XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

bul qaharmanlar obrazınıń milliy koloritindegi sırttan qaraǵanǵa ersilewdey tuwılatuǵın ashıq awız ańqıldaq, alaǵayım, biraq tuwrı sóz hám haq kókirek sahrayılıq sıpatlardı ańlatıp tursa, ekinshi jaǵınan, komediyadaǵı yumorlıq sıpattı támiyinlewge de xızmet etip tur. Bul jeńil kúlki arqalı avtor adamlardı turmıs qıyınshılıq-

ların jeńiwge, mártlikke, sergeklikke shaqıradı. Sebebi, shıǵarma qaharmanlarınıń barlıǵı derlik joqarıdaǵıday turpayıraq háreketleri bolǵanı menen, miynet súygish, haq kókirek adamlar. Shıǵarma sońında biz olardıń emlewxanadan sawalıp shıǵıp baratırǵanındaǵı bir-biri menen házil-dálkek aytısıp xoshlasıwlarınan tek awırıwlarınan ayıǵıp shıqqanlıǵınıń ǵana emes, ruwxıy páklenip baratırǵanlıǵınıń da gúwası bolamız.

Shıǵarma qaharmanlarınıń bir palatadaǵı sóylesikleri arqalı tiykarǵı ideya menen syujetlik waqıyalardıń ashıp beriliwi avtordıń kompoziciya hám forma tańlawdaǵı scenalıq sheberliginiń ádewir jetilisip qalǵanlıǵınan derek beredi.

K.Raxmanovtıń «Toǵız tońqıldaq, bir shińkildek» komediyası usı atamadaǵı xalıq ertegi tiykarında jazılǵan. Komediyada dramaturg bul ertektegi zulımlıq, ádalatsızlıq ústinen ádalatlılıqtıń, aqmaqlıq ústinen aqıldıń jeńiske erisiwin kórsetiwshi tiykarǵı ideyanı, komediyanıń syujetlik ózegine tiykar bolǵan tońqıldaqlardıń báybisheden, shińkildektiń toqaldan tuwılǵan balalar bolıwı, olardıń báhárdiń kúnleri basıwǵa jazlıq egiwge shıǵıwı, tońqıldaqlardıń hár qaysısında jup-jup ógizden bolıwı, taq ógiz benen egis

ege almaǵan shińkildekti de qatarlarına qosıp alıwı, eginlerin egip bolǵan waqıtta azıqları tawsılıp, «seniń ógizińdi soyıp jeyik, buwday pisken soń alıp bereyik» dep Shińkildektiń ógizin soyıp jep qoyıwı, biraq wádelerinen shıqpay, oǵan pánt beriwi, ógizinen ayrılǵan hám olardıń tayaǵın jegen shińkildektiń aqırında keptirip qoyǵan ógiziniń terisin alıp bazarǵa ketiwi, jolda ushırasqan joldasın túnde keshletip qonaq bolǵan bir baydıń úyinde awzına qazandaǵı kúyip turǵan maydı quyıp óltirip qoyıp, úy iyesine «inimdi sen óltirdiń» dep qunına kóp pul tóletip alıwı, bul pulǵa ózine de, anasına da qımbat bahalı kiyimler satıp alıp kiyiniwi, qalǵan aqshasına at, ton alıp, jay salmaqshı bolıwı, bunı esitken tońqıldaqlardıń «bunshama aqshanı qaydan taptıń?» dep tań qalıwları, shińkil-

dektiń «ólgen ógizdiń terisi qımbat» eken degen gápine inanǵan tońqıldaqlardıń ógizlerin soyıp, hár ógizdiń terisin tórt ógizdiń bahasına pullamaqshı bolıp baplanıwı, ólgen ógizleriniń ashıwın almaqshı bolǵan tońqıldaqlardıń shińkildektiń anasın urıp óltiriwi, shińkildektiń ólgen anasın eshektiń ústine tiridey qılıp otırǵızıwı, jolda ketip baratırǵanda, qızıllap atırǵan qırman

591

janında suw ishiw ushın irkiliwi, qırman basındaǵı adamlardıń qırmanǵa awız salǵan eshekti uraman dep «ólgen kempirdi» eshektiń ústinen qulatıp alıwı, shińkildektiń usını bánelep «anamdı urıp óltirdiń, qazıǵa barıp arız qılaman» dep qorqıtıp, olardan anası-

nıń qunın óndirip alıwı, «shińkildek kóp aqsha alıp qaytıptı» degen xabardı esitken tońqıldaqlardıń bul «sır»dı onnan bilip alıp, «tezirek kempirlerdi pul qılıp alayıq» dep olardı urıp ólti-

rip, ólgen kempirlerin bazarǵa satıwǵa aparıp, jáne baplanıwları, aqırında shińkildekti óltirmekshi bolıp, dáryaǵa taslap jiberiw ushın ayaq-qolın baylap onı qapqa tıǵıwı, tońqıldaqlar suw boyında ushırasqan adamnıń úyinde shay iship otırǵan waqıtları dárya boyına qudaydıń kóp qoyın aydaǵan bir qoyshınıń kelip, baylawlı turǵan qaptı kóriwi, qapta jatqan shińkildekti kóriwi, sóylesiwi, shińkildektiń ullı jurtqa patsha bolasań, degende, patsha bolǵım kelmegeni ushın meni dáryaǵa atıp jiberejaq, degenine aldanǵan qoyshınıń «há, jora, sen ólgenshe qoydı baq, men seniń ornıńa patsha bolayın» dep onıń ornına qaptıń ishine kirip jatıwı, shińkildektiń úyretkeni boyınsha tońqıldaqlar menen qaptıń ishinde jatıp sóyleskende, tońqıldaqlardıń qoyshını shińkildek ǵoy dep oylap, dáryaǵa atıp jiberiwi, kúnlerden bir kún toǵız tońqıldaqtıń ústine kóp qoydı aydap shińkildektiń keliwi, dáryanıń túbi tolıp júrgen «qoy eken» degenine tońqıldaqlardıń jáne aldanıwı, shińkildektiń tońqıldaqlardıń toǵızın toǵız qapqa salıp, dáryaǵa ılaqtı-

rıp jiberip, olardan birotala qutılıwı usaǵan erteklik syujetlik motivlerdiń izleri saqlanǵan.

Biraq, avtor bul syujetlik motivlerdi sol turısında dramalıq formaǵa kóshirmegen, bul erteklik haqıyqatlıqqa búgingi kún kózqarasınan qatnas jasap, avtorlıq kórkem qıyaldıń kúshi menen oǵan jańa realistlik bezekler, sıpatlar bergen.

Degen menen, avtor ayırım kórinislerde erteklik syujet sheńberi menen erteklik ideya tásirinen shıǵa almay qalǵanday kórinedi. Bir mısal keltireyik. Komediyada usı erteklik syujettegidey tońqıldaqlardıń shińkildekti óltiriw ushın háreket etetuǵın, biraq Shińkildektiń hiyle islep, olarǵa óz anasın ózlerine óltirtetuǵınlıǵın kórsetetuǵın bir qorqınıshlı kórinis bar. Komediyanıń sońında bolsa tońqıldaqlardan birotala qutılmaqshı bolǵan Shińkildek olarǵa qarsı aqırǵı hiylesin isletip, toǵızın toǵız qapqa salıp dáryaǵa ılaqtırıp jiberedi.

Bul kórinislerdegi tońqıldaqlardıń shińkildekti óltirmekshi bolıp urınǵan, shińkildektiń tońqıldaqlardı qapqa salıp dáryaǵa atıp jibergen háreketlerine iseniwge boladı. Sebebi, tońqıldaqlar ertektiń de, komediyanıń da basınan aqırına shekem kisiniń múl-

592

kine kóz alayttıratuǵın qızǵanshaq, bir tislem nanın birewge bergisi kelmeytuǵın sıqmar, ońay dúnya tapsam dep óletuǵın ashkóz, jekke mápleri ushın hátteki adam óltiriwden de qaytpaytuǵın jawız adamlar etip súwretlengen. Usılay etip súwretlew ertektiń de, realistlik shıǵarmanıń da sheńberine sıyımlı. Lekin, realistlik shıǵarmada ádalatsızlıqqa, ashkózlikke qarsı gúresken ádil qaharman Shińkildek xarakterinde basqa birewlerdiń ayıbı ushın jazıqsız birewdiń janına jábir etiwi usaǵan jawızlıq sıpatlardıń orın alıwı haqıy-

qatlıqqa onsha tuwra kelmese kerek.

Ulıwma, komediyadaǵı toǵız tońqıldaqtıń bir shińkildikke bergen azap-aqıretleri, shińkildektiń ózin qorǵaw, olardan birotala qutılıw ushın islegen hár qıylı hiyle-tásilleri tamashagóylerde eriksiz kúlki tuwdırǵanı menen, shıǵarma sońındaǵı qatal juwmaqlar adamdı kewilsiz oylarǵa da shúmdiredi. Shińkildektiń toǵız tońqıldaqtan óziniń óshin alǵanına ırza bolǵanıń menen, olardıń anasınan da

ósh alǵanına hádden zıyat háreketler emes pe eken dep oylanıp qalasań...

Durıs, dramaturg shińkildektiń bul gúresleri arqalı jamanlıqtıńústinenjaqsılıqtıń,ádalatsızlıqústinenádalatlıqtıń,ǵárrem-

lik ústinen tuwrılıqtıń jeńiske erisiw saltanatın kórsetpekshi boladı. Lekin, onıń toǵız tońqıldaqtıń anasınan ósh alıw háreketleri bul ideyanıń jarıqqa shıǵıwın sál gúńgirtlestirip kórsetedi.

Durıs, dramaturg bul ósh alıw detalı arqalı «kisige gór qazsań, óziń túserseń» degen xalıqlıq pikirdi keltirip shıǵarıp, ashkózliktiń, jawızlıqtıń aqıbetin kórsetpekshi boladı. Shıǵarmadaǵı

bul ideyalıq baǵıttı quwatlawǵa boladı. Degen menen, avtor bul ideyanı keltirip shıǵarıw ushın qaharman xarakterine jarasımlı basqa isenimlirek detallar tańlaǵanda, shıǵarmanıń kórkemlik qunı bunnan da joqarıraq bolǵan bolar edi.

S.Xojaniyazov atındaǵı jas tamashagóyler teatrınıń dóretiwshilik jámááti komediyanıń bul geypara nuqsanların 2007-jılı Mısırda bolıp ótken eksperimental teatrlar festivalında kórik-

ten ótkeriw ushın tayarlanılǵan jańa variantın saxnaǵa tayarlaw barısında saplastırǵanlıǵı1 quwatlawǵa turarlıq qubılıs.

K.Raxmanovtıń «Eglengen báhár» atlı 3 aktli, 5 kartinalı draması muhabbat temasın sáwlelendiriwge baǵıshlanǵan. Dramadaǵı muhabbattıń hár qanday ómir qıyınshılıqları menen tosqınlıqlardan

da qúdiretli ekenligin kórsetiw ideyası bas qaharmanlar bolǵan, birbirin súygen eki jas Arıslanbay hám Zıyada obrazlarındaǵı muhabbatqa shın berilgenlik, turaqlılıq sıpatlarınıń jasalıwı arqalı

1 «Toǵız tońqıldaq, bir Shińkildek» Mısır mámleketinde. / «Qaraqalpaqstan jasları», 1-noyabr, 2007-jıl.—№44 (7437).

593

ashıp beriledi. Qaharmanlar boyındaǵı bul sıpatlar olardı waqıtsha ayra túsirgen ara uzaqlılıqları menen miynetke bolǵan qatnaslarında sınaladı. Bir-birin shınnan súygen eki jas Arıslanbay menen Zıyada Arıslanbaydıń tıń jer ózlestiriwshiler menen alıs shólistanlıqqa ketip, miynet islew zárúrligine baylanıslı waqıtsha ayralıqqa duwshaker boladı. Biraq, olar bir-birinen úmit úzbey, brigada aspazı Sabır is babı menen qalaǵa barǵanlarında, Zıyadaǵa aparıp beretuǵın xatlar arqalı sóylesip turadı. Bir saparı Arıslanbaydıń xatı Zıyadanıń ógey anası Saltanattıń qolına túsip qaladı. Zıyadanı ákesiniń emlewshi vrachı Artıqbay degen jigitke turmısqa shıǵarıwdı oylap júrgen Saltanat xat mazmunınan Arıslanbaydıń traktorshı ekenligin bilip quwanıp ketedi, qızın oǵan múná-

sip kórmey, onı Artıqbayǵa beriw qararın iske asırıwǵa shıntlap kirisedi. Zıyada ózi unatpaǵan jigitke turmısqa shıqqısı kelmeydi. Úyinen birotala qashıp shıǵıp, óziniń tuwǵan anasın izlep ketedi.

Usı aralıqlarda xızmette aydap kiyatırǵan traktorı qulap, astında qalıp qoyıp, awır jaraqatlanǵan Arıslanbay da emlewxanaǵa túsedi. Kóp uzamay sawalıp brigadasına qaytıp keledi, shigit sewip, paxta egiw islerin baslap jiberedi.

Shıǵarma sońında biz Arıslanbay menen birotala islep qalıw qararına kelgen Zıyadanıń onı izlep atız basına kelgenligin kóremiz.

Bul pák muhabbattı hesh nárse buza almaytuǵınlıǵın túsingen Saltanat penen ákesi de olarǵa aq pátiyasın bermekshi boladı. Bul xabardı esitken brigada aǵzaları da Arıslanbay menen Zıyadanıń baxıtlı shańaraq bolıwına shın júrekten tilekleslik bildiredi.

Dramanıń usı pák muhabbat arqalı adamlardı turaqlılıqqa shaqırıwshı joqarı ideyalılıǵınan, jaslar turmısın janlı turmıslıq hádiyseler arqalı isenimli súwretlep bergenliginen bolsa kerek, S.Xojaniyazov atındaǵı jas tamashagóyler teatrı 1978-jılı óziniń birinshi perdesin usı saxnalıq shıǵarma menen ashtı.

K.Raxmanovtıń «Kelin» komediyasınıń syujeti de 70-jıllardaǵı awıl jaslarınıń shańaraq turmısınan kórkem maǵlıwmat beredi. Komediya hám sada, hám haq kókirek kempir-ǵarrı Darımbet penen Ulbiykenińinstituttıpitkerip keleyindep atırǵanbalasıZarımbet-

ti úylendiriw ánjamına kirisken táshwishli, bir jaǵınan, ersilew waqıyaların súwretlew waqıyasınan baslanadı. Olar ózlerinshe sırttan ton piship, balasına qońsı awıldaǵı Dáwjan degen ǵarrınıń erjetken qızın alıp bermekshi boladı. Ayttırıp quda da túsedi. Quda túsip kelgen Darımbet ǵarrı qalıń maldıń esap-kitabın kórip óz-ózinen abırjıy baslaydı. Esaplap qarasa, Dáwjan talap etken qalıń maldı tólewge olardıń bir ómirde qurbıları jetpeytuǵın túri bar... Bunı esitken Ulbiyke kempir de albıray baslaydı.

594

Bul albıraw albıraw ma? Tap usı payıtları Zarımbet te institutta birge oqıǵan bir qız benen úyine kirip keledi. Az ǵana waqıttan keyin olar bul qızdıń kelini ekenligin túsinedi.

Kelin sırttan qaraǵanǵa kelisigi kelgen, azada, sulıw, tárbiya kórgen bolıp kóringeni menen, há degennen kempir-ǵarrıǵı, ásirese, Ulbiyke kempirge «ersi qılwaları» menen jaqpay qalǵanday boladı: azanǵı, keshki dene shınıqtırıwları, tula bedeni tırsıytıp kórsetip turatuǵın sport kiyimleri, hámme menen tartınbastan erkin sóylesip kete beretuǵın ashıq minezleri kempirge ersilewdey tuyıladı. Usı sezimlerge berilip júrgeninde kelini haqqındaǵı ayırım ósek gáplerge qulaq túrip, tas bolmasa onnan ayrıla jazlap qaladı.

Zarımbet te, Ayshaxan da óz qánigelikleri boyınsha xızmet jolların baslaydı. Zarımbet kolxozǵa agronom bolıp kirse, Ayshaxan sport jumıslarına basshılıq etedi. Tuwrı sózliligi, iskerliginiń arqasında Ayshaxan kolxozdıń kásip awqamınıń baslıǵı dárejesine deyin kóteriledi.

Zaman jaslardıki ekenligin túsingen kempir ishinen kelinine mıń qátle shúkirlik qıladı. Darımbet ǵarrı da jaqsıdan jaqsı tuwatuǵınlıǵın, qalalı qudası, ataqlı ilimpaz Sabır Axmetov úyine qıdırıp kelgende, burınǵıdan da beter jaqsı túsinedi. Kelininiń

á kesi serjant Narımbettiń (Darımbet ǵarrınıń ras atı) urıs waqtındaǵı qurallas komandiri mayor Axmetov bolıp shıǵadı.

Dramaturg ata-ana, jaslar arasındaǵı bul qatnaslardı súwretlew arqalı 70-jıllardaǵı qaraqalpaq awılları turmıs tárizinde júz

berip atırǵan sanalı hám sapalı ózgerislerdi, jańa zamanagóy mádeniyattı iyelewge bolǵan umtılıslardı kórsetpekshi boladı. Drama qaharmanlar xarakterin psixologiyalıq jobada ashıp beriwi menen tamashagóylerdiń dıqqatın ózine tartadı.

K.Raxmanovtıń«Odúnyaǵamirát»pesasıtragik-komediyabolıp,onda ótkenjaqınótmishimizdeorınalǵandúnyaparazlıq,ashkózlik,paraxor-

lıq, kóz boyamashılıq usaǵan illetler qattı sınǵa alınadı. Sınshı K.Sultanovtıń sózi menen aytqanda, shıǵarmadaǵı Taspolat hám Ulperi obrazları arqalı ortaǵa qoyılǵan «janın jep jaman bolıw» hádiysesi adamlardı sonıńday dárejede jerkendiredi, olardıń jatqanturǵanı ósek, ótirik, urlıq, ǵarlıq. Dramaturg usınday hádiyselerdi tamırınan kesip taslawdı maqset etip qoyadı1 . Avtor bul qaharmanlar obrazı arqalı tek dúnya-maldıń qulı bolıp, nápsige berilip jasaǵan maqsetsiz ómirdiń aqırı oyran ekenligin kórsetpekshi boladı.

Ulıwma, avtordıń bul shıǵarmaları onıń dramadan dramaǵa ısılıp, ortaǵa qoyǵan máseleleriniń jámiyetlik áhmiyeti kem-kem

1 Sultanov Q. Insan qúdireti.—Nókis: «Bilim», 1992.—79-b.

595

ótkirlesip, dramaturglik talantınıń hár qırınan ashılıp atırǵanlıǵınan derek berip turadı. Sol ushın da onıń bul pesaları Berdaq atındaǵı mámleketlik muzıka teatrınıń, S.Xojaniyazov atındaǵı Jas tamashagóyler teatrınıń, Respublikamız rayonlarındaǵı xalıq teatrlarınıń saxnalarında talay ret qoyıldı. K.Raxmanovqa 1978-jılı «Kelin»,«Odúnyaǵamirát»dramalıqshıǵarmalarıushınQaraqalpaqstan Respublikasınıń Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵı berildi.

K.RAXMANOVTÍŃ PROZASÍ. K.Raxmanov shayır,dramaturgsıpatında tez abıroy-dańqqa eriskenindey, ol proza tarawında da tabıslı qálem sınawlar jasadı. Onıń bul umtılısları tek ǵana qálem sınaw-

lar bolıp qalmastan, haqıyqıy prozaik bolıw múmkinshiligin de dálilledi. Nátiyjede onıń qáleminen qaraqalpaq prozasına salmaqlı úles bolıp qosılǵan «Nóser», «Ayralıq qosıǵı», «Ómir hám ólim» sıyaqlı lirikalıq povestler menen bir qatarda «Aqıbet», «Tuńǵısh

muhabbat», «Saqal» atlı dramatizmge tolı kórkemlik jaqtan qunlı romanlar dóredi.

Shayırlıq, dramaturglik etaptı basıp ótken K.Raxmanov prozaǵa 70-jıllardıń ekinshi yarımında aralastı. Bunıń sebebi shayır

K.Raxmanov oylaǵan ideyalar, onıń kórkem qıyalında qaynap pisken turmıstıń qıyın-qıyqash quramalı, keń qamtımlı waqıyaları tek poeziyalıq formaǵa sıymaytuǵın edi. Sol ushın da ol dramalıq, prozalıq formalarda qálem terbetiwge májbúr boldı. Mine, usı sebepli ol shayır K.Raxmanovtan dramaturg Raxmanovqa, dramaturg Raxmanovtan prozaik Raxmanovqa ósip-ótip otırdı. Biraq, ol bul formalardıń hesh qaysısın da waqıtsha dep tańlamadı, bulardıń

hár qaysısın da óz dóretiwshiliginiń tutas bir tarawına aylandırdı. Sol ushın da ol ómiriniń aqırına shekem bul formalardıń hámmesine de sadıq bolıp qaldı, sol ushın da ol usı úsh janrdıń da sheberi

bolıp, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında bekkem orın alıp qaldı. Mısal ushın onıń haqıyqıy prozashı jazıwshı sıpatındaǵı kelbe-

tin povestleri menen romanlarınıń ideyalıq-kórkemlik dárejesiniń ózi-aq ayqın kórsetip turadı.

K.Raxmanovtı jazıwshı sıpatında tanıtqan dáslepki iri kólemli prozalıq shıǵarması «Nóser» povesti bolıp tabıladı. Povestte «jaslıq muhabbattıń jalınlı dárti» (Q.Kamalov) sebepli bir-birine qosıla almaǵan eki jastıń sátsiz muhabbatı haqqında sóz etiledi.

Jasıratuǵını joq, 70-jıllar prozasında usı temaǵa arnalıp bir qansha shıǵarmalar dóretildi. Atap aytsaq, U.Pirjanovtıń «Aq tal astındaǵı aqsham», G.Tóreevanıń «Diydar», M.Qayıpovtıń «Jırtılǵan dápter», A.Sadıqovtıń «Xosh dilbarım, xosh qılıqlı qız ediń!», A.Xalmuratovtıń «Bala jeteklegen kelinshek» povestleri usı sátsiz muhabbat temasın sátsiz súwretlegen shıǵarmalar boldı.

596

Usı povestlerdegi sátsiz muhabbat temasın súwretlew tendenciyasınıń izleri K.Raxmanovtıń «Nóser» povestinde de málim dárejede kórinis tapqan.

Povest pedagogikalıq instituttı tamamlaǵan jas muǵallim qánige Atajannıń diplom alıp, jollama menen óz rayonına jumısqa keliw waqıyasınan baslanadı. Atajannıń qádemi há degennen sátli bolıp kete bermeydi. Tuwılǵan awılındaǵı mektepte bos orın joq bolıp shıqqanlıqtan ol rayonnıń alıs túpkirlerindegi bir awıllıq mektepke jumısqa ornalasadı.

Mektep direktorı Esmırza jaqsı adam bolıp shıǵadı. Jumısqa ornalasıwdan-aq Atajanǵa ǵamxorlıq islep, oǵan óz jayınan bir bólme ajıratıp beredi. Anasın da kóshirip ákeliwdi usınıs etedi.

Biraq, anası bul usınısqa kónbeydi. Ǵarrısınıń mańlay teri menen salǵan jayın, sonsha jıldan berli tuwısqanday bolıp qalǵan qádirdan qońsı-qobaların kózi qıyıp taslap ketkisi kelmeydi.

Anasın kóndire almay, kóshirip áketemen dep alıp kelgen júk mashinasın saltań alıp qaytqan Atajan jolda kiyatırıp shofer jigit penen ilinisip qaladı. Ilinisiw úlken jánjelge aylanadı. Sonsha jerge mashinanı qurı hálek qılǵanına ashıwı kelgen shofer jigit Atajannıń basına temir menen urıp saladı. Esinen tanıp jolda

qalǵan Atajan awır awhalda rayon orayındaǵı emlewxanaǵa kelip túsedi. Emlewxanada esine kelgen ol bul jerde Ayjan degen miyirbiyke

(medsestra) qızdıń gózzal jamalına ashıq bolıp qaladı. Ashıqlıq otında kózi girewkelengen Atajan ózine zulımlıq etip, densawlıǵına zıyan tiygizgen shofer jigitke de keshirim beredi. Sebebi, ol ashıq bolǵan miyirbiyke qız shofer jigittiń tuwısqan baldızı eken...

Onıńústine,AyjanmektepdirektorıEsmırzanıńqızıbolıpshıǵadı. Biraq, Ayjannıń sırtı jıltıraq, ishi qaltıraq sırı soń málim

boladı. Ayjan ózi isleytuǵın emlewxanada bala-shaǵalı bir vrach penen hayshı-ishret qurıp, kewil xoshlap júr eken... Atajan óziniń tulıpqa móńirep júrgenin sonda ǵana barıp biledi. Oysızlıǵına, sheńgeldi gúl dep túsingen kewil soqırlıǵına qattı ókinedi.

Shıǵarmanıń sońında joytılıp ketken Ayjandı izlep júrgen adamlar onı jańa tuwılǵan nárestesi menen birge qula dúzde bir búktiń astında ólip atırǵan jerinen tabadı. Ol bunnan úsh kún burın jawǵan nóserli, jamǵırlı túnde usı búktiń astına kelip kóz jarǵan eken.

Jazıwshı Atajan obrazı arqalı turmısqa ushqarı kóz juwırtatuǵın ayırım oysız, kewli soqır jaslardı áshkara etse, Ayjan obrazı arqalı nápsi bálesin jılawlay almay, ǵárremlik jollarǵa túsip, tek ata-anasınıń júzlerine shirkew salıp qoymay, ulıwma insan degen ullı atqa daq túsirip, óz ómirlerin qurban etip atırǵan ayırım jeńiltek jaslardı qattı sınǵa aladı. Povest jaslardı óz ómir-

597

lerine biyparıq qaramawǵa, turmısta oylanıp, sanalı qádem taslawǵa, oylanbastıń túbi oyran bolıp, táǵdir nóseriniń suwıq tamshıları astında qalmawǵa shaqırıp turadı. Povest sátsiz muhabbat temasın sáwlelendirgeni menen, ideyalıq baǵıtınıń usı abzallıqları menen ibratlı bolıp turadı.

K.Raxmanovtıń «Ólim hám ómir» povesti de usınday ádep-ikram, hujdan máselelerin sóz etiwge baǵıshlanǵan. Biraq, bul povestte sátsiz muhabbat emes, jasırın muhabbat tragediyası ashıp beriledi.

Povesttiń tiykarǵı syujetlik mazmunı bas qaharman Tillaxannıń eske túsiriwleri formasında sáwleleniw tabadı.

Tillaxan—urıs jıllarında áke-sheshesinen ayırılıp, jurday jetim bolıp ósken qız. Erjete kele ol institutqa kirip oqıydı. Bul jerde ol muhabbat romanına jolıǵıp, institut oqıtıwshısı Toxtar Yakupov penen jasırın ıshqı sawdasın bastan keshiredi. Biraq, Toxtar

Yakupov kandidatlıq dissertaciya jaqlawǵa ketkende, Tashkentte tosattan qaytıs bolıp qaladı. Bul jasırın ıshqı nalası Tillaxan-

nıń júregin jaralap ǵana qoymay, jismine de daq salıp ketedi.

Mıń azap penen jas bosanǵan Tillaxan bunı basqaǵa bildirmew ushın balanı tuwıw úyine taslap ketiwge májbúr boladı.

Kóp uzamay ózi de Elmurat Xojamuratov degen awıl xojalıǵı texnikumınıń talabasına turmısqa shıǵıp, áp-ánedey xojalıq quradı. Ul-qız ósirip, aldın úylendirip basqa da shıǵaradı.

Biraq, sońǵı gezlerde ol densawlıǵınan tınıshsızlana beretuǵın boladı. Ózin dawası joq, sawalıp ketpestey bir keselge tap bolǵanday seze beredi. Rayon orayına barıp vrachqa kórinedi. Tekseriw juwmaǵı qáwipli keseldiń belgisi bar dep tawıp, onı kóriniw ushın respublikalıq onkologiyalıq emlewxanaǵa jollaydı. Ol bul jerde de tekseriwden ótedi. Densawlıǵın kózden ótkerip kórgen Tilewbay Saparovich degen vrach «Hesh qanday qáwipli awırıw joq» dep onı quwantadı. Sol saparı bir nárseden seziklengen Tillaxan kóp uzamay bul vrachtıń bayaǵı tuwıw úyine taslap ketken óz balası ekenligin de anıqlaydı. Onıń úlken qánige, emlewxananıń bólim baslıǵı, ilim kandidatı dárejesine deyin ósip jetiskenligine ishinen súysinedi. Onı tez-

tez kórip turǵısı keledi.

Bir saparı jáne kóriniwdi bánelep onı úyine izlep keledi. Biraq,

ol balasınıń diydarın kóre almaydı. Aza tutqan úy-ishinen balasınıń mashina apatınan qaytıs bolǵanlıǵın esitedi. Bul sum xabardı tosattan esitken Tillaxan da esinen ketip, balasınıń bosaǵasına jıǵılıp jan tapsıradı.

Povestte bir qansha tolıǵıraq hám isenimlirek jaratılǵan obraz

—usı Tillaxan obrazı. Avtor bar dıqqattı bir ólimnen bir ólimge ótlesip kete beretuǵın tragediyalıq waqıyalardı súwretlewge qaratqan-

598

lıqtan bolsa kerek, shıǵarmada Tillaxannan basqa Toxtar Yakupov, Elmurat Xojamuratov, Tilewbay Saparovich sıyaqlı qaharmanlar xarakteri, obrazları jetkilikli dárejede ashılmay qalǵan.

Degen menen, jazıwshınıń shıǵarma waqıyalarınan keltirip shıǵarǵan juwmaǵına qosılıwǵa boladı. Avtor povestte Tillaxan obrazı arqalı qıńır istiń qırıq jıldan keyin de daǵı qalmaytu-

ǵın ayanıshlı aqıbetlerin kórsetiw menen birge, ananıń perzentke degen sap muhabbat seziminiń qúdiretin de ashıp bere alǵan.

K.Raxmanovtıń muhabbat temasındaǵı mazmun, forma jaǵınan da ıqsham jazılıp, ideyalıq-kórkemlik sapası oǵada sátli shıqqan povesti «Ayralıq qosıǵı» bolıp esaplanadı. Bul povest óziniń waqıyalardı súwretlew sheberligi, qaharmanlar xarakteriniń jaratılıwınıń tábiyiyligi, isenimliligi, liriko-psixologiyalıq sıpat-

larınıń basımlıǵı jaǵınan aldıńǵı biz tallap ótken eki povestten ádewir parıq etip turadı.

Povestte qaharman táǵdiri ol jasap turǵan jámiyetlik ómir qubılısları menen tıǵız baylanısta sáwleleniw tapqan. Onda salqın urıstıń jaslar júregine salǵan jaraları, urıs sebepli súyiklisinen

ayra túsken Altınaydıń Dáwirxanǵa degen muhabbatın súwretlew arqalı isenimli ashıp berilgen.

Povest lirik qaharman Qurbaniyazdıń xızmet babında kásiples hayallardan esitken tartıslı «mısh-mısh»ların súwretlewden baslanadı. Qurbaniyaz, bul mısh-mısh ne haqqında bolıp atır eken, dep qulaq túrip, bayqas etse, ol óz hayalı Altınaydıń keshe efirden jiberilgen qosıǵınıń ústinde bolıp atır eken. Hayallardıń gápleriniń rámáwzinen Altınaydıń talantına tásiyin qalıp, onı maqtap atırǵanlar da, onı qızǵanıp, talantqa toǵanaq bolǵısı kelip atırǵanlardıń barshılıq ekenligin biledi. Qızǵanıshtan ızası shıqqan hayallardıń (artistkalardıń) gápine qaraǵanda, Qurbaniyaz radiodaǵı óz lawazımınan paydalanǵan-bısh, ózi jazǵan namasına jaqsı qosıq tekstin tańlap, onı óz hayalına ayttırǵan-bısh...

Q urbaniyazǵa tartıs sırı málim boladı. Haqıyqatında da, bul balasınıń tuwılǵan kúninde óz hayalı Altınay aytqan qosıq edi. Q urbaniyazdıń bul qosıqtı sol kúni magnit plenkasına jazıp alıp, keshe radio efirden jibergeni de ras.

Qurbaniyaz hayallar arasında kelispewshilik kelip shıqpawı ushın olarǵabulqosıqtıńkelipshıǵıwtariyxınaytıpberiwgemájbúrboladı.

...Qurbaniyaz institutta oqıp júrgen talabalıq jıllarında óziniń kórkem ónerge, saz shertiwge uqıplılıǵı menen kózge túsedi. Onıń talantına (ásirese skripka shertiw sheberligine) isengen institut

basshıları oǵan kórkem háwesker dógeregin shólkemlestiriwdi tapsıradı. Qurbaniyaz usı istiń basında jan iynine ot túsip, zır

599

juwırıp júrgen kúnleriniń birinde auditoriyalardıń birinen shıǵıp turǵan jaǵımlı, biraq sál muńlılaw qosıqshı qız hawazın esitip turıp qaladı. Muhabbat hám saǵınısh sezimlerine tolı bul qosıqtı biraz waqıt uyıp tıńlap turadı.

Saǵınıshımdı shashsam keń dalalarǵa,

Alıstan diydarıń kóriner zorǵa,

Báhár kelbetlerin toqır saylarda,

Kózlerim jolıńda, kelermekenseń?!...

Tawlarǵa minemen bultlar kóshkende,

Árman qushaqladı tal gúwildeskende,

Áynegimdi shertip samal eskende, Kózlerim jolıńda kelermekenseń?!...

Kel, dep jelbireydi kók oramalım, Seni izlep tabar sáhár samalım, Túnlerde kútemen, kel, intizarım, Kózlerim jolıńda, kelermekenseń?!...

—dep jırlanar edi súygenin sarǵayıp kútken qız muhabbatı.

Q ızdıń jaǵımlı xosh hawazına ashıq bolǵan Qurbaniyaz onı háweskerler krujogına tartpaqshı boladı. Qız kelisim bermeydi.

Qosıǵın da bunnan keyin hesh jerde qaytıp aytpaytuǵın bolıp qaladı. Qurbaniyaz bunıń sırın túsine almay júrgeninde, Altınaydıń oqıwın da taslap, birotala awılına ketip qalǵan xabarı shıǵadı. Qız ketisi menen, fakultet basshılıǵı Qurbaniyazdıń da izine túsip aladı. Onı Altınaydı oqıwın taslap ketiwine sebepshi bolǵanlıqta ayıplaydı. Aqırı Qurbaniyaz da oqıwdan quwıladı.

Usı aralıqta fakultet dekanı Jálimbetovtıń sırı pash boladı. Ol hayalın taslap, Altınaydı alıw niyetinde júrgenlikten Altınaydı

Qurbaniyazdan qızǵanıp, olarǵa hár qıylı jamanlıqlar islegen eken. Altınay menen Qurbaniyazdıń dosları bul ǵárremlikke tabanlı gúresip, Jálimbetovtı dekanlıq lawazımınan bosattıradı. Qurbaniyaz benen Altınay oqıwǵa qayta oraladı.

Altınay menen Qurbaniyaz arasındaǵı bul doslıq qatnasıqlar soń muhabbat sezimine ulasıp, olar tatıw shańaraq quradı. Soń málim bolıwına qaraǵanda, Altınay aytqan sol qosıq onıń urısqa ketip, kelmey qalǵan balalıq muhabbatı—háwesker shayır Dáwirxannıń qız tilinde jazǵan qosıqlarınan eken...

Avtor povestte bul ayralıq qosıǵı—ómir qosıǵı ekenligin, onda muhabbat sezimi hámmesinen joqarı turatuǵınlıǵın kórsetip beredi.

Jazıwshınıń povest janrındaǵı usınday sátli qádemleri 80jıllardıń ortalarında onı roman janrına batıl qádem taslattı.

600