ásirdiń basında jasaǵan Dante Aligeridiń,

XIV ásirde jasaǵan Franchesko Petrarkanıń, XV ásirde jasaǵan Angliya oyanıw dáwiriniń iri wákili Vilyam Shekspirdiń dóretiwshiliklerinde birinshi ret payda boladı. Bul gumanist shayırlardıń shıǵarmaların I.Yusupov júdá jaqınnan tanısıp úyrenedi hám usı jaǵday oǵan bul lirikalıq formanı ózi dóretiwge de múmkinshilik tuwǵızadı.

«Sorsha» ciklindegi sonetler, sonday-aq «Tańlawlı shıǵarmaları» nıń birinshi tomına kirgen sonetlerinde I.Yusupov ádebiyattaǵı máńgilik temalar bolǵan adamgershilik, jaqsılıq, máńgilik, ólim, ómir haqqında filosofiyalıq oyların bildiredi.

Lirikalıq poeziyanıń bir forması bolǵan ballada qaraqalpaq poeziyasına I.Yusupovtıń dóretiwshiliginde óziniń haqıyqıy milliy kórinisin taptı. Orta ásirlerde Franciya hám Italiyada payda bolǵan bul tariyxıy janr, rus shayırları A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontovtıń ballada dóretiwdegi dástúrleri menen tolısıp, I.Yusupovtıń poeziyasında milliy material tiykarında ózgeshelenip, biziń qaraqalpaq

poeziyasın bayıttı. «Bulaq haqqında ballada», «Shetkeridegi xata», «Gradusnik haqqında ballada», «Shayır hám ájel» onıń bul janrdaǵı úlken tabısları esaplanadı. Shayırdıń «Hújdan monologi», «Ájiniyaz monologı» «Ekspromt», «Aral elegiyaları», «Poshsha torǵaydıń ólimi», «Epigrammalar» shıǵarmaları da qaraqalpaq poeziyasına engizilgen jańa poetikalıq formalar ekenliginen derek beredi.

Onıń «Livadiya júzimliklerinde», «Altas romantikası», «Gózzal Yupshara», «Ricakóli», «Orfeyge», «Juldızqızı»hámt.b.shıǵarmaları bolsa milliy lirikamızdı jańa temalar, jańa obrazlar menen bayıttı.

I.Yusupovtıń hámme dóretilgen tórtlikleri filosofiyalıq sıpatqa iye:

518

«Asıp-tasıw suwǵa ǵana jarasar, Bassınba sen basqalardı tómensip, Ósken sayın tut ózińdi alasa,

Aǵash miywa pitken sayın tómenshik»

I.Yusupov prozalıq dóretpelerdiń de sheberi. Alımlar waqtında I.Yusupovtıń «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińin «prozadaǵı poeziya» (M.Nurmuxamedov) dep baha berdi. «Ǵarrı tuttaǵı gúz», «Esten shıqpas eki kún», «Shayırdıń baxıtı», «Nókiste báhár» hám t.b. gúrrińleri qızıqlı syujetlerge qurılıp, sulıw, obrazlı til menen jazılǵan.

POEMALARÍ: I.Yusupovtıń poemaların formalıq jaqtan epikalıq, liro-epikalıq, liro-dramalıq, romantikalıq, tariyxıy, ertek-

lik, miflik-allegoriyalıq poemaları dep bir neshe túrge bólip qarawǵa boladı. Mısalı, onıń «Joldas muǵallim», «Akaciya gúllegen jerde», «Shetkeridegi xata», «Watan topıraǵı» poemaları epikalıq poemalardıń mısalı ekenliginen derek berse, «Aktrisanıń ıǵbalı» poeması liro-dramalıq, «Dala ármanları» poeması liro-romantikalıq, «Tumaris», «Qaraqalpaq haqqında sóz» poemaları tariyxıy, «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq», «Búlbil uyası», «Mámelek oy» poemaları liro-epikalıq, «Eski fontan ertegi», «Máńgi bulaq», «Poseydonnıń ǵázebi» poemaları miflik-allegoriyalıq formalıq sıpatları menen ajıralıp turadı.

Shayır poemalarına xronologiyalıq jaqtan dáwirlestiriw principinde pikir júritetuǵın bolsaq, onıń «Joldas muǵallim» (1949) poeması epikalıq poeziyadaǵı tuńǵısh tabıslı qádemi bolıp tabıladı.

XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń 70-jıllarǵa deyingi dáwiri ishinde ádebiyatta jańa siyasiy-jámiyetlik, ekonomikalıq, socialturmıslıq hám mádeniy tariyxıy sharayatlar júzege keltirgen jańa dáwir adamınıń obrazın jasaw, xalıqtı ǵalaba sawatlandırıw, hayalqızlar turmısındaǵı jańalanıw jónelisin, olardıń jámiyetlik sanasınıń ósiwin kórsetiw, xalıqlar doslıǵın ashıp beriw usaǵan mashqalalar ádebiyattıń rawajlanıwınıń baslı baǵdarların kórsetip turıwshı tiykarǵı sıpatlı belgiler bolǵanınday, I.Yusupovtıń «Joldas muǵallim» poemasında da XX ásirdiń 20-30-jıllarındaǵı qaraqalpaq awıllarında alıp barılıp atırǵan aǵartıwshılıq, bilimlendiriw hám tárbiya islerindegi jańa dáwir, jańa jámiyet muǵalliminiń ustazlıq iskerliklerin kórsetiw baslı mashqalalardan esaplanadı. Poemada bul ideya jańa zaman, jańa usıl muǵallimi Oraz obrazı arqalı ashıp beriledi. Poemada bas qaharman Orazdıń xalıqtıń qarańǵı sanasına bilim nurın quyıw ushın alıp barǵan gúresleri menen pidákerlik xızmetleri epikalıq jobada keń túrde sóz etiledi.

519

Poema turmıs haqıyqatlıǵın súwretlew usılınıń jetilisiwi, realistlik sıpatınıń tereńlesiwi jaǵınan 30-jıllarda dóregen qaraqalpaq poemalarına qaraǵanda bir qansha jetiskenlikleri menen kózge taslanadı. Avtor poema syujetine tiykar bolǵan waqıyalardı súwretlewde tábiyiylıǵı jaǵınan turmıstıń ózinde bolǵan forma-

sına bir qansha jaqınlasadı hám usı mazmunǵa say forma da tabadı. Jas ilimpaz Q.Mámbetovtıń kórsetiwinshe, bul poemada súwretlewdiń «realizm usılı menen birge romantizmniń de ayırım elementleri kózge túsedi. Biraq, realizm jetekshi metod sıpatında poemanıń formasın hám mazmunın qáliplestiredi1».

Shayırdıń 1952-jılı jazılǵan «Akaciya gúllegen jerde» poeması

óziniń zamanagóylik sıpatınıń basımlıǵı, bir dem menen oqılatuǵın jıllı lirizm, qaharman obrazın jasawdaǵı konkretliligi menen

ózgeshelenip turadı. Poema ekinshi jer júzilik urıstan keyin «qıy-

raǵan xalıq xojalıǵın qayta tiklew» degen atama menen tariyxqa kirgen dáwirdiń ózine tán ózgesheliklerin sáwlelendiriwge baǵıshlanǵan. Onda usı ózgeshelik hám ózgerislerdiń ayqın mısallarınıń biri sıpatında Qaraqalpaqstanda urıstan keyingi jıllarda salın-

ǵan birden-bir sanaat orayı Taxiyatas qalasınıń qurılısı, onı qurıwdaǵı milletler ara doslıq hám tuwısqanlıqtıń birligi, járdemge kelgen jaslardıń pidákerlik miynetleri sóz etiledi. Shıǵarmada xalıqtıń aydın keleshektiń sarras gúzar jolına shıǵıp alıwında, ósiwshilikke erisiwinde doslıq hám tuwısqanlıqqa, awızbirshilikke tiykarlanǵan jámáátlik miynettiń tutqan ornın kórsetiw baslı ideya etip berilgen.

I.Yusupovtıń poemashılıqta epikalıq poemalardan baslanǵan bul dáslepki qádemleri óz tábiyiy jolı menen áste-aqırınlıqta basqa jańa sıpatlı belgilerge ósip ótip, liro-epikalıq, liro-dramalıq poemalardıń payda bolıwın keltirip shıǵaradı. Máselen, onıń 1960jılı basılıp shıqqan «Oylar» toplamına kirgizilgen poemaları-

nıń biri «Aktrisanıń ıǵbalı» (1956-1958) liro-dramalıq poema bolsa, «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» (1955-1959) poeması liro-epikalıq poema bolıp tabıladı.

Shayırdıń «Aktrisanıń ıǵbalı» poemasında izleniwsheńlik, poetikalıq tolǵanıslar, lirizm hám dramatizm ayqın kózge taslanıp turadı. Durıs, poema epikalıq shıǵarmalarǵa tán keń hám bay mazmunlı syujetke de, usı syujetke say keń kólemli kompoziciyalıq qurılısqa da, waqıyalardı súwretlewdiń keń qamtımlı, kóp jobalı usıllarına da iye. Lekin, poemada bul epikalıq sıpatlar lirikalıq

1 Mámbetov Q. I.Yusupov poemaları.—Nókis: NMPI KT.—2005.—31-b.

520