XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

nabıt bolıp ketpey, qalay bolmasın, qanday jollar menen bolsa da jańa sovetlik jámiyetke aralasıp, óz talantı menen xalqına dóretiwshilik jol menen xızmet etiw kerek degen sheshimge kelgen edi.

1938-jılı Qaraqalpaqstan húkimeti menen birlikte Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamı Qaraqalpaqstan aymaǵın eki zonaǵa bólip, Q ońırat, Shımbay-zonası dep eki jerde xalıq talantlarınıń Olimpiadasın ótkerdi. Maqset: Elden Qaraqalpaqstanda milliy xalıq talantların izlew hám tawıp tańlaw boldı.Oǵaneldegijıraw, baqsılar, qıssaxanlar, awıl shayırları qatnasıwǵa haqılı boldı. Abbaz shayır júrgen awıllardaǵı adamlar Abbaz shayırdan xalıq talantlarınıń olimpiadasına onıń qatnasıwın ótinish etedi. Sebebi, bul jıllarda Abbaz shayır qaraqalpaq xalqına belgili ataqlı xalıq shayırı, xalıq qıssaxanı dep atı hawazı elden elge keń taralıp ketken jılları boldı. Sebebi, ol Shımbaydaǵı Qazı Máwlik qıssaxanlar mektebinde tárbiyalanǵan qaraqalpaq xalqındaǵı jádidlik ádebiyattı, mádeniyattı elge taratıwshılardıń eldegi qalǵan úlken wákillerinen biri edi. Bul jıllarǵa shekem Qaraqalpaqstandaǵı Qazı Máwlik shayırshılıq mektebinde tárbiyalanǵan shákirtleri tawsılıp ta

kelgen edi. Bul gezlerde Abbaz shayır Shımbayda Qamıs Arıq degen jerde el ishinde qashıp júrip edi. Abbaz shayır xalıqtıń ózine bolǵan isenimi hám talabı boyınsha Shımbaydaǵı xalıq talantları-

nıń olimpiadasına barıwdı sheshti.

Abbaz shayırdıń Olimpiadaǵa keliwin sol waqıtlardaǵı Respublikalıq mámleketlik komitet tárepinen duzilgen jyuri aǵzaları úlken quwanısh penen qarsı aldı. Ol respublikalıq olimpiada da eki máselede: shayırshılıq hám qıssaxanlıqta óz baxtın sınamaqshı boladı. Abbaz shayır, shayırshılıqta «M.Gorkiy» degen jańadan jazǵan qosıǵın oqıdı. Qıssaxanlıqta olimpiadaǵa keler aldında jazǵan «Joldaslar» atlı jańa shıǵarması menen qatnasadı. Abbaz shayır bul olimpiadada shayırshılıqta da, qıssaxanlıqta da birinshi orındı iyeleydi.

Olimpiadadan keyin kóp uzamay Qaraqalpaqstan húkimeti menen Q araqalpaqstan jazıwshılar awqamı ótken respublikalıq xalıq talantlarınıń olimpiadasındaǵı jeńimpazlardı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayı Tórtkúl qalasına shaqırtadı. Olar bul jerge jıynalǵannan keyin jazıwshılar awqamı olardıń dóretiwshilik kúsh-qúdiretliliklerin tárbiyalaw hám kúsheytiw ushın mámlekettiń eń iri qalalarına, olardaǵı tariyxıy mádeniy, sanaat orayların kórsetiwge, olardı dóretiwshilik saparǵa alıp shıǵatuǵınlıǵın xabarlaydı. Bul jaǵday, álbette, olardıń quwanıshına quwanısh baǵıshlaydı.

401

1939-jılı báhárde 1938-jılǵı xalıq talantlarınıń olimpiadasınıń jeńimpazların Tashkent, Alma-Ata, Moskva qalalarına dóretiwshilik saparǵa alıp shıǵadı. Bul dóretiwshilik saparǵa olimpiadanıń bas jeńimpazlarınıń biri sıpatında óz dosları menen birge Abbaz shayır da baradı. Abbaz shayırdıń elde sovet húkimeti ornaǵalı xalıq jıraw, baqsı, qıssaxan shayırlarına mámleket tárepinen bolǵan úlken ǵamxorlıqtı birinshi mártebe kóriwi edi. Olar eń áweli

Tashkent, onnan keyin Alma-ata, onnan soń Moskva qalasında boladı. Bul saparda olar iri qalalardı, olardaǵı jasap atırǵan xalıqlardı, dúnyaǵa belgili tariyxıy esteliklerdi kóredi. Mámleket basshıları menen ádebiyat kórkem óner ǵayratkerleri menen ushırasadı.

Álbette, bul tariyxıy deretiwshilik saparlar baqsı, jırawlarǵa, shayır qıssaxanlarǵa zor tásir jasaydı. Birinshi gezekte úlken sawatlı, talantlı Abbaz shayırǵa ruwxıy dúnyasında úlken ózgerisler payda etedi. Biziń elimizde qanday totalitarlıq jámiyet húkim súrse de, xalıqlardıń doslarsha birigip jasaytuǵınlıǵına isenim artadı. Shayırdıń sovetlik ádebiyatqa qalay bolmasın keliw, qosılıw ol arqalı óz xalqına dóretiwshilik jaqtan xızmet qılıwım shárt dep oylaǵan sheshimleriniń durıs ekenligine kózi jetedi. Sol ushında ol bul saparında «Kórip keldim» degen shıǵarmasında:

Ólmesek ómir mol eken,

Zeynim tanıp, bilip keldim!—dep jazadı.

Bular Moskvada bolǵanlarında olardıń hámmesine elge qaytıp barǵannan keyin xalıq aldında bul dóretiwshilik saparlar, ondaǵı alǵan tásirler haqqında hár bir adam el, xalıq aldında esap beretuǵınlıqların eskertedi. Soǵan hár adamnıń tayarlıq kóriwi kereklik-

leri aytıladı. Hár adamǵa bul qurı qıdırıspa emes, úlken juwapkerli wazıypa turǵanlıǵı belgili boladı. Jáne bul hár adam ushın úlken sınaq ekenligi de eskertiledi.

Sovetlik jámiyette uzaq quwdalawlardan keyin jańa aralasıp atırǵan soń, ásirese, sovet ádebiyatına aralasıp xalqına jańa dóretiwshilik jol menen ashıqtan-ashıq xızmet qılıw payıtı kelgenligin sezip, Abbaz shayır da bul máselelerge úlken tayarlıq kórdi. Bul saparında ol óziniń dóretiwshilik esabı sıpatında «Kórip keldim», «Mavzoley», qosıqların jazıp pitkerdi. Bular

Q araqalpaqstanǵa keliw menen olardıń Respublika boylap xalıq penen úlken ushırasıwları baslanadı. Rasın aytıw kerek, mámleket basshılarınıń da, xalıqtıń da úlken dıqqatı xalıq shayırı Abbaz shayırda boldı. Sebebi, ol eski intelegenciyadan, úlken xalıq

402

shayırlarınan qalǵan bir ózi edi. Bul waqıtlarǵa shekem qaraqalpaq klassik poeziyasınıń dástúrlerin dawam ettirip kiyatırǵan ullı xalıq shayırlarınan biren-sarańı ǵana qalǵan edi.

Abbaz shayırdıń bul «Kórip keldim», «Mavzoley» shıǵarmaları xalıq tárepinen hámme jerde úlken qollap quwatlawshılıǵın taptı. Ásirese, shayırdıń «Mavzoley» qosıǵı hámmeniń kewillerin iyelegen shıǵarma boldı. Bunda partiyanıń kósemlerin jırlawdan góri, erkinlik ideyası ayrıqsha jırlanǵan shıǵarma boldı. Onda óziniń qaraqalpaq ekenligi, Qaraqalpaqstannan kelgenligi, xalıqtıń erkin-

lik haqqındaǵı tilegi, quwanıshı jırlandı. Ásirese, qaraqalpaqlardıń erkinlikti jaqsı kóretuǵın xalıq ekenligi úlken papos penen jırlanadı. Rasında da, qaraqalpaq ádebiyatında buǵan shekem

bunday poeziyanıń bolmaǵanlıǵı, bunday poeziyanı házirge shekem ádebiyagta hesh bir maqtawlı shayırlardıń jaza almaǵanlıǵın hámme jerde xalıq moyınladı. Ekinshiden, sol dáwirdegi partiya, mámleket basshılarınıń, siyasiy xızmetkerlerdiń, eskiden kiyatırǵan sawatlı

xalıq shayırları partiya basshıların, onıń kósemlerin maqtaw qolınan kelmeydi, ásirese, bul jámiyetlik qurılıstı, onıń búgingi tabısların jırlay almaydı, degen oyların bul pasıqqa shıǵarǵan shıǵarma boldı. Úshinshiden, Abbaz shayırǵa bunnan bılay sovet á debiyatınıń úlken wákili sıpatında erkin jasawına bolatuǵınlıǵına hámmede isenim payda boldı. Xalıq shayırı Abbaz shayırdıń

1930-jılları sovet ádebiyatına kelip qosılıw jolları usılay baslandı.

Abbaz shayırdaǵı poetikalıq qúdiretlilikti kórip, bálkim, sol dáwirlerdegi kóp adamlarda, 1920-30 jıllarda ádebiyatta hár qanday qıyınshılıqlar bolıp atırǵanda, burınnan xalıqlıq ádebiyattıń

awır júgin tartıp kiyatırǵan tájiriybeli xalıq shayırları bolǵan Qulmurat, Ábdiqádir, Qazı Máwlik usaǵan iri talantlardı saqlay almaǵanlıǵına, olarǵa isenbegenliklerine, olardı qıyın waqıtlarda sovet ádebiyatına tarta almaǵanlıǵına ókinish te payda bolǵan bolıwları múmkin.

Abbaz shayır bul dóretiwshilik sapardan kelgennen keyin ádebiyat maydanında erkin háreket etti. Dóretpesi de da jańa shıǵarmalar menen bayıy basladı. Ol dóretiwshilik saparındaǵı barlıq kórgenbilgenlerinpoeziyaǵasaldı.Máselen««Tashkent», «Samolet», «Muzeyde», «Soraw-juwap», «Shayırlarǵa», «Qayǵısız jasadı xalqım abadan», «Moskva», «Ullı daraq» hám bulardan basqa onıń dóretpesinde jańa shıǵarmalar payda boldı. Jáne de tez kúnniń ishinde-aq sol dáwirlerdegi elimizdegi bolıp atırǵan úlken qurılıslarǵa óz poeziyası menen aralastı. Máselen: «8-mart», «Súwenli kanalı», «Kóp

403

balalı analarǵa», «Ózligińnen bir bilmediń» hám t.b. shıǵarmalar payda boldı. Sovet húkimeti ondaǵı ájayıp talanttı kórgennen keyin shayırdıń ómirine de ǵamxorlıq qıla basladı. Bul jıllarda Abbaz shayırda da hámme waqıyalarǵa jańasha qózqaraslar, túsinikler, dóretiwshilikte de jańasha oylawlar payda boldı.

1939-jılı Abbaz shayır SSSR jazıwshılar awqamınıń aǵzalıǵına qabıl etildi, 1940-jılı «Qosıqlar» degen at penen birinshi qosıqlar toplamı baspadan shıqtı. Bul toplamǵa 1930-jılları jazǵan barlıq qosıqları, 20-jılları jazǵan geypara qosıqları kirdi.

Onıń ómirine bunday mámleketlik ǵamxorlıqlardan keyin xalıq shayırı endi eline, xalqına dóretiwshilik jol menen xızmet etiwdiń jollarına shıntlap kiristi.

Abbaz shayırdıń ekinshi jer júzlik urıs jıllarındaǵı dóretiwshiligi

(1941-1945)

Abbaz shayır 1941-jılı 22-iyun kúni Germaniya fashizmniń sovet eline urıs ashqanlıǵın óz awılında, kolxozda atızda jumıs islep júrip esitti. 23-iyun kúni kolxozda nemeń fashizminiń paraxat jasap atırǵan elge qıyanatshılıq penen urıs ashqanlıǵına qarsı awılda úlken miting boldı. Sol kúni urısqa qarsı kóp adam qatnasqan úlken miting Taxtakópir rayonınıń orayında da boldı. Buǵan qatnasqan Abbaz shayır sóz alıp, óz xalqınıń aldında eldi fashizmge qarsı gúreske shaqıratuǵın tómendegidey qosıǵın oqıp berdi:

Sáhár waqta uyqı buzıp,

SSSR ǵa qolın sozıp,

Qarap júrip qanı qızıp,

Es aqıldan awısqan ba?!

Shaytanlardıń izin basıp, Joldan shıǵıp qara basıp, Patshasınıń aqılın shashıp, Mıyına bále jabısqan ba?! Óz jerinde kún kóre almay, Ashlıqtan dáwran súre almay, Xalqına awqat bere almay, Napaqasın tawısqan ba?!

404

Sógis aytamız fashistke,

Basında mıyı kemispe,

Qol saldı biziń jeńiske,

Búyiri ashtan qabısqan ba?!

Ete almaydı bizge zorlıq,

Bizler beremiz oǵan xorlıq,

Birimiz júzge turarlıq,

Kılısh nayza salısqanda!

Xalıq shayırınıń bul xalıqlıq mitingte shıǵıp sóylegen gápi urıs otınıń tutanıwına qarsı xalıq ǵázeplerin quwatlawshılıq, urıstıń birinshi kúninen-aq dushpan ústinen bolatuǵın jeńiske isenimdi kórsetetuǵın gápler edi. Abbaz shayır urıstıń birinshi kúnlerinen-aq óz shıǵarmaların miynetkeshler aldında, frontqa atlanıp baratırǵan jawıngerler aldında da bir neshshe sapar oqıdı. Bul shıǵarması arqalı sol kúnniń ózinde adamlardı tılda miynetke, frontta dushpan ústinen jeńiske ruwxlandırdı.

Álbette, bunday tariyxıy waqıyalarǵa elimizde birinshilerden bolıp jazıwshı, shayırlar belsendilik kórsetti. Urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap Watandı qorǵaw ushın elimizdiń jazıwshı, shayırları fronttaǵı qatardaǵı soldat, siyasiy xızmetker, oraylıq

hám front gazetalarınıń xabarshıları bolıp frontqa atlanǵanda,

Qaraqalpaqjazıwshılarınan da J.Aymurzaev, A.Begimov,Q.Ayımbetov, Á.Turımbetov, T.Nájimov, Q.Jumaniyazov, Sh.Xojaniyazov, S.Máwlenovlar da fashizimge qarsı gúreske frontqa atlandı. Bul Watan basına qáwip tuwǵan waqıtlarda bul tuwısqan xalıqlardıń júdá joqarı sanalılıqtaǵı birligin kórsetetuǵın edi.

Urıstıń dáslepki kúnlerinde orıs hám tuwısqan xalıqlar jazıwshıları fashizimge qarsı biraz jawıngerlik publicistikalıq maqalalar járiyalanǵan waqıtlarda, qaraqalpaq jazıwshı shayırları da hámme el, xalıq taǵdirlerine ortaq ekenliklerin kórsetip, óz milliy baspa sózinde tilekleslik hawaz qostı. Mısalı: J.Aymurzaev «Jawdı jeksen etemiz», N.Japaqov «Fashistler tart qolındı», J.Seytnazarov «Bizler jeńemiz», hám t.b. kóp ǵana mobilizaciyalıq xarakterdegi jawǵa qarsı gúreske shaqırıq uranın kótergen shıǵarmalar jazdı.

Jańa ádebiyatqa kelip qosılıp atırǵan xalıq shayırı Abbaz shayırda óziniń dóretiwshilik miynetleri menen bul tariyxıy waqıyalarǵa respublikalıq kólemde aralasıwı kerek edi. Biraq oǵan bul máselede tosqınlıq jasaytuǵınlar kóp boldı. Birinshiden, ol

405

Respublikalıq oraydan uzaqta awılda jasadı. Ekinshiden, xalıq shayırınıń ómiri bul dáwirlerde baspa sóz benen baylanıslı bolıwı kerek edi. Bul jaǵdayda ádebiyatqa jańa ǵana aralasqan xalıq shayırına biraz qıyınshılıq keltirdi. Soǵan qaramastan, xalıq shayırı qıstawlı dáwir talap etip qalǵan waqıtlarda ol awılda turıp-

aq ádebiyat, kórkem ónerdegi barlıq óz sheberligin jumsawǵa tuwra keldi. Ol awılda, kolxozda, paxta atızında islep júrip-aq xalıqqa

jaw basıp kirgen waqıtlarda, hár bir adamnıń Watandı qorǵaw kerekligi, barlıq insannıń fashizmge qarsı gúresiw kerekligi jóninde dáwir talap etip turǵan missiyanı orınlaw kerekligin túsindi. Jawdıń miyrimsiz ekenligi, Watan ushın gúres ulıwma xalıqlıq iske aylanıwı kerekligin úgit-násiyatlap shıǵarmalar dóretti. Shayır shıǵarmaların miynet jámáátleriniń aldında, frontqa atlanıp baratırǵan jawıngerler aldında olardıń patriotlıq sezimlerin oyatatuǵın shıǵarmaların tınbay oqıdı. Shayır bul dáwirlerde haqıyqıy xalıq tribunasına aylandı. Ol qıyın jaǵdaylarda xalıqtıń demi menen birge jasadı. Frontta hám tılda miynet etip atırǵan adamlardıń awır miynetlerin jeńilletiwge, olardıń qıyın demlerdegi ruwxıy suwsının qandırıwǵa bar kúsh jigerin sarıp etiwdiń jollarınqarastırdı.Eldegiqıyınjaǵdaylardaádebiyatqandaybolıwı kerekligin úyrendi. Ol kóbinese ádebiyattaǵı xalıqlıq dástúrlerge kóbirek qaradı. Urıs dáwiriniń qıyın kúnlerinde óz dóretiwshilik talantına ayrıqsha kúsh saldı. Solay etip, barlıq shayırshılıq talantınıń bul jıllarda jáne bir áhmiyetli dáwiri baslandı.

Abbaz shayır bul jıllarda hámme shayırlardan da kóbirek kórkem sóz óneriniń áhmiyetin túsinetuǵın edi. Sol sebepli ol awılda tursa

da dáwir talabı boyınsha hár bir dóretiwshi xızmetker qolına qural alıp, frontta dushpanǵa qarsı urısqa qatnaspasa da, tılda turıp-aq urıstıń jeńis penen tamamlanıwı ushın ayanbay xızmet qılıw kerekligin túsindi. Sonlıqtan da bunday juwapkerli jaǵdaylarda Abbaz shayırda burında bolmaǵan ilham, yosh payda boldı. Qıssaxanlıq hónerin de burınǵıdan bes beter paydalanıwǵa qaradı. Sebebi, qıyın jaǵdaylarda xalıqtıń kewlin, ruwxıy talabın qanaatlandırıw, olardıń awır miynetlerin jeńilletiw, uwayım-qayǵılardı jeńiltip, adamlardı úlken isenimlerge jetelewde qıssaxanlıqtıń úlken roli barlıǵın ol túsindi. Sol sebepli shayırshılıq penen qıssaxanlıq

sońǵı dáwirlerde xalıqtıń eń súyip tıńlaytuǵın kórkem óneriniń ayrıqsha túrleriniń biri bolıp qalǵan edi. Ol ótkendegi xalıq qaharmanlıqların front dáwirindegi qaharmanlıqlar menen qıssaxanlıq arqalı qosıp jırladı.

Bul jıllardaǵı jazǵan xalıq shayırınıń shıǵarmaları rayonda kolxozshı diyqanlardın aldında, frontqa kúnde atlanıp baratırǵan

406

jawıngerler aldında bárhama oqıldı. Xalıq shayırınıń sol jıllardaǵı jazǵan shıǵarmaları kolxoz diywalı gazetalarında, rayonlıq gazetada tınbay daǵazalanıp turdı.

1943-jılı xalıq shayırı N.Dáwqaraevtıń ótinishi boyınsha Nókis qalasına kóship keldi. Shayırdıń respublika orayına kelgennen keyin onıń xalıq shayırı sıpatında hár qıylı úlken májilislerge qatnasıwı, ásirese, dóretiwshi xızmetkerler menen birge islesiwi, jawıngerlerdi frontqa shıǵarıp salıw, olardı fronttan

jeńis penen kútip alıw usaǵan waqıyalar Abbaz shayırdıń dóretiwshilik fantaziyasın burınǵıdan da beter bayıttı.

Abbaz shayır burın qosıqtı ózinshe jazsa, endi ol dóretiwshilik shólkemlerden konkret tapsırmalar aldı. Endi ol xalıq, mámleket buyrıqların orınlawǵa kiristi. Ol kem-kem shayırshılıqtıń júdá

bir juwapkerli jumıs ekenligin túsindi.

Sonlıqtan da xalıq shayırı urıstıń qıyın kúnlerinde frontqa atlanıp baratırǵan jawıngerlerdiń aldına da xalıq, mámleket talabın qoyıp jazǵan shıǵarmaların oqıdı.

Ol «Námárt jigit nege dárkar» degen shıǵarmasında: frontqa ketip baratırǵan jawıngerlerdiń aldına mınanday xalıq, mámleket talabın qoydı:

Xalıq ushın belin buwmasa,

Jigitte namıs bolmasa,

Watan ushın tuwılmasa,

Onday jigit nege dárkar!?

Watan ushın oylanbaǵan,

Xalqı ushın qıylanbaǵan,

Jaraq alıp saylanbaǵan,

Námárt jigit nege dárkár!?

Arıslan kibi bilekleri,

Xalıq birligi tilekleri,

Qap tawınday júrekleri,

Batır jigit bizge dárkár!

Bolmasa «Jeńgen jaqsı» degen shıǵarmasında:

Tabaqqa qol saldırǵansha,

Jalǵız tıyın aldırǵansha,

Dushpanlarǵa jol bergenshe,

Watan ushın ólgen jaqsı.

407

Dushpannan zorlıq kórgennen,

Qayǵılı dáwran súrgennen,

Bir taban jerdi bergennen,

Qara jerge kirgen jaqsı.

Ayrılǵannan gúl Watannan,

Tayaq jegenshe bótennen,

Watandı taslap ketkennen,

Iytler yańlı úrgen jaqsı,—dep jazdı.

Bunnan keyin Abbaz shayırdıń «Biz jeńemiz», «Stalingradta», «Jawdı keyin ısırıptı», «Fronttan harmasın» shıǵarmaları front dáwirinde qaraqalpaq ádebiyatındaǵı eń úlken patriotlıq sezimler-

di joqarı jırlaǵan shıǵarmalardan boldı. Abbaz shayır urıs jıl-

ları óziniń kórkem sózge sheberligi menen ádebiyattıń aldına shıǵıp aldı.

Endi ol basqa shayırlarǵa qosıqtı qalay jazıw kerekligin kórsetti. Hámme shayırlarǵa ustazlıq jol kórsete basladı.

Abbaz shayır tábiyatında ol lirik shıǵarmalardıń sheberi edi. Ol poeziyanı dóretiwde barlıq shayırshılıq múmkinshiliklerden paydalanıw uqıplılıǵına iye shayır boldı. Ásirese, ol poeziyada folklorlıq, klassikalıq ádebiyat dástúrlerinen erkin hám keń paydalanadı.

Urıs jıllarında xalıq shayırınıń dóretiwshiligi ádewir rawajlanıw jolına tústi. Ádebiyatta milliy poeziya da joqarı basqıshqa kóterildi. Bul jıllarda ekinshi jer júzilik urıs jıllarınıń haqıyqatlıqları jazıwshı, shayırlardıń aldına túrli-túrli mazmundaǵı temalardı gáp etiwge usındı. Máselen: bir waqıtlarda fronttaǵı sawashta negedur jawıngerlerge olardıń patriotlıq sezimlerin oyatatuǵın qosıqlardıń sálem xat túrleri dástúrge aylanǵan bolsa, 1943-jılǵa kelip Stalingradta dushpannıń qıyratılıwı, Moskva qasında dushpannıń pútkilley dáwletiniń qaytıwı, barlıq front boyınsha armiyanıń alǵa basıwı endi shayır, jazıwshılarǵa basqa túrli tematikanı usındı. Máselen, Abbaz shayırdıń dóretpesinde «Jawdı keyin ısırıptı», «Fronttan harmasın» frontta ayrıqsha qaharmanlıq kórsetken erlerge «Xalıq aylandı seni tuwǵan anadan», «Shaniyazovtıń ǵayratı» usaǵan temadaǵı shıǵarmalar payda boldı.

Hár kúngi front maydanınıń waqıyaların kútip júrgen xalıq shayırına hár bir kúnniń ózi oǵan qosıqtı qalay jazıw kerekligin kórsetti. Sebebi, urıs kúnleriniń hár bir kúnleri hár bir saatı júdá ótkir syujetlik situaciyalarǵa tolı bolıp turdı. Sonıń ushın

408

dáwir haqıyqatlıǵın jazıw menen birge onıń dóretpelerinde jawıngerlik ómirden tuwılǵan romantika jańlap esitiletuǵın boldı.

1944-jıldan baslap Armiyanıń barlıq front boyınsha alǵa basıwı, dushpannıń tolıq qıyratılatuǵınlıǵın, jeńistiń sózsiz bolatuǵınlıǵına xalıqtıń tolıq kózleri jetti. Endi hámme shayır-

larda jawıngerlerge dushpandı qıyratıp, jeńis penen keliwdi buyırtpa qılıp qosıq jazıw dástúrleri kelip shıqtı. Sol ushında

Abbaz shayır dóretpesinde «Gúzep kel» qosıǵı payda boldı. Bul jıllardaǵı xalıq shayırınıń dóretiwshiligindegi bir ayırmashı-

lıq urıs dáwirlerinde fronttaǵı qaharmanlıqlardı qansha jazǵan bolsa, tıldaǵı qaharmanlıqlardı da sonsha jırladı. Onıń urıs jıllarǵı dóretpesinde miynet qaharmanların jırlaǵan «Orazgúl», «Sháwgúl» eldegi ayrıqsha jaǵdaylardı gáp etken «Birinshi may», «Shomanay» xalıqlıq islerge qılap qılǵanlardı sınǵa alǵan «Bir jalqaw murapqa», «Zaemǵa jazılıw», «Batırlarǵa tiygen joqpa zıyanıń», «Eplep zorǵa júk boladı bir atqa», «Qız benen kelinshek» hám t.b. da kóp shıǵarmalar dóredi.

Shayırdıń bul tıldaǵı qaharmanlıqtı jırlaǵan shıǵarmaları tek bir Abbaz shayır tárepinen dóretilgen tabıs emes, al bul jıllardaǵı pútkil qaraqalpaq ádebiyatınıń qolǵa kirgizgen tabısları boldı.

Ekinshi jer júzlik urıs dáwirlerinde xalıq shayırında shayırshılıqta da, qıssaxanlıqta da dóretiwshilik talantınıń erkin rawajlanǵan jılları boldı. Bul dáwirlerde xalıq shayırı ádebiyattıń tiykarǵı maqsetin tolıq túsinip jırladı. Sonlıqtanda ol bul dáwirlerde fronttaǵı jawıngerlerge ruwxıy kúsh jetkerip berdi. Urıs jılları front penen tıldıń bekkem birligi—jeńistiń girewi ekenligin túsingen xalıq shayırı, front penen tıldıń birligin kózdiń qarashıǵınday qorǵaw kerekligi ushın xızmet etti.

Front jılları hámme ushın sınaq jıllar boldı. Bul dáwirlerde burınnan xalıq tárbiyalap jetistirgen Abbaz shayırda óz dóretpeleri menen xalqına hadal xızmet etken adamlardan boldı. Haqıyqatında da, urıs dáwiriniń qattı qıyınshılıqları Abbaz shayırdı da óz xalqınıń haqıyqıy shayırı etip jetistirdi. Sovet húkimeti ondaǵı

á jayıp talanttı kórgennen keyin, shayırdıń ómirine de bul jıllarda ǵamxorlıq qıla basladı. Bul jıllarda xalıq shayırında

hámme waqıyalarǵa jańasha túsinikler, dóretpesinde jańasha oylar payda boldı.

1940-jılı Abbaz shayırdıń «Qosıqlar» degen at penen birinshi qosıqlar toplamı baspadan shıqtı. Bul qosıqlar toplamına 1930jılları jazǵan barlıq qosıqları kirdi. Eline, xalqına dóretiwshilik jol menen xızmet etiwdiń jollarına shıntlap kiristi.

409

Abbaz shayırdıń ekinshi jer júzilik urıstan keyingi dóretiwshiligi (1946-1970)

1945-jıl 9-mayda bes jıl dawamında fashizm menen úlken qan tógilgen otlı urıs jeńis penen tamam boldı. Bul tek biziń elimiz ushın ǵana emes, al pútkil jer júzlik áhmiyetke iye tariyxıy waqıya boldı. Sebebi, Evropa menen Aziyanıń kóp xalıqları fashizm tırnaǵınan azat boldı. Endi ádebiyattıń aldında, álbette, birinshi gezekte jeńisti, urıs jıllarınıń qaharmanlıqların jırlaw, ekinshiden,

urıstan qıyraǵan xalıq xojalıǵın qayta tiklewdey áhmiyetli tariyxıy waqıyalardı jırlaw máseleleri kún tártibine qoyılatuǵın boldı.

Haqıyqatında sovet xalıqlarınıń aldında urıstan qıyraǵan xalıq xojalıqların qayta tiklew, ol ushın elde iri-iri qurılıs-

lardı baslaw, eldiń ekonomikasın hám mádeniy kúshlerin bekkemlew, dúnyada xalıqlar doslıǵın hám paraxatshılıqtı saqlaw usaǵan úlken wazıypalar turdı. Jazıwshılar usı el ómirlerindegi ullı úlken baslamalardıń arasında bolıp, endi bul tabıslardı jırlawǵa bet

aldı. Eldiń paraxatshılıq jaǵdaylarǵa ótken waqıtlarında kórkem ádebiyattıń keń kólemde rawajlanıwına, bekkemleniwine alıp keldi. Onıń ústine bul tınıshlıq dáwirlerde kórkem oylardıń da progressivlik xarakter menen erkin alǵa qarap rawajlanıwına da múmkinshilikler de jaratıldı.

Bul jıllarda ele ótken urıslardaǵı qaharmanlıq hám jeńis teması ádebiyatta baslı temalardan bolıp qalatuǵınlıǵı sózsiz boldı. Sonıń ushın ádebiyatta eń áweli jeńis teması, sońınan jawıngerlerdiń elge qaytıwı, elde ata-analardıń jeńis penen ushırasıwları bul dáwirdegi ádebiyatta nızamlı orın aldı. Qaraqalpaq ádebiyatında mısalı, xalıq shayırında «Palwanlarıń kiyatır», «Kóriseyik, qol beriń» atlı ájayıp lirikaları baspa sózde járiyalandı.

Urıstıń jeńis penen tamam bolıwı elde barlıq múmkinshiliklerdiń qayta tikleniwine jol ashtı. Urıs jıllarında kólemi kishi-

reyip qalǵan «Qızıl Qaraqalpaqstan», «Sovetskaya karakalpakiya» gazetaları óz qáddin tikledi. Jabılıp qalǵan «Jas leninshi», «Jetkinshek» gazetaları «Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalı qayta shıǵa basladı. Respublikada baspa sóz organlarınıń qayta tikleniwi elimizde dóretiwshi kúshlerdiń ósiwine alıp keldi. Kórkem ádebiyattıń da ideyalıq-tematikalıq diapozonı keńeye basladı.

Q araqalpaq ádebiyatına da jas talantlar kirip kele basladı. Máselen, bul jıllarda X.Seytov, B.Qayıpnazarov, T.Qayıpbergenov, I.Yusupov usaǵan jazıwshı-shayırlar kelip qosıldı.

410