XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

Usı jaǵdaylardı kózi menen kórip, qulaǵı menen esitip júrgen Atamurat tereń oylanıp, aqır-ayaǵında sheshiwshi qararǵa keledi. Jaǵdaydı mekteples, klasslas doslarına da túsindiredi. Qalbay, Erbay, Gúlaysha usaǵan zeyinli, aqıllı, miynet súygish jas óspirimlerdi

á tirapına toplap, bos waqıtlarında olar menen birge kolxozdıń shel shabıw, atız tegislew, tógin tógiw usaǵan jumıslarına úzliksiz járdem berip turadı. Adamlardı iygilikli islerge iytermeleytuǵın úgit-násiyat jumısların júrgizedi. Japlar qazıp, terekler tigip, mektep átirapın gúllendiredi. 7-klasstı pitkergen jıldıń jazında baslama kóterip, oqıwshılar brigadasın dúzip, olardı kolxoz mallarına qısqı ot-shóp tayarlaw ushın alıstaǵı jaylawǵa pishen orıwǵa baslap ketedi. Shıjǵırǵan ıssıǵa, kóldiń shıbın-sonasına tózip, ayanbastan pidákerli miynet etedi.

Jámáátlik miynet jas óspirim balalarda miynet súygishlik, awızbirshilik, turaqlılıq, bir-birewge joldaslıq járdem hám ǵamxorlıq, Watandı shın berilip súyiwshilik, jámiyet hám el-xalıq mápin hámmesinen joqarı qoyıwshılıq usaǵan eń jaqsı sezimler menen qásiyetlerdi qáliplestiredi.

Povestte balalar sanasındaǵı bul jaqsı sıpatlardıń qáliplestiriwshileri sıpatında kolxoz belsendileriniń, mektep direktorı Tájenniń, Atamurattıń anası Orazgúldiń, kolxozshı Temirxan atanıń obrazları sátli jasalınǵan. Avtor bul obrazlar arqalı urıs dáwirindegi jámiyetlik ómirdi, adamlar arasındaǵı qarım-qatnastı, jas áwladlarǵa berilip atırǵan tálim-tárbiyanı kórsetip beriw menen birge, awıldaǵı ómir kórinisin bir tutaslıqta súwretlep beriwge de háreket etken.

Povesttegi bunday ideyalar turmıstan tuwǵan haqıyqıy konfliktlerdiń tábiyiy rawajlanıp, shiylenisiw shegine jetip, isenimli sheshiliwin tapqan jónelislerinde ayrıqsha bir sheberlik hám kórkemlik penen ashıp beriledi. Máselen, Atamurattıń ayırım menmenlik ádetlerin saplastırıw, Serjannıń ójetlikti qoyıw, Ámettiń ákesi Ataxannıń satqınlıǵına arlanıw payıtındaǵı ózin ózi jeńiw ushın alıp barǵan dramatizmge tolı ishki gúresleri usınday turmısshań konfliktlerdiń belgileri bolıp tabıladı. Ásirese bul jaǵday Ámet obrazınıń jasalıwında ayqın kózge taslanadı. Ákesi satqınlıq etip, urıstan qashıp keliwi menen, Ámettiń ishki dúnyasında eki sezim gúresi seńdey sirese baslaydı.

Dáslebinde Ámet ya jámáátlik máp, ya áke tárepinde turıwdıń esabın tappay, úlken daǵdarısqa túsedi. Jámáát mápi tárepinde turayın dese, tuwǵan ákesi, kózi qıymaydı, onı ayaydı, urıstan qashıp kelgenin jurtqa jayıp ayta almaydı. Onı jasırıp, toǵaydaǵı jasırınıp

541

atırǵan jerine bildirmey azıq jetkerip turadı. Hátte, ákesiniń tásirinde kolxoz múlkine qıyanet islewge deyin barıp jetedi.

Biraq, jámáátlik máp ruwxında tárbiyalanǵan Ámetti mudamı hújdan azabı qıynap baradı. Kem-kem ákesiniń satqın, qorqaq, biynamıs kelbetinen, óziniń oǵan járdem bergen ersi háreketlerinen arlanıp, ish-ishinen ózin kemirip jey baslaydı. Ákesinen birotala waz keshkisi keledi. Dosları bárhama «qatarǵa kel!» dep qol bılǵap shaqırıp turǵanday boladı. Aqır ayaǵında onı sap hujdan sezimi birotala biylep, sheshiwshi qararǵa keltiredi. Ákesine náwbettegi azıǵın aparatırǵan ol ǵırra keynine qaytıp, miliciya bólimine qaray batıl qádem taslaydı.

Povesttegi Atamurattıń úlgili minez-qulqınan, urıs dáwiriniń talapların durıs túsinip, kolxoz basshıları menen mektep direkciyasına jaqınnan járdem berip, awıl adamlarına urıs dáwiriniń alǵa qoyǵan wazıypaları haqqında durıs úgit-násiyat júrgiziwin, úyinde qarındası Ayshagúl menen anası Orazgúlge jaqınnan járdem bergen, átirapına ózindey balalardı jıynap, hár qıylı jámiyetlik jumıs-

lardı atqarǵan, awıl adamlarına gazetalar oqıp berip, front jańalıqları menen tanıstırǵan, Serjan usaǵan jas óspirimlerdi Jaslar

awqamına aǵzalıqqa tartqan, Temirxan sıyaqlı atalarǵa sabaq berip, sawatlandırǵan, Qashqın Ataxandı uslawdaǵı tapqırlıq hám mártlik kórsetken, baslama kóterip pishen oraqqa ketken úlgili háreketlerinen urıs dáwirindegi jas óspirimlerdiń jetekshisi dárejesine jetken aqıllı, ziyrek, miynet súygish, Watanın shın berilip súygen jas óspirim hár tárepleme jetik balanıń obrazın kóremiz.

Ulıwma, T.Qayıpbergenovtıń bul povesti 50-jıllar prozasınıń urıs dáwiri haqıyqatlıǵın jas óspirim balalar obrazında ashıp bergen eń jaqsı shıǵarmalarınan esaplanadı.

T.Qayıpbergenovtıń 1958-jılı «Jetkinshek» gazetasında járiyalanıp, 1959-jılı QQMB tárepinen óz aldına kitap bolıp basılıp shıqqan ekinshi «Muǵallimge raxmet» povesti «Sekretar» povestindegi joqarıda atap ótilgen kemshiliklerden birotala qalıs bolıp, «ideyalıq-kórkemlik sapası ádewir jetilisken1 » shıǵarmalar qatarınan orın aldı. Waqtında povest tek «házirgi qaraqalpaq ádebiyatınıń ǵana emes, pútkil keńes (burınǵı awqamlıq Respublika xalıqla- rınıń-A.K.) ádebiyatınıń eń jaqsı shıǵarmalarınıń biri2 » sıpa-

tında bahalandı. Bul povestiń ideyalıq-kórkemlik sapasına berilgen

1Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. T.II. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985.—311-bet.

2Nurmuxamedov M. Sovremennaya karakalpakskaya proza.—Tashkent: «Fan», 1968.—S.208.

542

haqıyqıy baha da edi. Sol ushın da povest kóp uzamay ózbek (1963, 1978), rus (1966, 1978, 1979), eston (1965), moldavan (1981), qazaq (1983) tillerine awdarılıp, óz aldına kitap halında basılıp shıǵa basladı.

Avtorǵa bul povesti ushın 1971-jılı Hamza atındaǵı Ózbekstan mámleketlik sıylıǵınıń laureatlıǵı berildi.

Povest tematikasınıń kórinip turǵanınday, bilimlendiriw máselesine baǵıshlanıp jazılǵan. Onda tiykarınan Qaraqalpaqstanda jańa oqıtıw usılındaǵı keńes mektepleriniń payda bolıwı, sol mektepti dúziwdegi júz bergen qıyınshılıqlar, bul qıyınshılıqlardı jeńip, xalıqtı ǵalaba sawatlandırıwdaǵı dáslepki muǵallimlerdiń alıp barǵan gúresleri waqıyaları súwretleniw tabadı. Avtor povestte usı xalıqtı sawatlandırıw jónelisindegi dáslepki muǵallimlerdiń atqarǵan xızmetleri menen tutqan ornın súwretlew

arqalı ustaz degen attı ulıǵlaw menen birge, XX ásirdiń 20-30- jıllarındaǵı qaraqalpaq xalqınıń sawatlılıqqa umtılıwdaǵı qıyın hám dańqlı jolların ashıp kórsetiwdi bas maqset tutqan.

Povesttegi bul ideya dáslepki muǵallim Meńlimurat hám onıń bilim alıwǵa háwes, zeyinli, shaqqan Turdımurat sıyaqlı haq kókirek shákirtleriniń obrazın jasaw arqalı isenimli hám oǵada kórkem etip ashıp berilgen.

Povest syujeti kishkene ǵana biyhazar bala Turdımurat tilinde dáslepki muǵallim Meńlimurattıń awılǵa keliw waqıyaların súwretlewden baslanadı.

Kishkene Turdımurattıń túsiniginde, hátte, awıl adamlarınıń kózqarasınsha, Muǵallim Meńlimurattıń awılǵa keliwi eń dáslep adamlardı lárzege keltirgen, tańqalarlıq ájeptáwir húreyli hádiysedey bolıp tuyıladı. Eski bilimlendiriwge úyrenip qalǵan awıl adamları-

nıń sanası jańalıqtı, jańa muǵallimdi birden qabıl ete almaydı. Olar ushın jańalıq, jańasha oqıw ubujıq, ájiynedey kórinip, jańa muǵallim xalıqtı musılmanshılıqtan ayıratuǵın, orıs bolıp ketiwge iytermeleytuǵın kápirimbetdushpanadamdaybolıp seziledi.Solushın olar Meńlimurat awıldan mektep ashıp, balalardı oqıtıwǵa kelgen dáslepkikúnlerdebalalarınonnanjasırıp,mektepkejibermeyqoyadı. Ata-anasınıń aytqanları xat penen qálemdey bolıp sanasına sińip

qalǵan kishkene balalar da dáslebinde onnan qorqıp qashıp, mektepke barmay júredi. Meńlimurat bul qıyınshılıqlardıń bárin sabırlı-

lıq hám aqıllılıq penen jeńiwge háreket etedi. Jańa mektep, jańa bilimlendiriwdiń artıqmashlıqları menen abzallıqlarına adamlardı isendiriw ushın qıyınshılıqlardan qorıqpastan harıp-sharshaw- dı bilmey záberdeslik penen túsinik jumısların alıp baradı.

Meńlimurattıń shıǵarma waqıyalarındaǵı bul unamlı iygilikli is-háreketleri onıń jas bala Turdımuratqa bolǵan adamgershilik

543

múnásibetlerinde, yaǵnıy Turdımurat obrazınıń jasalıwı arqalı ayqın kózge taslanadı.

Turdımurat ta dáslebinde kópshilik balalar sıyaqlı muǵallimnen qorqıp, ol kelgende, burınǵı mollalarday uradı dep oylap, júktiń artına jasırınıp qaladı. Onıń ata-anası da balanıń oqıwǵa barǵanın onsha qáley bermeydi. Uzaq jıllar dawamında Dúysen mollanıń tásirinde júrgen olar balasın jańa oqıwǵa berip, kápir qılǵısı kelmeydi.

Degen menen, jańa ómir, onda júz berip atırǵan jańalıqlar adamlar sanasına óz tásirin tiygizbey qalmaydı. Adamlar muǵallim tek ǵana bilim beriwshi emes, adamlardı jaqsılıqqa, jańa, jaqsı islerge baslawshı, jamanlıqqa qarsı gúresiwge shaqıratuǵın tárbiyashı ájayıp insan ekenligin de kem-kem túsine baslaydı. Bul ózgerisler jas bala Turdımurattıń sanasına da úlken tásir jasaydı: Ázelden jańalıqqa janıqumar, Turdımuratqa muǵallimniń sóylegen sózleri de, bergen bilimi de, minez-qulqı da, kiygen kiyimleri de, júris-turısı da ábden unaydı. Ózi de usı muǵallimge usaǵısı keledi. Oǵan járdem bergisi kelip, muǵallimnen qorqıp kólge qashıp ketip, jasırınıp júrgen balalarǵa muǵallimniń shashı albaslıday qorqınıshlı adam emes ekenligin, onıń hesh kimdi urmaytuǵınlıǵın túsindiredi. Olardı jıynap, oqıwǵa ákeliwde Meńlimurat muǵallimge járdemlesedi. Balada kem-kem xalıqlıq múlkti qorǵaw túsinigi qáliplesip, dosları Sársenbay hám Gulaylar menen birge jámáátlik skladtan zat urlaǵan Dúysen mollanı áshkara etiw ushın sheshiwshi gúreske shıǵadı. Balalardıń bul járdemi arqasında skladtıń zatın urlaǵanlıqta nahaq ayıplanǵan Esemurat ǵarrı aqlanadı.

Balalar ózleriniń usılayınsha kózi ashılıwında, jańa ómirge jańasha qádem qoyıwında, jámiyetlik sanasınıń ósip jetilisiwinde, bilim iyelewge degen qızıǵıwshılıǵınıń artıwında Meńlimurat muǵallimniń xızmeti ayrıqsha bolǵanlıǵın da túsinip jetedi. Bul ushın oǵan sheksiz minnetdar ekenligin bildirgisi keledi.

Povesttiń baslı ideyası da muǵallimge degen usı ırzashılıq, minnetdershılıq sezimlerdi kórsetiw menen tıǵız baylanısta sheber ashıp berildi. Bul ideya shıǵarmanıń sońında balalardıń muǵallimge aytqan «Eger bizge muǵallim kelmegende, bilgenimiz asıq ǵana bolar edi, muǵallimge raxmet!» degen shın kewilden shıqqan gáplerinen ayqın sezilip turadı, yaǵnıy jazıwshı jańa sharayatlarǵa baylanıslı adamlar sanasında júz bergen psixologiyalıq ózgerislerdi balalar tilinde usılayınsha sheberlik hám kórkemlik penen ashıp beredi. Povest usınday unamlı sıpatları menen T.Qayıpbergenovtı jazıwshı sıpa-

tında xalıqqa keńnen tanıttı.

544

«Muǵallimge raxmet» povestiniń tabıslarınan ruwxlanǵan T.Qayıpbergenov sol 50-jıllardıń aqırında roman janrına batıl

túrde qol urdı. 1960-jılı onıń «Sońǵı hújim» romanı óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Roman eń dáslep 1959-jılı «Qurban»

degen atama menen «Ámiwdárya» jurnalında (№1-2-3-sanlarında) daǵazalandı. Roman 1970-jılı ózbek hám rus tillerinde Tashkent kitap baspalar ınan awdarmalanıp shıǵarıld ı. 1980 -j ılı bolsa jazıwshınıń 5 tomlıǵınıń 5-tomına engizildi.

T.Qayıpbergenovtıń 60-70-jıllardaǵı prozası. T.Qayıpbergenov 60-jıllarda bir qatar roman, povestler jazıp, tek ǵana óz dóretiwshiliginde emes, pútkil qaraqalpaq ádebiyatında úlken ilgerli burılıslar jasap, prozamızǵa ideyalıq-tematikalıq baǵdarları, janrlıq, formalıq ózgerisleri, qaharmanlar obrazın jasaw, konflikt tabıw, kompoziciya dúziw, waqıyalardı súwretlewdegi kórkemlik sheberlikleri boyınsha úlken jańalıqlar alıp kirdi. Mısalı, ol óziniń «Qaraqal-

paqqızı»romanımenenqaraqalpaqromanshılıǵınaekikitaplıromandilogiya formasınıń kirip keliwine birinshi bolıp tiykar salǵan bolsa, «Suwıq tamshı», «Uyqısız túnler» povestleri menen tek ǵana liro-epikalıq povestlerden turatuǵın qaraqalpaq prozasın povestlerdiń jańa túri—liriko-psixologiyalıq povestler menen bayıttı.

Al, «Qaraqalpaq dástanı» romanınıń birinshi kitabı «Maman biy

á psanası» menen bolsa birinshilerden bolıp tariyxıy epopeyaǵa baslama saldı. Solay etip, T.Qayıpbergenov bul roman, povestleri menen tek ózin keń qamtımlı, kóp jobalı epik prozanıń haqıyqıy sheberi, talantlı jazıwshı sıpatında burınǵıdan da keńirek tanıtıp qoymastan, qaraqalpaq ádebiyatında bul tarawdıń jetekshi janrǵa aylanıp, pútkil awqamlıq kólemde de keńnen tanılıwına, dúnya ádebiyatları qatarına qaray qádem taslay baslawına salmaqlı úles qostı.

T.Qayıpbergenovtıń 60-jıllar qaraqalpaq prozasında ónimli hám tabıslı islegenliginiń jáne bir guwası—onıń usı jıllarda jazılǵan «Suwıq tamshı» (1964), «Uyqısız túnler» (1965) eki lirikopsixologiyalıq povestleri boldı. Ol bul shıǵarmaları menen qaraqalpaq povestshiligin tek mazmun jaǵınan bayıtıp qoymastan, oǵan janrlıq, formalıq jaqtan da jańa túr, jańa sıpat engizdi,

óziniń zamanagóy temalarda da qálem terbetiw múmkinshiliginiń keń ekenligin dálilledi.

Povest qaraqalpaq tilinde kitap bolıp shıqqannan keyin, kóp uzamay-aq (1969-jılı) A.Qahhar, G.Yakupovlar tárepinen ózbek tiline awdarılıp basılıp shıqtı. «Bul úlken jumıs ǵoy!» dep povest awdarması tiykarında T.Qayıpbergenov talantına úlken baha bergen A.Qahhar bunnan keyin de onıń «Uyqısız túnler» povestiniń awdar-

545

masın redaktorlap, kitap bolıp basılıp shıǵıwına jaqınnan járdem

beredi1 . Onıń «Suwıq tamshı» povesti rus (1978, 1990) hám túrkmen (1983) tillerinde de kitap bolıp basılıp shıqtı.

T.Qayıpbergenovtıń bul povestleri so ńǵı jıllarda ǵı izertlewler menen ádebiy sında da unamlı baha alıp kiyatır2.

Ayırım arnawlı izertlew jumısları menen sın maqalalarda atap ótilgenindey, bul povestler qaharmanlardıń psixologiyasın, ishki ruwxıy dúnyasın tereń ashıp beriwi, adam sanasınıń óz-ózi menen gúresin kórsetiwi hám waqıyalardı, turmıs faktlerin qaharmannıń sezimi arqalı súwretlewi jaǵınan basqa liro-epikalıq povestlerden

bir qansha ózgeshelenip turadı3.

T.Qayıpbergenov ta bul povestlerinde liro-epikalıq povestlerge tán bolǵan qaharmannıń ishki keshirmeleri, eske túsiriwleri, kúndelik dápter, xat hám t.b. súwretlew ózgesheliklerinen puxta paydalanǵan. Atap aytsaq, «Suwıq tamshı» povestinde usı shıǵarmanıń bas qaharmanı Kamaldıń kúndelik dápteri tiykarǵı súwretlew forması bolıp xızmet etse, «Uyqısız túnler» povestinde waqıyalar liro-epik qaharman Gúlzardıń tilinde birinshi bette bayanlanıw tabadı.

Eki shıǵarma tek formalıq jaqtan emes, ideyalıq mazmun, tematikalıq jaqtan da bir-birine júdá jaqın keledi. Bul povestlerdiń ekewinde de ekinshi jer júzlik urıstıń jaslar táǵdirine tiygizgen zıyanlı aqıbetleri kórsetip beriledi. Máselen, «Suwıq tamshı» povestiniń qaharmanı Kamal pák hujdanlı, miynet súygish, uqıplı hám ziyrek, úyinde de, jámáátte adamlar arasında da súygen qızı Zıyadanıń aldında da abıroylı, ómirde ıǵballı, jumısta aldıńǵı qatar ılǵallı

jigit bolǵanı menen, ómir boyı bir nárseden—ol da bolsa ákesi Jamaldıń urıs dáwirindegi satqınlıqlarınan qıylanıp, hujdan azabında jasaydı. Mudamı «satqınnıń perzenti» degen at kóteriwden qalay qutılıwdıń jolların oylap, ózin ózi jep, ishinen kemiriledi.

Qaharman sanasındaǵı bul mashaqatlı gúreste onıń pák hujdanı, Watanǵa shın berilgenlik, ádep-ikram, adamgershilik, sanalıq pazıyletleri bárinen basım kelip jeńip shıǵadı. Bul gúreste ol anasınan, súygen qızı Zıyadadan, jámáátten, dógeregindegi jaqsı adamlardan quwatlaw tabadı. Aqır-ayaǵında ol súygen qızı Zıyadanıń urısta qaharmanlarsha qaza tapqan ákesiniń familiyasına ótip, Watan qorǵaw ushın áskerlikke atlanadı. Ol bunı úlken baxıt dep esaplap, qattı quwanadı.

1Salaev F. Ullı jazıwshınıń úlken xızmeti. // «Ámiwdárya», №3, 2007.—114-b.

2Kamalov Q. Qaraqalpaq povesti.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1978.—79-88-b.; Nasrullaeva Z. Karakalpakiya - moy kray Rodnoy.—Nukus« «Karakalpakstan», 1979.—S.117-121.

3Qaraqalpaq sovet ádebiyatı.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1984.—334-b.

546

Bul arqalı avtor ruwxıy pákleniwdiń adam balası ushın úlken baxıt ekenligin kórsetip beredi.

Al, ekinshi «Uyqısız túnler» povestinde urısta ata-anasınan ayırılıp, bir kózi láket, jurday jetim bolıp qalǵan Gúlzardıń turmıs qıyınshılıqları menen gúrestegi ayanıshlı táǵdiri sóz etiledi.

Shıǵarmada Gúlzar obrazı usınday turmıs qıyınshılıqlarında shıńlanıp pisken, pák hujdanlı, perzentlik parızǵa, doslıqqa, muhabbatqa sadıq, mehriban, adamgershilikli adam sıpatında jasalınǵan. Ol urısta ata-anasınan ayırılıp, jetim qalıp, balalar úyinde tárbiyalanǵan rus qızı ekenligin bile tursa da, hátte úlkeyip, kámalatqa kelip, ómirden óz ornın tawıp ketse de, urıs jıllarında ózin ólim-

nen qutqarıp qalıp, «Gúlzar Qaraqalpaqova» degen at penen balalar úyine tapsırıp ketken qaraqalpaq soldatın hesh yadınan shıǵarmaydı, oǵan bárhama minnetdar bolıp júredi. Onı tawıp alıp, raxmet aytqısı keledi. Sol maqsette onı izlep Qaraqalpaqstanǵa keledi.

Jazıwshı onıń bul Qaraqalpaqstanǵa keliw saparların, ózin ólimnen qutqarıp qalǵan soldat-ákeni izlewlerin, emlewxanada biytanıs qaraqalpaq hayalı menen tanısıwların, oǵan degen miyirmanlıq qatnasıqların, onıń qaraqalpaqstanlı jigit Maratqa degen muhabbatın qaharmannıń oy-sezim, ishki keshirmeleri arqalı oǵada sheber etip kórkem sáwlelendirip bere alǵan.

Avtor shıǵarmada usınday liriko-psixologiyalıq súwretlew usıllarınan basqa da portretlik súwretlewler menen poetikalıq detallastırıwlardan da puxta paydalanǵan. Mısalı, «Suwıq tamshı» povestindegi monshadaǵı qaharman tóbesine tamǵan suwıq tamshı detalınan onıń ómirine túsken daq—ákesiniń satqınlıǵı—Kamal ómirine túsken úlken bir suwıq tamshı ekenligin simvollastırıp bergenligin sezsek, Gúlzar Qaraqalpaqovanıń dóńgelenip qırqılǵan shash túrmeklerin Gogoldıń shashına usatıp súwretlewlerinen jazıwshınıń portretlik súwretlewlerdiń de sheberi ekenligin kóriwimizge boladı.

Jazıwshı bul povestleriniń izi menen 1968-jılı «Qaraqalpaq dástanı» roman-epopeyasınıń «Maman biy ápsanası» atlı birinshi kitabın baspadan shıǵardı. Bul qaraqalpaq prozasındaǵı K.Sultanovtıń «Ájiniyaz» romanı menen bir qatarda dóregen tariyxıy roman edi. Soń 1971-jılı romannıń ekinshi kitabı «Baxıtsızlar», 1976-

jılı úshinshi kitabı «Túsiniksizler» basıp shıǵarıldı. Roman 1979- 1980-jıllarda basıp shıǵarılǵan jazıwshı shıǵarmalarınıń bes tomlıǵına hár kitabı bir tomnan 3 tom bolıp engizildi. Solay etip, jazıwshı qaraqalpaq ádebiyatında birinshi bolıp úsh kitaplı romantrilogiya jarattı. Jazıwshı bul romanı ushın 1986-jılı burınǵı Keńes awqamı Respublikalarınıń mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı. Roman jarıq kórgen jıllarınan baslap ózbek, rus, qırǵız

547

tillerinde bir neshshe ret kitap bolıp basılıp shıqtı. 1982-1983- jıllarda bolsa bul romanlar ózbek tilinde de úsh tomlıq etip shıǵarıldı. 1998-1999-jıllarında ózbek tilindegi bul úsh tomlıq ǵárezsizlik ruwxında qayta islenip, jáne jańadan bastırılıp shıǵarıldı.

Mámleketlik sıylıqqa usınılıwına baylanıslı bul romanlar 1985jılı rus tilinde de burınǵı basılımı tiykarında hár kitabı daradara qayta baspa kórdi.

T.Qayıpbergenovtıń 80-jıllardaǵı dóretiwshiligi.* T.Qayıpbergenov 80-jıllar qaraqalpaq prozasında da jemisli miynet etiwin dawam etti. Ol bul jıllarda «Qaraqalpaqnama» (1985), «Kózdiń qarashıǵı» (1986), «Qaraqalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı» (1990) romanları menen bir qatarda «Qara úyden keń dúnyaǵa» (1987), «Qudaydıń neshe atı bar» (1990)toplamlarına engizilgen bir qatar kórkem publicistikalıq shıǵarmalar da jazdı. 1995-jılı «Qaraqalpaqnama» roman-essesi ushın Maxmud Qashǵariy atındaǵı xalıq aralıq sıylıqtıń laureatı boldı. Al, ayırım «Keń peyillilik kelbeti»,

«Bir kese sút» sıyaqlı kórkem publicistikalıq shıǵarmaları ushın «Pravda», «Krestyanka» gazeta-jurnallarınıń sıylıqları berildi. Onıń 80-jıllarda dóretilgen bul shıǵarmaları boyınsha Q.Kamalov,

Q .Sultanov, K.Allambergenov, P.Nurjanovlardıń bir qatar maqalaları1 jazılıwı menen bir qatarda A.Abdimuratov, N.Berdimuratova, B.Palwanovlar tárepinen arnawlı izertlew jumısları da júrgizildi2, K.Allambergenovtıń arnawlı ilimiy ocherki daǵazalandı.3

T.Qayıpbergenov 90-jıllarda da «Kewlimniń qamusı» (1995), «O dúnyadaǵı atama xatlar» (1992), «Aydos baba» («Mıń tillaǵa tigilgen gelle») (2001), «Qaraqalpaqpan. Táwekelshimen» (2003) sıyaqlı bir qatar povest,roman,dramalarjazıp,ǵárezsizlikdáwiriádebiyatındaádebiyat-

tıń kárwan basısı sıpatında nıq qádem menen kósh tartıp kiyatır.

* T.Qayıpbergenovtıń 80-jıllardaǵı hám 90-jıllardaǵı dóretiwshiligi usı sabaqlıqtıń tiyisli bólimlerinde keń talqı islengenlikten ádebiy portret usı maǵlıwmatlardı keltiriw menen sheklenedi.

1Qarańız: Kamalov Q. Dala búrkiti.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1990.—4-5-b.; Allambergenov K. Qaraqalpaq ádebiyatında sintez mashqalası (T.Qayıpbergenovtıń roman-essesi tiykarında) / QarMU professor-oqıtıwshılarınıń ilimiy-teoriyalıq konferenciya materiallarınıń tezisi.—Nókis: 1988.; Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat.—Nókis: «Bilim». 1993.—31-32-b.

2Abdimuratov A. Publicistika Tulepbergena Kaypbergenova: specifika, tematika, janrovo-stilisticheskieosobennosti.Avtoref.kand.diss.—Tashkent,1997.;Berdimuratova

N. Problema xaraktera geroya v karakalpakskom romane 80-x godov. Avtoref. kand. diss.— Nukus. 2001.; Palwanov B. Hozirgi qoraqalpoq adabietida esse janri. Avtoref. kand. diss.—Nukus. 2007.

3Allambergenov K. Keń dúnyaǵa qushaq ashqan jazıwshı.—Nókis: NMPI KT.—2009.— 52 b.

548

TÓLEPBERGEN MÁTMURATOVtıń ómiri hám dóretiwshiligi

(1939-1984)

Baxıttıń quyashın parlatıp ketiń, Ómirdiń juldızın jaynatıp ketiń, Máńgilik estelik ornatıp ketiń, Máńgilik uyqıǵa ketpesten burın.

Óziniń bir qosıǵında usılayınsha jazǵanınday, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákilleriniń biri Tólepbergen Mátmuratov, haqıyqatında da, ápiwayı, biraq úlken adamgershilik qásiyetleri menende,joqarıadamgershilikti,ar-hujdan,jaqsılıqtı,

sap muhabbattı jırlaytuǵın jıllı lirizmge tolı, názik sezimtal poeziyası menen de tiriliginde ózine máńgilik estelik qaldırıp ketken shın mánisindegi ádebiy tulǵa, haqıyqıy talant iyesi, úlken háripler menen jazıwǵa ılayıq ájayıp insan boldı. Onıń bul insanıylıq, dóretiwshilik sıpatları waqtında zamanlasların da qattı súysindirdi. Máselen, Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı Sh.Seytov ol haqqında onıń «Jaqsılıq sarayı» tomlamına jazǵan alǵı sózinde «Sen kóz jasınday móldir muhabbettiń, tańǵı shıqtay taza hujdannıń, asqar tawday joqarı adamgershiliktiń, qara bastıń ǵamı ushın emes, pútkil adamzattıń iygiligine baǵıshlanǵan nanday hadal miynettiń maqpal dawıslı, bálent lapızlı jırshısı ediń1 » dep eske túsirse, professor S.Bahadırova «ol ádebiyatta qaytalanbaytuǵın haqıyqıy shayır, haqıyqıy insan edi», «onıń ómir jolı da, ózi de ápiwayı, tek ǵana onıń qosıqları ápiwayı emes edi2 ...» dep jazadı. Bul pikirlerdi belgili ilimpaz T.Mámbetniyazovtıń izertlewleri de tastıyıqlap turadı. Ilimpaz óz izertlewlerinde shayır ózi ómirde qanday jaqsı insan bolsa, ádebiy-kórkem dóretiwshilik miynette de jaqsılıqtıń ájayıp jırshısı bolǵanlıǵın ayrıqsha atap ótedi3 .

Shayırdıń óziniń de, poeziyasınıń da usınday bir ájayıp dúnya ekenligin waqtında durıs ańlay bilgen M.Nurmuxamedov shayır poeziyasınıń dáslepki dáwirlerinde-aq bul poeziyanıń arnawlı izertlewge turarlıq ekenligin atap ótken edi4.

1Mátmuratov T. Jaqsılıq sarayı.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1986.—3-b.

2Bahadırova S. Ol jaqsılıq jırshısı edi. // «Ámiwdárya», 1989, №9.—107-108-b.

3Mámbetniyazov T. T.Mátmuratovtıń jańa toplamı tuwralı. // «Ámiwdárya», 1987,

№7.—111-112-b.; Poeziya—turmıs, gúres hám talpınıw.—Nókis: «Bilim», 1993.—20-52-b.

4Nurmuxamedov M.K. Karakalpakskaya poeziya. (Kratkiy ocherk).—Tashkent: «Fan», 1977.

—S.32.

549

Waqtında S.Axmetov, Q.Sultanov, Q.Kamalov usaǵan ilimpazlar da onıń dóretiwshiligine ayrıqsha baha berdi1.

2000-jıllardıń basında bolsa jas ilimpaz E.Eshniyazova shayır poeziyasındaǵı sheberlik máselesi boyınsha arnawlı ilim izertlew jumısın júrgizdi2.

Mine, usınday ádebiyatımızda belgili ornı bar, talantlı ájayıp shayır T.Mátmuratov 1939-jılı Qaraózek rayonında diyqan shańaraǵında tuwıldı. Jaslayınan ata-anasınan jetim qalıp, balalar úyinde tárbiyalandı. T.Mátmuratovtıń shayırlıqqa, ulıwma kórkem dóretiwshilikke bolǵan ıqlası usı balalar úyinde tárbiyalanıp, oqıwshı bolıp oqıp júrgen jıllarında-aq payda boldı. Mektepti pitkeriwden shayırlıq joldı tańlap alǵısı kelip, Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetine tapsırmaqshı boldı.

Onıń jurnalist, shayırlar tayarlaytuǵın oqıw ornınıń studenti bolsam, degen bul ármanı 1958-jılı iske astı. Studentlik jıllarında T.Mátmuratov jaqsı ádebiy ortalıqqa aralasıp, óziniń kurslasları bolǵan, soń ózbek hám qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili wákilleri bolıp jetilisken talantlı jazıwshı-shayırlar, jurnalistler A.Aripov, Sh.Xalmurzaev, K.Mámbetov, S.Sadıqovlar menen jaqın dóretiwshilik baylanısta boldı.

T.Mátmuratov universitetti pitkergen 1963-jılda shayır sıpatında ádewir ısılıp qalǵan edi. Kóp uzamay oqıwshı jurtshılıǵı

onıń dáslepki shayırlıq sawǵası «Aq terek pe, kók terek» (1964) penen tanıstı.

Shayır, mine, usı 60-jıllardıń ortalarınan baslanǵan shayırshılıq ónerin 70-jıllarda ádewir jetilistirdi. Ol respublikalıq

gazetalarda, mámleketlik radioesittiriw hám telekórsetiw komitetinde, soń «Ámiwdárya» jurnalında ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı, juwaplı xatker, bas redaktordıń orınbasarı bolıp islegen jılla-

rında óz miynet lawazımların qanday minsiz atqarǵan bolsa, ómiriniń aqırına shekem lirikaǵa, poeziyaǵa sadıq qaldı, kóp ǵana qosıqlar, poemalar jazdı, awdarmalar isledi. Shayır qısqa ómiriniń ishinde

«Aq terek pe, kók terek» (1964), «Lirika» (1966), «Gózzallıq oyandı» (1970), «Aysánem» (1973), «Ashılısıw» (1977), «Arzıw shámeni» (1981), «Jaqsılıq sarayı» (1986), «Juldızlar janar» (1989) qosıqlar hám poemalar toplamların miyras etip qaldırdı. Onıń rus tilinde de

1Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—371-375- b.; Sultanov Q. Insan qúdireti.—Nókis: «Bilim», 1992.—125-128-b.; Kamalov Q. Dala búrkiti. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1990.—11-12-b.

2Eshniyazova E. Poeticheskoe masterstvo T.Matmuratova. Avtoref. kand. diss.— Nukus., 2003.

550