XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

jıl qunt penen isledi. Dástan kitap bolıp baspadan basılıp shıǵıwı menen-aq oqıwshılar jámiyetshiligi jaqsı qabıl etti. Sebebi, shıǵarmanıń syujetlik liniyası, kompoziciyalıq qurılısı, tili, kórkemlik ózgeshelikleri adamdı ózine tartarlıq dárejede jaqsı bolıp shıqtı. Onıń ústine, shıǵarma qaraqalpaq milliy dástanshılıq dástúr jolları menen jasalǵan kórkem polotno ekenligi menen kórinip turar edi. Ásirese, keskin kofliktli ómir shınlıqlarında jaratılǵan, jáne de xalıqlar doslıǵı jeterli hám isenimli dárejede

gáp bolǵan dástan ekenligi menen jaqsı edi. Onıń ústine, eldegi bay tábiyat kórinisleri, eń baslısı eldegi sol zamanlardaǵı sociallıq ómir haqıyqatlıqları, qaharmanlardıń óz maqsetleri ushın gúresleri,

ásirese, milliy xarakterler,bir-birewgeeldegi mehribanlıq dástúrler, jawızlıqlarǵa qarsı el birligi, eldegi bir-birewdi qollap-quwatlaw úrp-ádeti, el-xalıq dástúrleri dástanda kórkem til sheberlikleri menen júdá isenimli beriledi. Máselen, Nókis degen awılda Qaysar

Q allash degen adam Toymasbay degen baydıń esiginde kóp jıllap diyqan bolıp júredi. Onıń jerlerin egedi. Tóginin tógedi. Qısı-

jazı jabın qazadı. Biraq, Toymasbay diyqannıń haqısın bermeydi. Onıń ústine, Qaysar Qallashtıń úylenemen dep júrgen qızın da Toymasbaydıń Jılqıbay degen inisi zorlıq penen hayallıqqa aladı, Toymasbaydıń ol inisi óledi. Inisi ólgennen soń sol kelinin Toymasbaydıń ózi hayallıqqa almaqshı boladı. Ol qayıl bolmaǵanlıǵı sebepli onı esiginde gúń etip qoyadı. Bul awhallardan soń Qaysar Qallash basqa hayalǵa úylenedi.

Qaysar Qallashtıń miynette shınıǵıp qalǵan obrazın dástanda xalıq shayırı júdá sheber beredi.

Máselen:

Jańa ótken qırıq jastan, Qartaymay shashın aq basqan, Palwan polat súyekli,

Qayqı kókirek iyekli, Gúz pálektey ústleri, Qawın qaqtay etleri, Tas pátirdey betleri, Omırawı shúlendey, Kózleri pal zerendey, Kirpigi nan tikeshtey, Erini qamır kómeshtey, Qazı ishektey moyını, Tabanları qúl-talqan, Dizesi un shanashtay, Baqayları qalashtay,

451

Shıyqıldaǵan tirsegi,

Qayıtqan narday bir shegi,

Ashlıq penen qısılǵan,

Haq kewilli hasıl jan,

Qallash degen laqabı,

Qaysar degen óz atı,-dep kórsetedi.

Qaysar Qallashtıń haqıyqıy miynet adamınıń obrazı avtor tárepinen usılay jırlanadı, usılay jaratıladı. Ol qarıwlı bolǵanlıǵı menen, sociallıq teńsizlik onı turmısta júdá ábigerlendiredi. Ash jasaydı. Bir kúni Qaysar Qallashtıń esigine úsh jetim balalar keledi. Olardıń birewi-qaraqalpaq, birewi-ózbek, birewi-oralskiydiń balası, orıs bala boladı. Olar dım jas boladı. Ózlerin kimniń

balası ekenligin de aytıp bere almaydı. Olardıń zorǵa ǵana nan sorawǵa tilleri gúrmeledi.

Olardıń túrlerine qarańız, Esikke keldi úsh jetim, Kórgen ashlıq qısmetin, Basqan sepkil júz betin, Toppıları túlegen,

Ústi qoqım kirlegen, Tánin suwıq súrlegen, Tırnaqları shıtaqtay, Aydar shashı otaqtay, Qáwmetleri qalpaqtay, Qırlap qalǵan shabaqtay, Moyınları sabaqtay, Temirewleri mór kibi, Jalaqları por kibi,

Aytıp bolmas kórkini, Gúz pálektey sap-sarı, Torǵıl túyme basları,

Suwıqtan qalsh-qalsh etedi, Tislem zat kózden bir ushıp, Shıqpas janǵa sebep dep, Jalǵız jutım kerek dep, Egilip eńk-eńk jılaydı, Jalınıp jalt-jalt qaraydı, Sózlerin shalt-shalt quraydı,

Qol jayıp nan soraydı,-dep kórsetedi.

452

Qaysar Qallash ózi tamaq tappay otırsa da, bul jetimlerdi kórip ayap úyine kirgizedi. Olardı ózine bala qılıp aladı. Úyinde asıraydı. Endi Qaysar Qallashtıń óziniń kún kórisi, balların asıraw ushın Toymasbaydan onıń esiginde júrgen kúnleriniń haqısın soraydı. Toymasbay haqısın bermeydi. Ádebinde daw-jánjel bolıp, bay menen diyqan arasında tóbeles bolıp tarqasadı. Qaysar Qallashqa da járdem beretuǵın adamlar tabıladı.

Bir kúni Qaysar Qallash túnde kelip baydı sabap ketedi. Onı bilgen bay Qaysar Qallashtı óz adamlarına sabatadı. Iytlerine talatadı. Dástanda bulardan da basqa kóp waqıyalar gáp boladı.

Dástanda XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq jerindegi júz bergen bunday waqıyalar, patshashılıqtıń qulawı, erkin zamanlardıń ornawı gáp boladı. Biraq, jeńis dástanda bul dáwirdegi jańa jámiyetlik ideyalar arqalı gáp bolmaydı. Bul waqıtlardı shayır dáwir,soljıllardaǵıtariyxizlerimenengápetedi.Báribirol dáwir-

degi jámiyettegi jańalanıw, ózgerisler qızıl imperiyaniki emes, jádidler háreketi edi. Usı tariyx penen dástan qosılıp jırlanadı.

Dástannıń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı qunlılıǵı-xalıq dástúrlerine bay bolıp keledi. Waqıyalardı poeziya tili menen bayanlaw, súwretlewde shıǵarma kórkemlik sheberlikler menen ájayıp túrde kestelengen. Shayır xalıq tiliniń barlıq múkinshiliklerinen jaqsı paydalanǵan. Bul shıǵarma haqıyqattan da XX ásir ádebiyatın dástanlıq jaqtan bayıtqan shıǵarma boldı. Sol sebepli de 1969-70-jılları Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıq beriw boyınsha Respublikalıq komitet Ózbekstan xalıq jırshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Sadıq Nurımbet ulına «Xanalaslar» dástanı ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtı beriwge qarar etti.

Sadıq shayır Nurımbet ulı XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı jádidlik ideyalarınan ruwxlanǵan qaraqalpaq demokratiyalıq ádebiyatınıń nızamlı dawam etiwshileriniń biri sıpatında ádebiyat maydanına kelip qosılǵan shayır. Bul ásirde úlken sawatlı shayırlar mektebi payda boldı. Bular ári xalıq shayırları, ári milliy ádebiyattı, mádeniyattı elge keńnen taratıwshı demokratiyalıq ideyadaǵı xalıq qıssaxanları da boldı. XX ásirge kelip Sadıq shayır bul ásir ádebiyatın tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik jaqtan rawajlandırǵan hám bayıtqan shayırlardıń biri bolıp ádebiyat tariyxında qaldı.

453

JOLMURZA AYMURZAEVTÍŃ ómiri hám dóretiwshiligi

(1910-1996)

XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıw jolları haqqında sóz etkenimizde, eń birinshi gezekte Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, QR Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Jolmurza Aymurzaevtıń ómiri

hám dóretiwshiligi kóz aldımızǵa keledi. Sebebi, J.Aymurzaev XX

ásirdegi jańa tiptegi realistlik qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń tırnaq tasın qalawǵa, onı qáliplestiriwge hám barlıq basqıshlarındaǵı rawajlanıwına (XX ásir aqırlarına deyin) ómiri menen de, dóretiwshilik miyneti menen de úles qosqan kórnekli jazıwshılardıń biri bolıp tabıladı. Sonlıqtan da XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwı basqıshların J.Aymurzaev dóretiwshiligisiz túsiniw qıyın. XX ásirde rus ádebiyatı ushın M.Gorkiy, ózbek áde-

biyatı ushın Ǵafur Ǵulam, Aybek, qazaq ádebiyatı ushın Sáken Seyfulin, Sabit Muxanov, tájik ádebiyatı ushın Mırza Tursınzada, azerbayjan ádebiyatı ushın Samed Burgun, túrkmen ádebiyatı ushın Berdi Kerbabaevlar qanday xızmetler islegen bolsa, qaraqalpaq

ádebiyatı ushın Jolmurza Aymurzaev ta sonday xızmet etti. Atap aytsaq,

ol XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı jańa qáliplese baslaǵan 30-jıllarda

Q.Áwezov, A.Begimov, A.Matyakupov, N.Dáwqaraev, I.Fazılov penen qatar dóretiwshilik miynet etip, usı ádebiyattıń irge tasın qaladı, óz poeziyası menen xalıqqa dáwir nápesin, zaman ruwxın durıs túsindirdi, turmıs shınlıǵın tastıyıqlawshı gúressheń ruxtaǵı jańa lirik qaharmanlar obrazın jarattı, XX ásir qaraqalpaq poeziyasına dáwir ruxına say jańa tema, jańa formalar alıp kirdi.

30-jıllar qaraqalpaq poeziyası liro-epik janr poemashılıqqa kúshli bet burǵan bolsa, bul qubılıs J.Aymurzaev dóretiwshiliginde de kórinis taptı. Ol bul jıllarda óziniń «Biziń kúsh», «On bir jılda», «On bes jılda», «Xabarshınıń ǵayratı», «Jumagúl» sıyaqlı poema tipindegi syujetli qosıqları hám «Gúres», «Gúreste jeńdik» usaǵan poemaları menen XX ásir epik poeziyasınıń qáliplesiwine de úlken úles qostı.

J.Aymurzaev XX ásirdiń 30-jıllarında qaraqalpaq ádebiyatındaǵı jańa janr - dramaturgiyanıń qáliplesiwine de úlken úles qosıp, sol jıllardaǵı dramaturgiyamızdı «Tartıs», «Jeńis», «Eki talap», «Gúres maydanında» muzdramaları hám «Hákisliler», «Mıljıńlar» usaǵan komediyaları menen bayıttı. Ol usı jıllarda bir qatar ocherk, gúrrińler jazıp, qaraqalpaq prozasınıń qáliplesiwine de málim dárejede xızmet etti. Onıń 1940-jılı jazılǵan «Quwat» povesti

454

qaraqalpaq prozasındaǵı usı janrdıń bulaq baslawlarınıń biri bolıp esaplanadı.

J.Aymurzaevtıń urıs jıllarındaǵı dóretiwshiligi de sol jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıw baǵdarlarınan derek berip turadı. Onıń «Tıńlańızlar», «Ulım, tıńla!» qosıqları menen «Politruk Polatov» sıyaqlı poemaları sol jıllardaǵı qaraqalpaq poeziyasındaǵı kóterińki publicistikalıq rux penen operativ házir juwaplıq sıpattan derek berip tursa, «Perzent», «Kolya», «Leytenant Elmuratov» pesaları urıs jıllarındaǵı jawıngerlik dramaturgiya-

nıń mısalı bolıp kózge taslanadı.

J.Aymurzaev «Ámiwdárya boyında» romanı menen 50-jıllarda A.Begimov penen bir qatarda qaraqalpaq romanshılıǵınıń payda bolıw esigin ashtı. Bul roman qaraqalpaq prozasındaǵı birinshi satiralıq roman bolıp esaplanadı. Ol óziniń «Jetimniń júregi»,

«Qara bultlar» povesti, romanları menen qaraqalpaq memuarlıq prozasınıń qáliplesiwine de salmaqlı úles qostı.

Ulıwma, J.Aymurzaevtıń kóp sanlı qosıq, poemaları, «Kelin», «Quwat», «Jetimniń júregi», «Ámiwdárya boyında», «Qızketken», «Muhabbatımadamlar»sıyaqlıgúrriń,povest,romanları,«Aygúl-Abat», «Berdaq», «Sheberxannıń shırmawıǵı» usaǵan drama, tragediya, komediyaları onıń usı janrlarda tabıslı qálem terbetken talantlı

shayır, jazıwshı hám dramaturg bolǵanlıǵınan derek berip turadı. Usınday kóp qırlı, bir sırlı talant iyesi Jolmurza Aymurzaev

1910-jılı 6-noyabrde Shımbay rayonınıń Tazǵara volostında (házirgi Q.Áwezov fermerler birlespesinde) jarlı diyqan shańaraǵında dúnyaǵa keledi. Jaslayınan jetim qalǵan ol on jasınan baslapaq kisi esiginde xızmet etip kún keshire baslaydı. 1924-jılı Shımbay qalasındaǵı mektep-internatqa qabıl etilgen J.Aymurzaev

ol jerdegi orta mektepte baslawısh bilimge iye bolǵannan keyin, 1927-jılı Tórtkúldegi pedagogikalıq texnikumǵa oqıwǵa kiredi.

Bolajaq sóz sheberi Shımbaydaǵı internatta oqıp júrgen gezle- rinde-aq diywalı gazetalarda, ádebiy-drama dógereklerinde dáslepki qosıqları menen shayır sıpatında kózge túse basladı. Pedtexnikumda oqıp júrgen dáwirinde bolsa ol shayırshılıq talantın jetilistiriwge ádewir múmkinshilikler aladı. Ol pedtexnikumdı pitkergennen keyin bir jılday Taxtakópir rayonında muǵallim bolıp islegennen keyin, 30-jıllardıń baslarınan respublikalıq gazeta-jurnal redakciyalarına xızmetke ótedi.

J.Aymurzaev 1934-jılı Moskvadaǵı Mámleketlik teatr óneri institutına (GITIS) oqıwǵa jiberiledi. Shayırdıń 1935-1937- jıllarda GITISte oqıwı, 1934-jılı awqam jazıwshılarınıń pútkil

455

awqamlıq I sezdine qatnasıwı, sezdde rus jazıwshısı M.Gorkiy menen ushırasıp, onıń bayanatın tıńlaw baxtına erisiwi onıń shayırlıq sheberliginiń bunnan bılayda jetilisiwine belgili dárejede tásir etti. Ol bul jıllarda «Azatlıq», «Qızketken», «Shomanay» sıyaqlı ideyalıq-kórkemlik dárejesi ádewir jetilisken qosıqlar dórete basladı. Onıń lirikalıq qosıqları menen poemaları basılǵan dáslepki toplamları da (1935, 1936, 1938) usı jıllarda biriniń izinen biri oqıwshılarǵa usınıldı. Sonday-aq bir qatar qosıqları «Pochti Karakalpaki» (Tashkent, 1932) dep atalatuǵın qaraqalpaq shayırlarınıń rus tilinde birinshi toplamında, Tashkentte shıǵıp turatuǵın «Literatura narodov Sredney Azii» gazetasında, ayırım jurnallarda rus tilinde jiyi daǵazalanıp turdı. Bul onıń dóretpesinen eń jaqsı úlgileriniń rus tili arqalı kóp millionlı oqıwshılarınıń tanısıwınıń baslaması boldı.

Shayır 1939-jılı «Ullı Watan qosıǵı» degen at penen tórtinshi qosıqlar toplamın bastırıp shıǵardı. Onıń «Gúres», «Gúreste jeńdik» poemaları da usı jıllarda jazıldı. Ekinshi jer júzlik urıs jıllarında bolsa shayırdıń «Ulım, tıńla», «Tıńlańızlar» sıyaqlı

bir qansha jawıngerlik qosıqları, «Meniń joldaslarım» atlı poeması hár qıylı gazeta-jurnallarda, «Qaharmanlıq gúreske» (1942) toplamında basılıp shıqtı.

Shayırdıń urıstan keyingi dáwirlerde de «Tasqın» (1946), «Meniń batırlarım» (1949), «Shayır sózi» (1949), «Jas áwladlarǵa» (1951), «Dańqlıdoslar»(1954), «Aydınjolda»(1955)sıyaqlıtoplamlarıjarıq kórdi. Sońǵı jıllarda bolsa «Ómir shaydasıman» (1986), «Jetpis toǵızınshı báhár» (1989), «Ájiniyaz teklimiz» (1994) atlı poeziyalıq toplamların bastırıp shıǵardı.

J.Aymurzaev 30-jıllardıń basında dramaturg sıpatında da kózge kórine basladı. Ol bul jıllarda «Hákisliler» (1933), «Óz tayaǵı ózine» (1939), urıs jıllarında bolsa, «Aral qızı», «Leytenant Elmuratov», «Kolya» usaǵan pesalar dóretti. Al, «Aygúl-Abat» (1946-1952), «Berdaq»

(1958, 1977), «Qádirdan doktor» (1960), «Ráwshan» (1956), «Sheberxannıń shırmawıǵı» (1964), «Baxıt bulaǵı» (1967) drama, tragediya, komediyaları onıń urıstan keyingi jıllarda jazılǵan hám saxnalastırılǵan drama-

lıq shıǵarmaları bolıp esaplanadı. Dramaturg «Aygúl-Abat» pesası ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı ataǵın alıwǵa miyasar boldı.

J.Aymurzaev proza tarawında da jemisli miynet etken belgili jazıwshılardan bolıp esaplanadı. Ol ásirese óziniń «Kelin» gúrrińi, «Jetimniń júregi» povesti hám «Ámiwdárya boyında»,

456

«Qızketken», «Muhabbatım adamlar», «Qara bultlar»* kitabı menen qaraqalpaq prozasında úlken iz qaldırdı. Onıń bul prozalıq shıǵarmaları «Ámiwdárya boyında» (1958), «Jetimniń júregi» (1967), «Qızketken» (1972), «Muhabbatım adamlar» (1978) degen atamalar menen «Qaraqalpaqstan» baspasınan óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı.

1990-jılı «Ámiwdárya» jurnalınıń №2-3-sanlarında «Qara bultlar» kitabı járiyalandı. 1961-1962-jıllarda onıń eki tomlıq prozalıq, dramalıq shıǵarmaları daǵazalandı. 1980-jılı jazıwshınıń 70 jıllıǵına baylanıslı «Qaraqalpaqstan» baspası tárepinen

Jolmurza Aymurzaev shıǵarmalar ınıń eki tomlıǵı qayta daǵazalandı.

J.Aymurzaev shıǵarmaları XX ásirdiń 30-jıllarınan baslap orıs, ózbek, qazaq, túrkmen tili usaǵan ǴMDA xalıqları tillerinde de awdarmalanıp shıǵarıla basladı. Máselen, onıń «Ámiwdárya boyında» romanı 1958-jılı orıs, 1961-jılı ózbek tillerinde óz aldına kitap

bolıp basılıp shıqtı. Onıń orıs, ózbek tillerinde bunnan basqa da dramalıq, poeziyalıq shıǵarmaları «Sherlar» (1945), «Sbornik

proizvedenii» (1950), «Utro Amudari» (1956), «Zarya nad Amu» (1958), «Aygul i Abat» (1976) toplamları Tashkent baspalarında járiyalandı.

J.Aymurzaev poeziyalıq, prozalıq, dramalıq shıǵarmaları menen á debiyatta qanday girewli orın tutqan bolsa, óziniń jámiyetlik xızmetleri menen de ómirde belgili iz qaldırdı. 20-jıllardıń aqırı, 30-jılları dáslep muǵallim, soń respublikalıq gazeta-jurnallarda dóretiwshi xızmetker, Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamında juwaplı xatker lawazımında islegen ol 1942-jıldan ekinshi jer júzlik urıs frontlarında jawıngerlik sapta boladı. Fronttan qaytqannan keyin 1944-1951-jılları hám 1958-1962-jılları eki múddet Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı lawazımında isleydi. 1963-1972-jıllar aralıǵında bolsa Ózbekstan hújjetli hám ilimiy kópshilik film-

ler studiyasınıń Qaraqalpaqstan filialında direktorlıq lawazımın atqaradı. Al, sońǵı jıllarda bolsa Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamında ádebiy konsultant bolıp isledi. Húrmetli demalısta bolǵan jıllarında «Ámiwdárya» jurnalınıń redkollegiya aǵzası, QR Jazıwshılar awxamınıń prezidiumınıń aǵzası sıpatında jámiyetlik ádebiy-ómirge belsene aralastı.

J.Aymurzaev dóretiwshilik hám jámiyetlik ómirdegi bul xızmetleri ushın óz waqtında húkimetimiz ordenleri menen sıylıqlandı, eki múddet Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesine deputatlıqqa saylandı.

J.Aymurzaev 1996-jılı 10-mayda 86 jasında qaytıs boldı.

* «Jetimniń júregi» povestiniń ekinshi kitabı.

457

* **

J.Aymurzaev ádebiyatqa 20-jıllarda kirip kelgeni menen, onıń shıǵarmaları 30-jıllardıń ortalarına shekem jetkilikli dárejede izertleniw tappadı. Ol óz dóretiwshiligine ádebiy sınnıń zárúrli-

gin túsinip, usı jıllarda «Meniń shıǵarmalarım sınalmay kiyatır» («Ádebiyatlı Qaraqalpaqstan», №119. 13-iyul. 1934) degen atamada maqala jazdı. Avtor maqalada óziniń usı dáwirge shekem bir qansha shıǵarmalar jazǵanlıǵın, biraq olarǵa ádebiy-sın pikirler bildirilmey atırǵanlıǵın kórsetedi.

Mine, usı maqalalardan keyin Q.Áwezov Jolmurza Aymurzaevtıń «Qosıqlar» toplamı haqqında («Jeńis hawazı». Sentyabr-oktyabr sanları, 1935) arnawlı recenziya jazdı. Q.Áwezov óz recenziyasında shayırda (J.Aymurzaevta) kúshli talant barlıǵın bir qatar jaqsı qosıqları mısalında ayta kelip, onıń ayırım kemshiliklerin de kórsetip beredi, oǵan keleshekte obrazlılıqqa, kórkemlilikke, jańa formalarǵa umtılıw zárúrlikleri haqqında aqıl-keńesler aytadı.

Usı jılı da M.Dáribaev J.Aymurzaev dóretiwshiligi haqqında óziniń jańa dáwir qaraqalpaq ádebiyatı haqqındaǵı maqalasında («Qızıl Qaraqalpaqstan», 7-noyabr) azı-kem pikirler bildirip ótedi, onı jańa dáwir ádebiyatınıń jańa tiptegi wákilleriniń biri sıpatında

tán aladı. J.Aymurzaev dóretiwshiligi 1935-jılı jazılǵan I.Saǵitovtıń «Qaraqalpaq ádebiyatı hám onıń jazıwshıları haqqında» («Qızıl

Qaraqalpaqstan», №295, 296) maqalasında da unamlı tilge alınadı. Bul dáwirde J.Aymurzaev dóretiwshiligi haqqında ayırım sın-

kritikalıq pikirler de bildirile basladı. Máselen, M.Dáribaev

óziniń «Dramaturgiya haqqında»ǵı maqalasında onıń «Toy» pesasındaǵı unamlı qaharman Ámet obrazınıń sátsiz jasalǵanlıǵın orınlı sınǵa aladı.

J.Aymurzaev dóretiwshiligi haqqındaǵı sın pikirler 40-50-jıl- larda da joqarıda kórsetip ótilgen baǵıtqa jaqın mazmunda dawam etildi. Máselen, Q.Ayımbetovtıń 1944-jılı jazılǵan «Aral qızı»

(«Qızıl Qaraqalpaqstan», 30-avgust) recenziyasında Á.Shamuratov penen J.Aymurzaevtıń 1941-jılı Tashkentte ótkeriletuǵın dekadaǵa arnalıp jazılǵan «Aral qızı» pesasına maqtaw bahalar berilse, I.Saǵitov, X.Seytov, T.Jumamuratovtıń bir qatar maqalalarında1

1 Qarańız: Saǵitov I. Jolmurzanıń qosıqlar jıynaǵı tuwralı. /«Qızıl Qaraqal-

paqstan», №196, 1946.; Seytov X. «Aygúl-Abat». Recenziya. /«Ullı jolda» (almanax), 1950.; Jumamuratov T. Shıǵarma sapalı bolsın. /«Qızıl Qaraqalpaqstan», №131, 1947.

458

onıń 40-jıllarda jarıq kórgen «Tasqın», «Meniń batırlarım», «Jas áwladlarǵa», «Aydın jol» toplamları menen «Erbay batır» poeması, «Aygúl-Abat» draması obektiv ráwishte sınǵa alınadı.

Usı jıllarda M.Nurmuxamedovtıń «Moyakovskiy shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarıw haqqında bir-eki awız sóz» maqalasında J.Aymurzaevtıń awdarmalarınıń sapası haqqında da pikirler bildirdi.

J.Aymurzaev dóretiwshiligi 1957-jılı Tashkentte ótkerilgen dekada payıtında júdá joqarı bahalandı. Kórnekli ózbek jazıwshısı Ǵafur Ǵulam usı dekadada oǵan «Kóp milletli ádebiyatımızdıń altın ǵáziynesine úlken úles qosıp kiyatırǵan shayır» sıpatında baha berdi. Al, professor Q.Maqsetov bolsa usı jılı jazılǵan «Jolmurza

Aymurzaev hám qaraqalpaq ádebiyatı» atamasındaǵı maqalasında «Jolmurza Aymurzaevtıń ismi qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken jetiskenlikleri menen baylanıslı» («Ámiwdárya», №11, 7-bet) ekenligi anıq dáliller tiykarında ayrıqsha atap ótti.

Bunday baǵıttaǵı maqalalar J.Aymurzaev dóretiwshiliginiń sońǵı on jıllıqlarında da izbe-iz jarıq kórip turdı. Máselen, professor S.Axmetov J.Aymurzaevtı 1960-jılı jazılǵan bir maqalasında «XX á sir qaraqalpaq ádebiyatınıń talantlı wákili» (Talantqa talap.—

Nókis: «Qaraqalpaqstan». 1986, 150-173-betler) sıpatında tán alsa, 80-jıllardıń aqırında professor Q.Sultanov «Seksen jıldıń salmaǵı» atlı maqalasında onı dóretiwshilik xızmetine baylanıslı «Qaraqalpaq xalqınıń sociallıq turmıstı qurıw jolındaǵı aylanıp ótip bolmaytuǵın iri adamlarınıń biri» («Ámiwdárya», №10, 116-117-betler) dep bahalaydı.

J.Aymurzaev dóretiwshiligi 50-jıllardıń ortalarınan arnawlı ilim izertlew jumıslarınıń tiykarǵı obektleriniń biri sıpa-

tında úyrenile basladı. Atap aytsaq, professor S.Axmetov XX ásir qaraqalpaq poeziyası tariyxına baylanıslı kandidatlıq (1955), doktorlıq (1966) dissertaciya jumıslarında onıń poeziyası haqqında kólemli izertlewler júrgizse, akademik M.Nurmuxamedov qaraqalpaq prozasına baylanıslı doktorlıq (1965) dissertaciyasında J.Aymurzaevtıń 60-jıllardıń ortalarına deyingi prozası («Kelin», «Quwat»,

«Ámiwdárya boyında») tuwralı keń túrde talqı jasaydı. Al, Q.Ayımbetovtıń qaraqalpaq dramaturgiyası (1956), T.Allanazarovtıń qaraqalpaq teatrı (1961) tariyxına baylanıslı kandidatlıq dissertaciyalarında bolsa jazıwshı-dramaturgtıń 60-jıllardıń ortala-

rına deyingi dramalıq shıǵarmalarına tolıq baha berildi. Olardıń

459

sońǵı jıllarda jarıq kórgen kólemli ilimiy miynetlerinde de1 J.Aymurzaev dóretiwshiligine keń orın berilgen.

70-80 jıllarda J.Aymurzaev ómir hám dóretiwshiligi boyınsha arnawlı hám kólemli izertlew jumısların alıp barǵan ilimpaz Ábdirayım Nasrullaev boldı. Ol óziniń 1965-jılı baspadan jarıq

kórgen «Zaman hám liro-epikalıq poeziya» monografiyasında shayırdıń poemaları haqqında sóz etken bolsa, 1977-jılı járiyalaǵan «J.Aymurzaev dramaturgiyası» atlı kólemli miynetinde onıń dramaturgiyasın arnawlı izertleydi. Al, 1985-jılda «Qaraqalpaqstan» baspası tárepinen járiyalanǵan monografiyasında bolsa J.Aymurzaev dóretiwshiligi boyınsha tutas túrde pikirler bildiriledi.

Ulıwma, joqarıda biz atap ótken miynetlerdiń barlıǵında derlik J.Aymurzaev XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń tırnaq tasın qalaǵan, onıń XXI ásirge deyingi rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan úlken tariyxıy ádebiy tulǵa sıpatında tán alınadı.

POEZIYASÍ. J.Aymurzaev XX ásir qaraqalpaq ádebiyatın baslaǵan kópshilik jazıwshılar sıyaqlı ádebiyatqa 20-jıllardıń ortalarında poeziya janrında qálem tartıp kirip keldi. «Tayarman», «Seniń toyıń, Pirimbet», «Egis eger waǵıń keldi» qosıqları onıń ádebiyattaǵı dáslepki shıǵarmaları bolıp esaplanadı.

Shayır «Egis eger waǵıń keldi» (1927) degen qosıǵında diyqanlardı miynet maydanında jáwlan urıwǵa shaqırıp súren taslaydı:

Kún kózi shıqtı jarqıldap,

Tońlar erip, jer bılqıldap,

Bozdıń shańları burqıldap,

Diyqan isler waǵıń keldi.

Bul jılları shayır lirikasında tematikalıq, formalıq jańalıqlarǵa umtılıs kózge taslanadı. Sebebi, 30-jıllarda pútkilawqam turmısındaǵıday Qaraqalpaqstan xalıq xojalıǵında da jańa ózgerisler júz berip atır edi: awıl xojalıǵında jańa texnika, jańa qural-saymanlar menen islewge ótip, sanaatta da iri qurılıslar salınıp dáslepki óndiris orınları júzege kele basladı.

Social-ekonomikalıq turmısımızdaǵı bul ózgerisler shayırlarımızǵa jańa yosh, jańa ilham baǵısh etiw menen birge, olardıń

1 Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—61, 62, 163169, 199-202-betler.; Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II tom.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985.—376-401-betler.; Allanazarov T. Teatr hám dramaturgiya.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1979.—109-130, 185-194-betler.; Ayımbetov Q. Qaraqalpaq sovet dramaturgiyasınıń tariyxınıń ocherkleri.—Nókis: QQMB, 1963.—20-40-betler.

460