XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

sezimler menen júyi bilinbestey dárejede biriktirilip berilgen. Poema súwretlengen hádiyselerdiń scenalıq formada, aytıs, dialoglar úlgisinde saxnadaǵı personajlardıń sóylesiw tilindegidey etip beriliwi usaǵan dramalıq sıpatlardan da qalıs emes, ayrıqsha onda lirikalıq, dramalıq sıpatlar epikalıq belgilerge qaraǵanda da basımıraq ekenligi menen kózge taslanadı. S.Axmetov poemada usı sıpatlardıń basımlıǵın, yaǵnıy qaharmanlardıń kewil keshirmeleriniń lirikalıq boyawlar menen beriliwin hám onıń qurılıs úlgisiniń scenalıq úlgide ekenligin esapqa alıp, «Aktrisanıń ıǵbalı»n liro-dramalıq poema dep ataydı1 . Ulıwma, bul poemada qaraqalpaq poeziyası maydanında burınnan qáliplespegen dramalıq sıpattı burınnan ómir súrip kiyatırǵan lirikalıq hám epikalıq belgiler menen bekkem sintezleydi.

Ulıwma, bul poema tek formalıq jańalıǵı ǵana emes, saxna iyeleriniń obrazınıń sheber jasalıwı jaǵınan da 50-jıllar qaraqal-

paq poemashılıǵınıń eń iri tabıslarınıń biri boldı. I.Yusupovtıń «Aktrisanıń ıǵbalı» poemasındaǵı bul janrlıq,

kórkemlik izlenisler onıń usı jıllarda jazılǵan «Eski fontan ertegi» (1957) poemasında jáne bir qırı menen kózge taslanadı.

Poema shıǵarmanıń epigrafında A.S.Pushkinnen keltirilgen qosıq qatarlarında atap ótilgenindey, erteklik syujetke (bir Qırım hikayatına) qurılǵan, jamanlıqtı jandırǵan, jaqsılıqqa járdemlesken nurlanǵan juldız, kewildiń shamı, qupıya sırǵa iye bir ájayıp

ot «muhabbat» haqqındaǵı realistlik shıǵarma. Shıǵarma syujetiniń usı ózgesheligine, yaǵnıy ondaǵı erteklik motivtiń realistlik jobada beriliwine qarap, bul poemanı ertek-poema dep atasaq ta boladı. Sebebi, shayır shıǵarmada bul ertektiń ápiwayı bayanlawshısı emes, onıń mazmunındaǵı waqıyalar jónelisine óz kúyinish, súyinishlerin,

óz kózqarasın bildirip barıwshı, usılardan belgili bir juwmaqlar keltirip shıǵarıwshı lirik qaharman sıpatında kózge taslanadı. Mısalı, poemanıń baslamasında shayır bul muhabbat haqqında muńlı ráwiyattı «bir ájayıp ot»qa teńese, waqıyalar bayanı belgili bir kulminaciyalıq sheklerge, sharıqlaw shıńına shıqqan waqtında jáne ózine náwbet berip, bar ıqlası menen tas qashawlap, «xan qılwasın áwladlarǵa ayanlap» nálet tamǵasın basıp atırǵan jas ustaday ǵujırlanıp, ózi obrazın jaratıp atırǵan «sabaǵınan jawız qol úzgen», «arıwlıq tutqını qamalı»nıń qurbanı bolǵan jas gruzin gózzalı Dilara qábirine qarap oylarǵa taladı, onıń táǵdirine janı ashıp, tilekleslik sezimlerin bildirip otıradı.

ǵ Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—313-b.

521

Kórip otırǵanımızday, poema, sırttan qaraǵanda, zańı-zorlıq, kásibi talaw bolǵan, mudamı qılıshı qansıraǵan jawız xan Gereydiń jábirine ushırap, ómiri tar qápeste (xan háreminde) ótken qızıl gúl Dilaranıń ayanıshlı táǵdiri haqqında jazılǵanday bolıp kórinedi. Biraq, shıǵarmada xannıń jawızlıǵı menen jas qızdıń ayanıshlı táǵdirin kórsetiw birinshi jobaǵa qoyıp súwretlenbeydi. Avtor poemada, hátteki, usı qılıshınan qan tamǵan jawız xannıń júregin de jibitken, ashıqlardı ahıw-zar, shahtı gádá etken haqıyqıy muhabbat seziminiń kúsh-qúdiretin kórsetip beriwdi bas maqset tutqan.

Shayır 50-jıllar poemashılıǵın «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»1 dep atalatuǵın jáne bir jańa poema menen bayıtıp, bul jıllardaǵı óz dóretiwshiligin qaraqalpaq poeziyasınıń aldıńǵı sapına shıǵardı.

Poema atamasınan kórinip turǵanınday-aq, gilemshi hayal-qızlar turmısınan alıp jazılǵan. Xalıq ańızına tiykarlanıp jazılıwı

jaǵınan bul poema «Eski fontan ertegi»n azı-kem esletedi. Eki poema súwretlengen hayal-qız qaharmanlardıń qayǵı-dártke tolı ayanıshlı awır táǵdirleri de bul shıǵarmalardı bir-birine jaqınlastıradı.

Geypara ádebiyatshılar «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poemasındaǵı bul qayǵılı sıpatlarǵa (baxıtsız muhabbat, ayanıshlı hayal táǵdirleri hám t.b.) qarap onı balladaǵa jaqınlastıradı2 .

Biraq, avtor shıǵarmada XX ásirdiń 20-jıllarına deyingi gilemshi túrkmen hayal-qızlarınıń ayanıshlı táǵdirin emes, gilemshi hayallardıń bul óneriniń ullılıǵın, olardıń óz ónerine bolǵan sadıq-

lıǵın, ónerpazlıq sheberligin, ónerliniń qolı ǵana gúl bolıp qoymastan, jan dúnyası da óz ónerindey kórkem, gózzal bolatuǵınlıǵın, óner adamlarınıń ápiwayı miynet adamları emes, qolı da, kewli de altınúlkeniygiliklimaqset,niyetadamlarıbolatuǵınlıǵın,sonlıq-

tan da, olar óz ónerlerin xalıqtıń iygiligi, paraxat mápler ushın jumsawdı gózleytuǵınlıǵın, bul niyetlerine jetiw ushın hátteki, ólimnen de qorıqpay, qaytpay gúresetuǵın batırlıq, mártlik sıpatların kórsetip beriwdi bas maqset etken.

Bul ideya shıǵarmanıń syujetlik jelisiniń rawajlanıw barısınanayqınkózgetaslanıpturadıhámshıǵarmaqaharmanlarınıńayanıshlı awır táǵdirin súwretlew ornında isenimli etip ashıp beriledi.

I.Yusupov 60-80-jıllarda da qaraqalpaq poemashılıǵında tabıslı dóretiwshilik miynet etip, onı ideyalıq-jaqtan hár tárepleme bayıttı, poemashılıqqa romantikalıq, tariyxıy, erteklik, miflikallegoriyalıq poema usaǵan jańa formalar alıp kirdi. Mısalı, «Dala

1Yusupov I. Oylar.—Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1960.

2Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—327-b.

522

ármanları», «Tumaris», «Shetkeridegi xata», «Búlbil uyası», «Mámelek oy», «Poseydonnıń ǵázebi», «Máńgi bulaq», «Watan topıraǵı» poemaları bul pikirimizdiń ayqın dáliyli. Bul dóretpelerdegi obrazlar-

dıń sayram-sayram bolıp jasalıwı, formalıq ózgeshelik, syujet tańlawdaǵı tapqırlıq, ótkir turmıslıq konfliktler tańlay biliwshilik, tematikalıq ráńbáreńlik avtordıń poemalardan poemaǵa úlken izleniwshilik penen ósip ótip, janr sırların meńgeriwge úlken dóretiwshilik qatnas jasap atırǵanlıǵınan derek beredi.

«Dala ármanları» (1964) poeması óziniń romantikalıq ruxı menen ajıralıp turadı. Poemada sheksiz keń Ústirt jáziyrasınıń sırlı baylıqlar kánin ózlestiriwshi geologlardıń qaharmanlıq isleri,

á sirimiz ortalarında Qaraqalpaqstanda júz berip atırǵan jańa ózgerisler jırlanadı.

Poemada Ústirttiń eski tilsiz, tilsim qorqınıshlı, sonıń menen birge, bay tariyxqa tolı eski ótmishi menen jańa ásir adamlarınıń ilimge tiykarlanǵan sanalı miyneti arqasında jańarǵan jamalı sheber salıstırıwlar arqalı liro-romantikalıq jobada sáwleleniwin tapqan, onda talay tariyxıy waqıyalardıń gúwası bolǵan ǵáziynege bay hám zıqna keń dalańlıq Ústirt tábiyatı menen onı ózlestiriwge umtılıp atırǵan insan arasındaǵı baylanıs oraylıq orında turadı.

Poema romantikalıq ruwxı, ideyalıq baǵıtı, forması jaǵınan qaraqalpaq poeziyasında jańa qubılıs bolǵanınday, órshil oy iyesi, óziniń bilimi, talantı, miynetkeshligi, qıyınshılıqtan qorıqpay-

tuǵın qaysar, sonıń menen birge, Watanǵa, doslarǵa, kásibine degen sap muhabbatqa tolı adamgershilikli álpayım minezi menen meńirew dalanıń da tilsim tilin tapqan, qoynı ǵáziynege tolı sıyqırlı

sırın ashqan kózi teńizdey kók, aspanday móldir, ushqır qıyalları samalday erkin Arqanıń sahibjamalı - rus qızı Mariya usaǵan zamanagóy jaslardıń romantikalıq obrazın jasaw sıpatları boyınsha 60-jıllar qaraqalpaq poemashılıǵına jańa lep alıp keldi.

Poemadaǵı «jabayı shólge ómir ákelip, óz ómirin qurban etken jas oyshıl» qızdıń tragediyalıq halatın kórip, onıń jarqın keleshek ushın ullı ármanlar jolındaǵı qaharmanlıq háreketlerine bas iymey tura almaysań:

Qızǵan taba yańlı háwirli dala,

Elpildep quwarıp appaq mayalısh,

Mayalısh túbinde solǵın bir lala-

Qız jatar. Tolqıydı saǵımlar alıs1 .

1 YusupovI.Shıǵarmalarınıńekitomlıǵı.2-tom.—Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1979.—90-b.

523

I.Yusupovtıń 60-jıllardıń aqırında jazılǵan jáne bir poemasıbul «Shetkeridegi xata1» bolıp tabıladı. Bul poema usı jıllar qara-

qalpaq ádebiyatında dóregen kópshilik shıǵarmalar sıyaqlı ekinshi jer júzlik urıs dáwirindegi qanlı waqıyalardı hám usı urıs kelti-

rip shıǵarǵan ayanıshlı aqıbetlerdi sáwlelendirip beriwge baǵıshlanǵan. Poema ideyası adamlardı, qaysı millet wákilleri bolıwına qaramastan, bir-birin húrmetlewge, adamgershilikli bolıwǵa, yaǵnıy adamlar arasındaǵı doslıqtı, mehir-muhabbattı ulıǵlawǵa shaqıradı.

Shıǵarmada bul ideya lirikalıq qaharman-avtor, ukrain kempir, eki oficer—lirikalıq qaharmannıń aǵası hám ukrain kempirdiń balası obrazı arqalı ashıp beriledi. Bular poemanıń bas qaharmanları da bolıp esaplanadı. Al, shıǵarmadaǵı kempirdiń ǵarrısı, shofer

ǵarrı hám nemec policeyleri bul qaharmanlar obrazın tolıqtırıwshı personajlar sıpatında gewdelenedi.

Avtor poema waqıyasın júdá ápiwayı hádiyseden baslap, shıǵarma syujetlik jelisiniń barısında úlken jámiyetlik áhmiyetke iye

ulıwma xalıqlıq, hátte xalıq aralıq ulıwma insanıylıq máselelerdi ortaǵa qoyadı:

Ukraina, Ukraina!

Júrsem de men Shıǵıs bette,

Qısqa kúnge qırq aytarman,

Seniń múbárek atıńdı,

Topıraqtan tıs júrsem mudam-

Saǵınarman sol xatańdı.

I.Yusupov poemalarınıń janrlıq ózgesheligi boyınsha izertlew jumısın alıp barıp atırǵan jas ilimpaz Q.Mámbetov bul úzindidegi ukrainsha «xata» (bizińshe «jay», «háwli») sóziniń poetikalıq detal dárejesine kóterilgenligin júdá jaqsı túsindirip bergen2. Haqıyqatında da, shayır shıǵarmada urıs jıllarında ukrain-qaraqalpaq doslıǵın qáliplestirgen bul «xatanı» jer júzindegi xalıq aralıq doslıq penen ushlasatuǵın ulıwma insanıylıq doslıq úyi mánisine kóterip, tipik dárejede sáwlelendirip bere alǵan.

Shayır poemada lirik-qaharman-avtor obrazın jasawda da úlken poetikalıq sheberlik kórsetken. Bunı biz poema basındaǵı lirika-

lıq sheginisten ayqın seziwimizge boladı:

1Yusupov I. Tumaris hám basqa da poemalar.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1974.—237- 242-b.

2Mámbetov Q. I.Yusupovtıń poemaları, 25-b.

524

«Nege tınısh jatpadım men, Qara taldıń sayasında, Ukraina súygen menen, Jamǵır seni ayasın ba?!»

Bul, demek, doslıqtı janınday qásterlewshi lirik qaharman «sayalı qara tallar mákanı»-qaraqalpaq diyarınıń adamı degen sóz.

Poema turmıs haqıyqatlıǵın usılayınsha kórkem obrazlı etip sáwlelendiriwi jaǵınan tek ǵana 60-jıllar poemashılıǵınıń emes, al sol dáwirdegi pútkil qaraqalpaq poeziyasınıń urıs dáwiri haqıyqatlıǵın joqarı ideyalıq kórkemlik sapada sáwlelendirip bergen eń jaqsı epikalıq tuwındılarınan esaplanadı.

Adamlardaǵı el-xalıq mápi, onıń azatlıǵı ushın qaytpay gúresetuǵın batırlıq, mártlik, sadıqlıq usaǵan sıpatlardı kórkem etip súwretlep beriw shayırdıń tariyxıy temaǵa baǵıshlanǵan «Tumaris» (1970) poemasında bunnan da ayqınıraq kózge taslanadı. Poemada qaraqalpaq xalqınıń ótmishindegi ańızǵa aylanıp ketken tariyxıy waqıyalarına búgingi kún kózqarasınan úlken shayırlıq sezgirlik hám kóregenlik penen dıqqat awdarıladı, onda shayırdıń:

Dáryanıń oń jaǵasında,

Massagetler dalasında,

Eki yarım mıń jılday burın

Boldı usı qanlı qırǵın...

—dep jazǵanınday, biziń eramızdan burınǵı VII-V ásirlerde Araldıń qubla-shıǵıs boylarında jasaǵan, qaraqalpaqlardıń ata-baba- ları esaplanǵan sak-massaget qáwimleriniń, sonıń ishinde apasiakana saklardıń hayal patshası er júrek, márt bahadır Tumaristiń óz jeri, óz eli-óz qáwimleriniń azatlıǵı, ǵárezsizligi ushın jahangir jawız patsha - Persiya shahı Kirge (qanxor Keyxısrawǵa) qarsı alıp barǵan qaharmanlıq gúresleri sóz etiledi.

Poema syujeti sırttan qaraǵanda awır hám quramalıraqtay bolıp sezilgeni menen, onıń keskin dramatik situaciyalar menen tásirsheń lirikalıq oy-tolǵanıslardan turatuǵın waqıyalar aǵımı oqıwshını birden ózine tartadı hám aqırına shekem bir dem menen oqıp bolıwǵa asıqtıradı. Máselen, poema basında oqıwshı perzentiniń azasınan júrek-bawırı kábap bolıp, basın iyip sarsılǵan ananıń qayǵıuwayımları menen sherikles bolıp, birge qabırǵası qayıssa, bunnan keyingi jawıngerlik ruwxtaǵı súwretlewlerden oqıwshı da basın tik kóterip, jawǵa degen jek kóriwshilik ǵázep otı qaynap, oǵan qarsı gúresiwge ant iship atırǵanday ǵujırlanadı.

525

Poema juwmaǵındaǵı Kir patshanıń qılısh kesken gellesi qan tolı meske tıǵıp jiberilgen epizodtaǵı Tumaristiń oy-tolǵanıs- larınıń beriliwi tiykarǵı ideyanı ele de aydınlastırıw ushın qollanılǵan, sátli shıqqan obrazlı kórkem súwretlewler dewge boladı:

«Birew basqaǵa gór qazsa, Ózi túsip qalar bolar,

Bir ash qurdım bolar eken, Adamnıń kózi. Biraq, taAqırı ol tolar eken

Tek bir qısım topıraqqa. Lebizimdi alıp eske, Toydırayın qanǵa seni» Dep qan tolı qara meske

Tıǵıp jiberdi gelleni... (290-b.).

Ulıwma, bul poemada shayırdıń «xalıq ańız tariyxınan realistlik juwmaq shıǵarıwı - onıń kórkemlik oylawınıń zaman ruwxı menen sáykesliginen derek beredi».

Shayırdıń tariyxıy temanı sáwlelendirip beriwdegi jáne bir tabısı - 70-jıllarda jazılǵan «Qaraqalpaq haqqında sóz» poeması boldı. Poema publicistikalıq sıpatları basım epikalıq dóretpe.

Biraq, onda lirikalıq súwretlewler menen lirik-qaharman-avtorlıq tolǵanıslar tiykarǵı dıqqat itibarda turadı. Sonlıqtan da, XX ásirdiń 20-jıllarına deyin dáryanıń arjaǵı Xiywa xanlıǵına, berjaǵı

Rossiya patshalıǵına qaraslı bolıp, eki bólingen qaraqalpaq elin óz atı menen óz aldına bir mámleketshilikke birlestiriw ushın gúresken xalqımızdıń súyikli perzenti, XX ásirdegi belgili mámleketlik

ǵayratker Allayar Dosnazarov haqqındaǵı avtorlıq tolǵanıs poemanıń tiykarǵı syujetlik ózegin quraydı. Poemada qaraqalpaq xalqınıń tariyxıy táǵdirindegi usı úlken waqıya - dáryanıń eki boyındaǵı qaraqalpaqlardıń birigip, óz aldına otaw tigiwiniń tariyxıy áhmiyetin kórsetiw ideyası bul jóneliste bir-birine qap-qollasıp, doslıq járdem qolların sozǵan el azamatları Allayar hám Babajanlardıń obrazın jasaw arqalı epikalıq jobada ashıp beriledi. Usı mámleketshilik dúziw ushın alıp barılǵan gúresler menen qaramaqarsılıqlardı súwretlew poemaǵa epikalıq sıpat engizip tursa, lirik qaharmannıń waqıyaǵa tikkeley aralasıp, óz oqıwshıları menen sırlasqan shayırlıq tolǵanısları shıǵarmadaǵı lirikalıq sıpattı

da támiyinleydi.

I.Yusupov óziniń XX ásirdiń sońǵı on jıllıqlarında dóregen epikalıq shıǵarmalarında («Máńgi bulaq», «Poseydonnıń ǵázebi»,

526

«Búlbil uyası» hám t.b. poemalarında) tiykarǵı dıqqattı tariyx penen búgingi kúnniń hám keleshektiń oǵada áhmiyetli mashqalaların sáwlelendiriwge qarattı. Onıń bul shıǵarmalarında xalqımızdıń ótken ótmishimizdegi tariyxıy táǵdirleri menen keshegi alasatlı dáwirlerde basınan keshirgen ruwxıy-ekologiyalıq daǵdarısları hár qıylı formalarda tereń oylılıq hám kórkemlilik penen keń túrde sáwleleniwintawıp,joqarıadamgershilik,paraxatshılıq,sap muhabbat, Ana-Watan, ádep-ikram tazalıǵı, tábiyat hám insan, jer-suw, ekologiya, Aral táǵdiri, mashqalaları ortaǵa qoyıladı. Máselen, onıń 80-jıl-

larda jazılıp, 1992-jılı shayırdıń eki tomlıǵında tolıqtırılıp

basılıp shıqqan «Máńgi bulaq» poemasında Watan ıshqı, patriotizm ideyaları alǵa súrilgen. Mısalı, poemadaǵı patsha menen Árastudıń sóylesiwine bir názer taslayıq:

Patsha: «Atıp jıǵıladı, jatıp atadı...» Ástapurla, bul sahrayı xalıqtıń Óytip qorǵaǵanday ne baylıǵı bar?

Árastu: Qulan shólin súyer, qızǵısh uyasın, Adam elin súymes baylıǵı ushın, Súyer onı Watan bolǵanı ushın, Azatlıq hám Watan-eń ullı baylıq...

Bul ideya poemada jalań halda emes, al tariyxıy hám real turmıslıq waqıyalar menen ápsanawiy-miflik, fantastikalıq waqıyalardıń júyi bilinbestey etip birikken kórkem sintezi dramalıq formada sheber súwretlewler arqalı ashıp beriledi. Bul sıpatlı belgilerine qarap poemanı ápsanawıy-tariyxıy-fantastikalıq drama-poema dese deboladı.Óytkeni,poemadabulformalıqsıpatlıbelgilerdińhámmesi

de teńdey kózge taslanadı. Shıǵarma óziniń dramalıq forması boyınsha «Aktrisanıń ıǵbalı» liro-dramalıq poemasın yadqa saladı.

Poemada búgingi kúnniń oǵada áhmiyetli mashqalalarınıń biri - ekologiya, Aral táǵdiri máselelerine de úlken dıqqat awdarılǵan. Mısalı, ondaǵı Aral teńiziniń saqlanıp qalıw jolındaǵı izleniwler, keleshek úsh mıńınshı jıllarda dárya suwınıń pult penen basqarılıwı, jasalma jawınnıń suwınan paydalanıw usaǵan qıyalıy waqıyalar usı máselelerdi ashıp beriw ushın qollanılǵan epizodlar bolıp tabıladı.

Poema tek formalıq jaqtan emes, ortaǵa qoyǵan máselesiniń máńgilik mańızǵa iyeligi menen de úlken áhmiyetke iye. Sebebi, onda ulıwma insaniyatlıq máńgi ómir máselesi hár qıylı psixologiyadaǵı, hár qıylı kásiptegi hár qıylı qatlam wákilleri obrazı arqalı

527

oǵada sheberlik penen kórkem hám isenimli etip ashıp beriledi. Mısalı, poemada Iskender patsha-(Aleksandr Makedonskiy) Jáhángir shax, Árastu (Aristotel)—áyyemgi grek alımı, Asqar—tas qashap músin soǵıwshı skulptor jigit, Ǵarrı ańshı-Asqardıń atası, PtolomeyIskender patshanıń áskerbasısı, Onesiya-Ayazxannıń qızı, Asqardıń qalıńlıǵı, Onesiya-2- Onesiyanıń shawlıǵınan tuwǵan quwlıq qızı, Sulayman patshanıń quw gellesi, máńgi suw izlewshiler, negr balası, gidrologlar,psixiatrvrachlar,akademik,yurist,gid,diyqanlar,oyınshı qızlar, saray adamları sıyaqlı qaharmanlar hám personajlardıń qatnasıwı bunıń ayqın dáliyli.

Bir ayta ketetuǵın nárse-poemada shayır qaharmanlar obrazın jaratıwda ózi tańlap alǵan formaǵa say folklorlıq ápsanawiyfantastikalıq sıpatlardı qanshama tereńlestirgeni menen, bul obrazlardıń tariyxıy tamırların bekkem saqlap qaladı, olardıń ideya- lıq-estetikalıq xızmetin búgingi kúnniń kózqarası menen sheber ushlastıradı. Mısalı, poemada Iskender patshanıń (Aleksandr Makedonskiy) tariyxta jáhánge belgili bolǵan qanǵa da, dúnyaǵa da kózi toymaǵan qanxorlıq, jawızlıq, Árastudıń oyshıl-danıshpanlıq, tapqırlıq, insanıylıq realistlik sıpatları óziniń burınǵı tariy-

xıy halatın saqlaǵan halda isenimli sáwleleniwin tabadı. Al, olardıń obrazın jaratıwdaǵı ápsanawıy-fantastikalıq usıllar bolsa, poemanıń formalıq belgilerin támiyinlew menen birge, ondaǵı ortaǵa qoyılǵan tiykarǵı máseleler insan hám tábiyat, adamlar arasındaǵı

qarım-qatnas, sap-taza muhabbat, paraxatshılıq, jer-suw, ekologiya, Aral táǵdiri mashqalaların ashıp beriwge xızmet etedi. Anıǵıraq etip aytqanda, poemadaǵı bul ápsanawıy-fantastikalıq usıl arqalı oguz (Oks)-Ámiwdárya suwınıń tartılıw sırı, máńgi bulaq suwınıń máńgi hayat beriwiniń aqılǵa muwapıq emesligi, haqıyqıy máńgi bulaq - insan aqılı, onıń sap taza muhabbatı, úlken adamgershiligi, tınısh tatıwlıqtaǵı paraxat turmısı ekenligi kórsetiledi.

Poemadaǵı urısqumar, dańqparaz, miyrimsiz hám qanxor ásker bası Ptolemeydiń bir-birin shınnan súygen Asqar menen Onesiyanı tutqın etip qolǵa túsiriwi, solay etip, olardan máńgi bulaq suwınıń sırın biliwi, patshanıń buyrıǵı menen Asqardıń máńgi bulaq suwın

alıp kelip, qaqpash balıqtı tiriltip sınap kóriwleri, dúnya-malǵa, jer-jáhánge kózi toymaǵan nápsiqaw Iskender patshanıń ómirdi de máńgilik óziniki etip alǵısı kelip, máńgi bulaq suwınan ishiwi, bul suwdı Árastu menen Ptolemeyge de ishtiriwi, uyqıǵa ketiwi, tús kóriwi, túsinde 3300-jılı uyqıdan oyanıp, sol dáwir adamları menen ushırasıwı, dáwir adamları olardı akterlar shıǵar dep qabıl etiwi, olar menen hesh kimniń tariyxıy tulǵa sıpatında esaplaspawları,

528

keleshek áwladlardıń ótkergen keńesi, raciyadaǵı dawıs, vrachlar sóylesigi, aqırında Iskender, Ptolemeylerdiń emletiw ushın kosmostaǵı sanatoriyaǵa jiberiliwi, Iskender patsha menen Onesiya-2 arasındaǵı muhabbat sezimleri waqıyaları, mine, usınday ápsanawıy-fantasti- kalıq súwretlew usılları birikpesiniń jemisi bolıp tabıladı.

Ptolemey bul waqıyalardı súwretlew barısında da urısqumar, miyrimsiz hám qanxor áskerbasshı sıpatında qattı sınǵa alınadı. Al,

bul súwretlewlerdegi Ashıq okeannan Aral teńizge suwdıń kelip túsiwi, dárya, teńiz suwınıń tasıp, hátte Ústirtti de suw basıp ketiwi,

dárya tarnawına qurılǵan shlyuzdı jırtıp, úsh akulanıń Aral teńizi basseynine ótip ketiwi, eń qáwipli urıs qurallarınıń shobıtxanada jatıwı usaǵan fantastikalıq waqıyalar bolsa, poemanıń tiykarǵı ideyası-shayırdıń sap-taza hawalı, jeri hasıldar, dárya, teńizi suwǵa, dásturxanı nanǵa tolı, urıs-qaǵıssız jasaytuǵın paraxat ómir, sol

ó mirdi qádirlep-qásterlew kerekligi haqqındaǵı aytılajaq oylarınan derek beredi. Haqıyqatında da, shayır poemada súwretlengen bul bolǵan hám bolıwı múmkin bolǵan waqıyalar arqalı adamzattıń dúnyaxorlıq, jawızlıq, urısqumarlıq usaǵan jaman illetleri ómiriniń qısqa ekenligin, aqıbeti xorlıqqa alıp keletuǵınlıǵın,

adamzat bul jasalma máńgi ómir ushın emes, insaniyattıń, tábiyattıń máńgiligi ushın gúresiwi kerekligin, solar ushın gúresken ómir ǵana máńgi azat hám abat ómir bolatuǵınlıǵın úlken kóregenlik hám kórkem sheberlik penen isenimli etip kórsetip bere alǵan.

Ulıwma, poema 80-jıllar poeziyasındaǵı insaniyattıń iygilikli mashqalaların házirgi dáwir ruwxına say, usı dáwir adamlarınıń kórkem estetikalıq talǵamı talaplarına muwapıq ortaǵa qoyǵan hám kórkem formada sheship bere alǵan eń qunlı dóretpelerden esaplanadı.

Shayırdıń 80-jıllardıń ortasında jazılǵan «Poseydonnıń ǵázebi» poeması ideyalıq baǵıtı boyınsha joqarıda biz tallap ótken «Máńgi bulaq» poemasına bir qansha jaqın keledi. Poema ideyası Aral tragediyasın, ekologiyalıq apatshılıqtıń aqıbetlerin kórsetiwge qaratılǵan. Durıs, keshegi jaqın ótmishimizdegi Qaraqalpaqstanda tirishilik tiykarı bolǵan Ámiwdáryanıń suwı tartılıp,

Aral teńiziniń qurıp, onıń ultanı duzlı qum dalańlıqlarǵa aylanıp ketkenligi sońǵı waqıtları hámmege bes barmaqtay ayan bolıp ketken tariyxıy haqıyqatlıq. Aral teńizin qálpine keltiriw ushın burınǵı

awqam mámleketleri kóleminde kóp islerdiń alıp barılǵanı da ras. Biraq, olardıń kópshiligi qurǵaq wádeler, jansız qararlar bolıp qarday boraǵanı bolmasa, Aralǵa suw keltiriwge hesh qanday paydası tiygen joq. Oray da óz mápin oylap, bir teńizdi qurdımday qurıtqanın túsinse de, onı qorǵap qalıw ushın jáhán jámiyetshiliginen

529

járdem sorawǵa júreksinbedi. Suw jaǵalap atırǵan Oraylıq Aziyadaǵı qońsı respublikalar bolsa degbirden sasıp, óz kómeshlerine kúl tartıp, hár qaysısı óz jasalma teńizleri menen óz suw saqlaǵıshların toltırıp qalıw menen bánt boldı. Aral barǵan sayın suwǵa emes, sózge tolıp, jer júzinen birotala joq bolıp ketiw halatına keldi. I.Yusupov, T.Qayıpbergenovtay shayır-jazıwshılarımız bunı aytıp, jer jáhánge jar salıw zárúrligin túsingeni menen, sol waqıtlarda húkimranlıq etip turǵan totalitar mámlekettiń siyasatı buǵan jol qoymas edi.

Usını túsingen talantlı shayır I.Yusupov poemada bul haqıyqatlıqtı astarlı túrde, allegoriyalıq formada sáwlelendirip beredi.

Poema, haqıyqatında da, ideyalıq-estetikalıq baǵdarı, syujetlikkompoziciyalıq qurılısı, obraz jasaw usılları boyınsha allegoriyalıq shıǵarma talaplarına tolıq juwap beredi. Sol ushın da ayırım

á debiyatshılar bul poemaǵa allegoriyalıq shıǵarma sıpatında baha bergen. Bılayınsha aytqanda, bul dóretpeni «allegoriyalıq poema» desek boladı. Sebebi, bul dóretpedegi allegoriyalıq mánige iye erteklik, ápsanawiy syujetler real turmıslıq waqıyalardıń jasırın

astarı sıpatında berilgen.

Ulıwma, poemada shayır Aral teńiziniń qurıp ketiwine baylanıslı júz bergen bul ekologiyalıq apatshılıqtı súwretlep beriw arqalı

adamzattı tábiyatqa abaylap qatnas jasawǵa shaqırıw ideyasın úlken shayırlıq sheberlik penen oǵada isenimli etip jetkerip bere alǵan.

Shayırdıń poema sońındaǵı «Aǵın suwdan endi teńizdiń janı» degen optimistlik juwmaǵı da oqıwshıda keleshekke degen úlken isenim arttıradı.

I.Yusupovtıń «Búlbil uyası» («Ámiwdárya», №6-7, 1987) poemasında da joqarıda tallap ótilgen poemalarına tán bolǵan ulıwma insanıy-

lıq mashqalalar ortaǵa qoyıladı. Biraq, bul mashqala poemada basqasha turmıs materialın-ekinshi jer júzilik urıs dáwirindegi turmıs haqıyqatlıǵın sáwlelendirip beriw arqalı sóz etiledi.

Shayır poemada tımsallıq, simvolikalıq kórinisler menen haqıyqıy turmıs waqıyaların júyi bilinbestey etip jupkerlestirip súwretlep beriwdiń jaqsı bir usılın qollanǵan. Poemanıń tiykarǵı ideyası súwretlengen waqıyalar bir orayǵa, bir poetikalıq obraz - búlbil uyası átirapına tıǵız jámlestiriliwi arqalı sheber ashıp berilgen. Bundaǵı buzılǵan búlbil uyası tek ǵana poetikalıq detal ǵana bolıp qoymastan, tipik dárejege jetken metaforalıq obraz da bolıp tabıladı. Shayır poemada buzılǵan búlbil uyası detalı arqalı ekinshi jer júzilik dáwirinde ashıq yardan, bala atadan, ata baladan ayırılıp, «Eger túsip ketsem, juwapkerseń sen!» dep shúykildep turǵan

530