XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

jumısqa araq iship, más bolıp keletuǵın basshınıń obrazı súwretlengen. Jıynalısta araq iship kelip, ol uyqılap qaladı hám tús kóredi. Túsinde jılımǵa balıq penen araqlardıń kóp túri túsken eken. Uyqılı-oyaw halında Másmambet ózin jumıstan shıǵarılsın degen qararǵa ózi de qosılıp, qolın kóteredi.

«Jazıwshı menen altın balıq» degen qosıǵında shayır talantsız, jazıwshısımaq adamlardıń ústinen kúledi. Teńiz jaǵasında júrip, altın balıqtı kútip ol talant soramaqshı.

«Allamurat álpayım» degen qosıǵında basshı bolmastan burın júdá kishipeyil, al hámel qolına tiygennen keyin pútkilley ózgerip ketip, óz dosların tanımay, rasın aytqan adamdı jaqtırmay, jaǵımpazlardı quwatlap júrgen basshı obrazı súwretlengen. Hesh adam menen sanaspay, oylaspay máseleni ózi sheshe beredi. Kóp uzamay bul basshı lawazımınan bosap qaladı.

«Traktor hám ketpen» degen satirasında shayır turmıstıń aldıǵa qaray ilgerilep rawajlanıwına kesent etip júrgen kertartpa adamlardı ótkir sınǵa aladı. Turmıstan artta qalǵan adamnıń obrazı sıpatında ketpen súwretlenedi.

T.Jumamuratovtıń «Ton menen tóbeles» qosıǵı náshebentlerdi á shkaralaydı. Kóknarshı pıshıqtıń miyawlaǵanın jaqtırmay, pıshıq

dep óziniń tonın otqa taslaydı.

«Qız súygen jigit» degen satiralıq qosıǵında jeńil minez, muhabbatta turaqsız jigit sınǵa alınǵan.

Shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında kótergen máseleleri házirgi biziń turmısımızda da ushırasatuǵın kemshiliklerdi sóz etedi. Sonıń ushın da bul qosıqlar házirgi dáwirde de áhmiyetli dóretpeler.

POEMALARÍ. T.Jumamuratovtıń kóp qırlı bay ádebiy talantınıń jáne bir dálili-onıń dóretken epikalıq poeziyası. Xalıq shayırınıń dóretken hár bir poeması tereń mazmunǵa, joqarı kórkemlikke iye bolıp, oqıwshılar tárepinen joqarı bahalanıp júrgen shıǵarmalar. T.Jumamuratov qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginen tájiriybe toplap, onıń epikalıq dástúrlerin, syujet, obraz, motiv hám detalların jazba ádebiyatqa ákelip qosqan shayırlardıń biri. Shayırdıń dáslepki jazılǵan poemaları ańız, ápsanalar motivleri tiykarında payda bolǵan. «Aǵayinli eki batır» (1950), «Qásiyetligáwhartas»(1950), «Jalınlı kúnlerde»(1951-1957), «Kiyiktiń eki ılaǵı» (1957), «Ananıń kewli balada» (1959), «Tırna menen

jılan» (1964), «Suwǵa ketken adam», «Okean ortasında», «Bala tuwralı sóz», «Makarya sulıw» (1969-1971) sıyaqlı poema, dástanları shayırdıń epikalıq poeziyası úlgileri bolıp tabıladı.

T.Jumamuratovtıń «Makarya sulıw» shıǵarmasınıń janrı haqqında ádebiyatshılar 60-jılları-aq pikirler bildirdi. Bir qatar

491

ilimpazlar bul dóretpeni poema dep atasa, geypara izertlewshiler qosıq penen jazılǵan roman dep atadı. Shayırdıń ózi bul shıǵarmanı «dástan» dep kórsetedi. Rus shayırı A.S.Pushkinniń «Evgeniy Onegin» shıǵarmasın sınshılar qosıq penen jazılǵan roman dep bahalaǵanı málim. Sebebi, bul shıǵarmada Rossiya mámleketiniń XVIII ásirdegi sociallıq qatlamlarınıń turmısı sáwlelengen. T.Jumamuratovtıń «Makarya sulıw» shıǵarması haqıyqatında da qaraqalpaq folklorındaǵı dástan dóretiwshilik dástúri tiykarında kelip shıqqan dóretpe.

Shayırdıń «Aǵayinli eki batır» poeması xalıq ańızı tiykarında jazılǵan. Bul poemanıń ideyalıq mazmunında tuwǵan jerge, ata mákanǵa sadıqlıq, basqa jerde patshalıq ómir súrseń de, kindik qanıń tamǵan jerge báribir de jetpeydi degen maǵananı ańlatadı.

Sursha hám Atıraq degen eki aǵayinli batırlar bolǵan. Olar barlıq waqıtta jawlardı jeńip júrgen. Bir sawashta Sursha jaradar bolıp qaladı. Al, Atıraq qashqan jawdıń izinen quwıp ketedi. Jawdı jeńgennen keyin ol basqa elde patsha bolıp qalıp qoyadı. Sursha batır inisiniń tuwǵan jerdi, tuwısqanın taslap ketkenine qayıl bolmaydı. Bir-eki ret izinen adam jiberedi. Ósip shıqqan gúl menen Watannıń ruwhı batırdıń yadına keledi, duwtardıń naması onıń saǵınısh sezimlerin oyatadı, mine, usınnan keyin Atıraq:

«Basqa elde bolǵansha xan, Óz elimde bolıp shopan, Júrgenim mıń ese artıq, Bilgen eken meniń aǵam»

—dep, patshalıq taxttı taslap, óz eline qaytadı.

Poemada Sursha obrazı arqalı batır, márt, óz xalqına, eline sadıq xızmet etetuǵın er azamattıń obrazı berilgen.

«Qásiyetli gáwhar tas» poeması xalıq ertegi syujeti tiykarında jazılǵan. Bul qaraqalpaq balalar ádebiyatındaǵı úlgili shıǵarmalardıń biri boldı. Bul poemada ótken zamandaǵı bolıp ótken waqıyalar arqalı balanı adamgershilikke, miynet súyiwshilikke tárbiyalaw máseleleri sóz etiledi. Poemada eki tiykarǵı qaharmanlar shopan ǵarrı hám Aqılbek degen bala. Ǵarrı mal baǵıp júrgen waqtında jolbarısqa dus keledi. Jolbarıs ǵarrıǵa topıladı. Jolbarıs penen ayqasıp ólim halatına kelgende, belgisiz bir mergen kelip ǵarrıǵa járdem beredi. Jolbarıstı atıp óltiredi. Biraq, ol tez ketip, ǵarrı

onıń kim ekenligin bile almay qaladı.

Bir kúnleri shopan ǵarrı gáwhar tastı tawıp aladı. Bul gáwhar tastıń altı bánti bar qusaydı. Xızmet etken adamın baxıtlı etedi

492

eken. Dáslep ǵarrı tastı alıwǵa qorqadı. Ketpekshi bolǵan waqtında tasqa til pitip, ol sóyleydi. Ǵarrınıń adamlarǵa islegen jaqsılıǵı ushın, gáwhar tas oǵan miyras boladı. Tilekke qarsı, ǵarrınıń balaları aqılsız bolıp ósedi. Balaları Aqılbek penen ushırasqannan keyin ákesiniń aytqan tımsalların túsine baslaydı.

Aqılbek adamgershilikli, haq kewil, miynetkesh, márt hám dana jigittiń obrazı. Poemanıń mazmunı tárbiyalıq xarakterge iye. Aqıllı, miyirman, miynetkesh áwladtı ósirip tárbiya beriw.

T.Jumamuratovtıń folklorlıq janrlar dástúrleri tiykarında jazılǵan jáne de bir qatar shıǵarmaları bar. «Bala tuwralı sóz», «Suwǵa ketken adam», «Tırna hám jılan».

«Bala tuwralı sóz» ápsanalıq syujet tiykarında jazılǵan. Iskender patshanıń awqatlanıp otırǵan payıtında tamaǵında jiliktiń qıyaǵı qadalıp qaladı. Iskender patshaǵa hesh bir táwip járdem bere almaydı. Dúnyaǵa atı jayılǵan Hákim Ulıqpan patshaǵa járdem beriw ushın shaqırıladı.HákimUlıqpanadamlardıjawızlarshaóltirgenIskender-

ge óz balańnıń qanın jelkeńniń ústinen aǵızsań táwir bolasań deydi. Dáslep Iskender bes jasar balasın ólimge qıymaydı. Biraq, hálsiregennen keyin «emińdi isle» dep buyırǵan. Balanı soymaydı,

al patshanıń jelkesinen qanǵa usaǵan qızıl boyaw quyıladı. Balasınan ayırıldım dep oylaǵan Iskender patsha qattı ashınıp baqırıp jiberedi. Sol waqıtta tamaǵında turǵan súyek jazdırılıp

túsedi. Poemanıń ideyası mına qosıq qatarları arqalı beriledi:

«Zalımlar bar, jandı shóptey otaǵan, Eske tússe, qapa bolıp jataman, Maǵan bergen, zor sıylıǵıń sol bolsın, Hesh perzentti ayırma sen atadan!

Ata bar ma perzent ǵamın jemegen, Óziń kórdiń, muhabbatı em eken.

Ana bar ma «Jan perzentim saw bolsın, Ájel kelse, jol meniki!» demegen».

Shayırdıń «Tırna menen jılan» poemasınıń ideyası da jawızlıqqa qarsı gúres, bul jaǵınan joqarıdaǵı shıǵarmanıń ideyalıq mánisi menen únles. Shayır poemanı násiyat sózleri menen baslaydı:

«Balam, sirá hádden aspa, Húrmet kerek ǵarrı, jasqa, Jaslayıńnan ádepli bol, Jamanlıqqa ayaq baspa»

493

Kóldegi shalshıq suwdaǵı haywanlardıń qanın sorıp alıp, talay azap bergen jılan tırnanıń qasına keledi. Tırna jılanǵa:

«Bárin kórip turman qarap, Qandı sorıp, súyek jalap, Maqluqattı azapladıń,

Bul ne degen jaman talap!»

—dep onı ayıplaydı. Sum jılan tırnanı maqtap, onnan keshirim sorap, jaramsaqlanadı.

Tırna jılanǵa isenedi. Biraq, jılan ishinen tırnaǵa jamanlıq oylap júredi. Bir kúni jılan tırnaǵa ózi jalınıp aspanǵa kóterilgen waqıtta tisin batırıńqırap tırnaǵa azap bere baslaǵan. Jılannıń dushpan ekenin anıq sezgennen keyin tırna silkinip jılandı ılaqtırıp jiberedi. Dushpanı pıt-shıt bolıp óledi. Jawız, qanxor

hesh waqıtta ózgermeydi, oǵan iseniwge bolmaydı, degen shayırdıń juwmaǵı oǵada isenimli shıqqan.

«Suwǵa ketken adam» poeması da xalıq ápsanası motivinde jazılǵan. Jılqıman batır suwǵa ıǵıp baratırǵan adamdı qutqaradı. Keyninen bul Áspandiyar xan ekenligin biledi hám qattı ókinedi.

T.Jumamuratovtıń turmıs waqıyaları tiykarında házirgi ómirden alınǵan kórinislerdi bayanlaytuǵın poemaları da bar. «Jalınlı kúnlerde», «Okean ortasında», «Ananıń kewli balada» shıǵarmaları, mine, usınday poemalar.

«Jalınlı kúnlerde» poemasında ekinshi jer júzilik urıs dáwirinde qaraqalpaq awılınan Ayap degen jigit Qırımda partizanlar

arasında bolıp fashistlerge qarsı gúresedi. Ayap márt qaharman jawınger obrazı. Jawdı jeńip shıǵıw ushın janın ayamay gúresedi. Dushpan qolına túskende de satqınlıq etpeydi.

Shayırdıń «Okean ortasında» poeması turmısta bolǵan waqıyanı súwretleydi.Ivan, Filipp,Anatoliy, Asxatisimlijawıngerlerásker-

likte Tınısh okeanda xızmet etedi. Olar gúzette turǵan waqtında, qattı dawılbaslanıp,trosúzilipashıqokeanǵaıǵıpketedi.Jeńiskeerisiwdebuljigitlergesabırlılıq,awızbirshilikhámisenimjárdemberedi.

T.Jumamuratovtıń «Makarya sulıw» dástanı xalıq ańızı menen baylanıslı. Shıǵarmanıń prologında shayır ómirdiń kárwanday bolıp kóship baratırǵanı haqqında, ata-babamız kóp ásirlik tariy-

xıy jollardı basıp ótkeni haqqında sóz baslaydı. Baǵdat degen sháhár-

de Dáwqara degen bay bolǵan. Ol bilimli, mádeniyatlı adam bolǵan. Dáwqara baydıń Makarya isimli jalǵız perzenti boladı. Makarya-

nıń portretin súwretlegende shayır qaraqalpaq dástanlarındaǵı qaharman hayal-qızlardı súwretlew usılınan paydalanadı. Shayır

494

Makaryanı beyishtegi húr qızlar menen, shıǵıs dástanlarındaǵı Leyli, Zulayxalar menen salıstıradı. Makaryanıń bilimliligin, onıń tórt jasında hárip úyrenip, bes jasında kitap oqıp, jeti jurttıń tilin úyrengen, ilimge qushtar, Shıǵıs xalıqlarınıń ullı

dóretpeleri «Xalila hám Dimna», «Shahnama» nı oqıǵanlıǵın atap kórsetedi.Mine, usı jurttajoq sulıwhámdana,bilimliqızı Makarya

menen Dáwqara bay Arzamasqa sawdaǵa baradı. Sawdası jaqsı júredi, kewili xosh bolıp orıs jigiti Paramon menen shaxmat oynaydı, biraq,

utılıp qaladı. Ákesin quwantıw ushın Makarya sulıw Paramon menen jarısqa shıǵadı. Makarya Lyudmila menen tanısadı, ol orıs qızǵa shatırash kók kóylekti sawǵa etedi.

Dástannıń bul epizodında qaraqalpaqlardıń milliy kiyimleriniń, milliy naǵıslarınıń sulıw kórinisleri basqa eldiń adamların

da tań qaldırǵanlıǵınan dárek beredi. Paramon usı shatırash kóylekti kórip, onıń iyesi menen tanısqısı keledi. Usı detal Paramon menen Makaryanıń tanısıwına alıp keledi. Keyin barıp olar shaxmat oynaydı. Qız benen jigit bir-birin jaqsı kórip qaladı. Bunı sezgen

Dáwqara qızın tez Xorezmge alıp qaytadı. Makarya Paramonǵa júzik penen xat taslap ketedi. Júzik qaraqalpaq erteklerinde, dástanlarında belgili bir xızmetti atqarıp kelgen. Uzaq saparlarǵa shıqqan batırlarǵa súyikli qızları júzikti inam etkende, yarǵa opadar bolıw belgisi

edi. Jawız Kókshe xan Makarya sulıwdı hayal etip almaqshı. Ákesi bul niyetke qarsı shıǵadı. Kókshe xan menen Dáwqaranıń arasında tartıs baslanadı. Paramon súygen yarınıń izinen Xorezmge keledi.

Dáwqaraǵa Kókshe xanǵa qarsı gúreste járdem beredi. T.Jumamuratovtıń bul shıǵarması kóbirek social-turmıs másele-

lerin sóz etetuǵın qaraqalpaq dástanlarına jaqın keledi. Qaharmanlardı súwretlew usılı, jigit penen qızdıń arasındaǵı muxabbat sezimlerin bayanlawında, Paramonnıń kórgen túsi folklorlıq elementlerge jaqın turadı. Óz waqtında shayırdıń bul dástanlıq dóretpesi jámiyetshilik tárepinen júdá jıllı kútip alındı. Ilim-

paz ádebiyatshılar jaqsı bahaladı. «Makarya sulıw» dástanı ózbek hám orıs tillerine awdarılıp, óz aldına kitap bolıp shıqtı. «Makarya sulıw» dástanı qaraqalpaq xalqına tán milliy ózgesheligi menen ayrıqshalanadı.

Eliwinshi jılları T.Jumamuratov bir qatar ocherk hám gúrrińler jazdı. Olardıń ishinen «Muxabbat sırı» hám «Milicioner jigit» degen gúrrińleri belgili.

Dramalıq shıǵarmalarınan «Qızlar házili» komediyası hám «Tiklengen tuw» draması Qaraqalpaq mámleketlik teatrı saxnasında qoyılıp keldi.

495

KARAMATDIN SULTANOVtıń ómiri hám dóretiwshiligi

(1924-1989)

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, QR Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Karamatdin Sultanov 1924-jılı 5-sentyabr-

de Moynaq rayonınıń «Aq dárya» awılında dúnyaǵa keldi. 1941-jılı Shımbay pedagogikalıq uchilishesin tamamlaǵan ol bir neshshe jıl dawamında awıllıq mektepte muǵallim bolıp isleydi. 1947-jıldan baslap jurnalistlik xızmetke aralasa baslaydı. Rayonlıq, respublika-

lıq gazetalarda gazeta xabarshısı, ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı lawazımların atqaradı. Usı kásiplerdi minsiz islep kiyatırǵan ol 1952-jılı Tashkentke joqarı partiya mektebine oqıwǵa jiberiledi. K.Sultanov bul oqıwdı tabıslı tamamlaǵannan soń 1953-1974-jıl- larda Qaraqalpaqstan radioesittiriw hám telekórsetiw komitetinde redaktor, «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında bólim baslıǵı lawazımların atqaradı. Sońǵı jıllarda bolsa pútkilley jumıstı qoyıp, erkin dóretiwshilik miynet penen bánt boladı.

K.Sultanov usı xızmetlerde islep júrgen jıllarınan baslap jurnalistlik iskerlik penen bir qatarda kórkem dóretiwshilik penen de shıntlap shuǵıllanıp, 60-jıllarǵa kelgende kórkem publicistika,

poeziya, proza tarawlarında xalqımızǵa keńnen málim úlken talant iyesi bolıp jetilisti. Ol derlik yarım ásir dawamında usı tarawlarda

tınbay qálem terbetip, jurtshılıqqa óziniń «Waqıt qosıqları» (1949), «Aldıńǵı sawınshı» (1956), «Meniń doslarım» (1956), «Awıllaslarım» (1960), «Aǵalardıń áńgimesi» (1968), «Dáwir táriypi» (1969), «Ótken kúnler» (1975), «Altın dáwir» (1983) sıyaqlı bir qansha qosıqlar, ocherk hám gúrrińler, gúrrińler hám povestler toplamları menen

bir qatarda «Aqdárya» (1962), «Ájiniyaz» (1967) romanların, sondayaq «Ómir dápteri» (1989) roman-memuarın inam etti.

Kórip otırǵanımızday, K.Sultanov kórkem dóretiwshilikke shayır sıpatında kirip kelgen jazıwshı. Onıń «Waqıt qosıqları», «Dáwir táriypi», «Altın dáwir» qosıqlar toplamlarına engen lirikalarında tiykarınan tuwılǵan jerdiń bay tábiyatı, ana jerdiń altın topıraǵı,

usı topıraqta ósken hár bir giya, hár bir shóp, Moynaq elatınıń búgingi kelbeti, Araldıń asaw tolqınları menen ayqasıp, suw marjanların súzip atırǵan zamanlaslarımızdıń qaharmanlıq pidákerli miynetleri menen usı tınısh-tatıw ómirdegi doslıq qatnasıqlar, paraxatshılıqqa degen tilekleslikler úlken shayırlıq yosh penen jır etiledi. Shayırdıń balalıq hám jaslıq jılları Aral aydın-

496

ları jaǵalawları menen Aqdáryanıń náwpir suwlı, nuw qaraǵay qamıslı bay tábiyatına «malınıp» óskenlikten bolsa kerek, onıń qosıqlarındaǵı lirik qaharmannıń ishki keshirmeleri menen sulıw sezimge tolı oy tolǵanısları kóbirek tábiyat kórinisleri menen tıǵız baylanısta súwretlenedi. Ol lirik qaharman obrazınıń hár qıylı halatın tábiyattıń mıń san túrli boyawları, san mıń qubılıwları arqalı jetkerip beriwge oǵada sheber. Sonlıqtan da onıń poeziyasındaǵı lirik qaharman obrazına bul shıǵarmalardaǵı tábiyat kórinisleriniń qollanıw ózgesheliklerine tereń mánilik tallawlar júrgiziw arqalı ǵana sıpatlama bere alıwımız múmkin.

K.Sultanov 60-jıllardıń basında óziniń «Aq dárya» romanı menen kópshilikke shayırshılıqtan da góri prozaǵa uqıbı kúshli talantlı jazıwshı sıpatında tán alınadı. Durıs, ol bul tabısqa birden erisken joq. Óziniń bul roman dóregenge deyingi dáwirlerde baspa kórgen «Meniń doslarım», «Awıllaslarım» toplamlarına engizilgen ocherkler hám gúrrińlerin jazıw arqalı prozanıń qıyın hám mashaqatlı jolların basıp ótti, proza mektebiniń sheberlik sırla-

rın iyeledi hám tájiriybeler arttırdı. Dáslepki waqıtlarda kórkemlik jaqtan ele tolıq pisip jetilispegen sátsiz shıǵarmalar da jazdı. Mısalı, «Baxıtqa miynet jetkeredi» ocherki cifr, faktlerdiń hádden

tıs kóp qollanılıwı, ocherk qaharmanı Ǵaniy Esbergenovtıń tabısların qurǵaq bayanlawı1 jaǵınan kórkem ocherktiń talaplarına jetkilikli dárejede juwap bere almadı. Usınday bayanlaw sıpatınıń basımlıǵı onıń «Jarısqan jaslar», «Miynet quwanıshı», «Predsedatel» ocherklerinde de kózge taslanadı.

Degen menen, onıń bul ocherkleri paxtanı kózgenek (kvadrat) uyalı usılda egiw, balıq konserva zavodı jumısshılarınıń jumıs jónelisleriniń ózgeshelikleri, orta mektep pitkergen ayırım jaslardıń

óz intası menen awıllaslarınıń húrmetli kásibi-balıqshılıqtı iyelewge bolǵan umtılısları usaǵan óz dáwiriniń oǵada bir áhmiyetli mashqalaların súwrtlewge arnaladı. Onıń kópshilik ocherk, gúrrińlerindetiykarınanbalıqshılarturmısıkóbireksózetiledi.Máselen,

onıń «Araldıń jigiti», «Meniń awıllasım», «Balıqshı soldat», «Balıqshınıń balası» ocherkleri, mine, usı tematikanı ashıp beriwge baǵıshlanǵan. Bul ocherkler tek temasınıń abzallıqları, ondaǵı procentler hám centnerlerdiń óz ornında orınlı qollanılıwı menen ǵana emes, qaharmanlar xarakteriniń jetilisiw jolların isenimli

1 Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—242-b.

497

kórsetip beriwi jaǵınan da kózge taslanıp turadı. Belgili ilimpaz M.Nurmuxamedovtıń kórsetiwinshe, jazıwshı «Araldıń jigiti» atlı ocherkinde jas balıqshı «Ámir Muxamediyarovtıń qalayınsha qıyın turmıs jolın ótip, balıqshılıq kásibiniń sheberi bolıp jetilis-

kenligin hám balıq awlawda joqarı kórsetkishlerge eriskenligin isenimli ashıp beredi. Balıqshı jigittiń kásip iyelewdegi dáslepki sátsizliklerin, kásip sırların kem-kemnen tájiriybeli balıqshılardan úyrenip barıwın, sońınan onıń óziniń jańa usılda muz astınan balıq awlawdaǵı sheberligin kórsetiw arqalı jazıwshı márt, bahadır teńiz miynetkeshiniń portretin isenimli jasawǵa erisedi»1 .

Jazıwshınıń «Aldıńǵı sawınshı», «Baxıt» ocherklerinde bolsa sol dáwirge tán kúndelikli ómir jańalıqların súwretlew arqalı basqa da kásip iyeleriniń miynettegi mártlik obrazları sheberlik penen ashıp beriledi.

K.Sultanov usı jıllarda «Arıwxan», «Tolqınlı teńizde», «Biziń awılda», «Paxtakeshtiń balası» sıyaqlı bir qatar gúrrińler jazdı. Usılardıńishinde «Paxtakeshtińbalası», «Arıwxan»gúrrińlerijazıwshınıń janr talaplarına say bir náwie sátli jazılǵan shıǵarmalarınıń qatarına kiredi. Jazıwshı bul gúrrińlerinde keń qamtımlı epikalıq súwretlew sırların iyelewge umtılıp atırǵanlıǵı, qahar-

manlar xarakterin ashıp beriwde, obrazlar jasawda ulıwmalıq hám daralıq sıpatlardı keltirip shıǵarıwǵa úlken áhmiyet berip atırǵanlıǵı, turmıs shınlıǵın ashıp beriwde realistlik sıpatlardı tereńlestirip atırǵanlıǵı menen kózge taslanadı. Sol ushın da bul gúrrińler avtordı kelesheginen úlken úmit kúttirerlik jazıwshı sıpatında tanıta basladı. Ásirese onıń «Paxtakeshtiń balası» gúrrińi jurtshılıqtıń dıqqatın birden ózine tartqan shıǵarmalardan boldı. Sol ushın da gúrriń Moskvada rus tilinde jarıq kór-

gen «Ózbek gúrrińleri» qatarınan dástiyarlı orın aldı. Usılayınsha balıqshılar turmısın súwretlew boyınsha mol táji-

riybe toplaǵan K.Sultanov 60-jıllardıń basında óziniń «Aqdárya»* romanı menen prozanıń keń gúzarına tabıslı qádem tasladı. Roman jazıwshıǵaqaraqalpaq,ózbek,rusoqıwshılarıarasındadaúlkenabıroy alıp kelgen shıǵarmalardan boldı, 1963-jılı Tashkentte bolıp ótken Qaraqalpaq ádebiyatı hám kórkem óneri hápteliginde joqarı baha-

1 Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—243-b.

* Roman eń dáslep «Ámiwdárya» jurnalınıń 1961-jıl №11-12, 1962-jılı №1-4- sanlarında járiyalandı, soń 1962-jılı QQBM baspası tárepinen óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı.

498

landı, usı háptelikke baylanıslı ózbek tilinde jarıq kórdi. Romannıń rus tilindegi awdarması 1974-jılı Moskvada basılıp shıqtı.

Roman Moynaq elatı Aqdárya awılında jasawshı Aral balıqshılarınıń ekinshi jer júzlik urıs dáwirindegi turmıs waqıyalarınan alınıp jazılǵan.

Durıs, sırttan qaraǵanda, bul tema qaraqalpaq prozası ushın onsha jańalıqtay emes bolıp seziledi. Sebebi, sawatlı kitap oqıwshı bul temada «Aqdárya»dan burın da Q.Ermanovtıń «Balıqshılar qıssası» povesti menen A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı», Ó.Ayjanovtıń «Aral qushaǵında» romanlarınıń jazılǵanlıǵın jaqsı biledi. Biraq, K.Sultanov romanı bul romanlardan óziniń ideyalıq-kórkemlik dárejesiniń ádewir joqarı ekenligi menen parıqlanıp turadı.

Romandaǵı usı ózgesheliklerden bolsa kerek, waqtında bul roman tek oqıwshı jurtshılıǵınıń dıqqatına miyasar ǵana bolıp qoymastan, Q.Maqsetov, I.Saǵıytov, Á.Qojıqbaev, K.Xudaybergenov, Q.Bayniyazov sıyaqlı ádebiyat izertlewshileri menen sınshılardı da ádewir qızıq-

tırdı1 . M.Nurmuxamedov bolsa bul pikirlerdi romanǵa tereń ilimiy tallaw jasaw arqalı juwmaqlastıra otırıp, onı «házirgi qaraqalpaq prozasınıń kózge túserlik jetiskenlikleriniń biri2 » dep bahaladı.

Bulpikirlergebizdeqosılamız.Roman,haqıyqatındada,60-jıllar qaraqalpaq prozasında júz bergen úlken unamlı qubılıslardıń biri boldı. Bul pikirdiń durıslıǵı, birinshiden, romanda ortaǵa qoyılǵan máselelerdiń jámiyetlik salmaǵınıń ullılıǵında kózge taslansa, ekinshiden, usı ortaǵa qoyılǵan máseleni ómirsheń turmıs hádiyseleri arqalı isenimli súwretlep beriwinde, yaǵnıy shıǵarma syujetlik jelisiniń realistlik sıpatlarınıń kúshliliginde, qaharmanlar xarakteri menen psixologiyasın háreket hám oy tolǵanısları arqalı kórkem etip ashıp beriwinde, qaharmanlar obrazınıń daralıq hám ulıwmalıq sıpatları menen sayram-sayram bolıp anıq jaratılıwında, forma hám mazmunǵa say ıqsham kompoziciyalıq qurılıs dúziw menen birge qaharmanlar xarakterin ashıp beriwge sebi tiyetuǵın turmısshań tipik konflikt tańlay biliwinde ayqın kózge taslanadı. Mısal ushın romanda ortaǵa qoyılǵan máselege azı-kem tallaw islep kóreyik. Durıs, romanda Aral balıqshılarınıń turmısı

1 Qarańız« Maqsetov Q. Ullı Watandarlıq urıs jılları haqqında haqıyqatlıq. / «Sovet Qaraqalpaqstanı», 1963, 14-may.; Saǵıytov I. «Aqdárya» romanı tuwralı bir qatar pikirler. //«Ámiwdárya», 1963, №10.; Qojıqbaev Á. «Aqdárya»nı oqıǵanda. //

«Ámiwdárya», 1962, №10.; Bayniyazov Q., Xudaybergenov K. Juwmaqlar, oylar, boljawlar. / / «Ámiwdárya», 1963, №8 hám t.b.

2 Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—428-b.

499

Aqdárya elatındaǵı bir jámáátlik xojalıq aǵzalarınıń pidákerli miynet jemisin kórsetiw mısalında hár tárepleme sáwleleniw tabadı.

Bunday turmıs waqıyaları basqa da shıǵarmalarda súwretlene beriwi múmkin. Biraq, jazıwshı bul waqıyalardı haqıyqat turmıs waqıyalarına tiykarlanǵan tipik kórkem haqıyqatlıqqa aylandıra alǵan ba, áńgime sonda!

K.Sultanov romanında súwretlengen waqıyalarǵa usı kózqarastan tallaw jasaytuǵın bolsaq, haqıyqattan da, onıń tipik turmıs sharayatlarınan kelip shıqqan haqıyqat turmıs waqıyalarınıń tipik kórkem

sáwlesi ekenligin seziwimizge boladı. Jazıwshı romanda balıqshılar turmısınıń barlıq waqıyaların emes, tek urıs dáwirlerine tán bolǵan tipik waqıyaların ǵana tańlap alıp súwretleydi. Mısalı, romanda súwretlengen Aqdárya elatında júz bergen urıs dáwiriniń qıyın sharayatları, belsendi balıqshılardıń kópshiliginiń urısqa ketip, olardıń ornında bala-shaǵa, kempir-ǵarrı jáne de áskerlikke alıw jasına jetpegen jas óspirim bala jigitlerdiń islewi, balıq awlawdaǵı qıyınshılıqlar menen jetiskenlikler, tıldaǵı front ushın,

jeńis ushın islenip atırǵan pidákerli miynetler, frontqa atlanǵan balasınan ayrılǵan analardıń dártli nalaları, yarın jeńis penen keledi, dep úlken úmit penen jasap atırǵan opadar qız-kelinshek- lerdiń kewil saǵınıshları, urıs jıllarında tek ǵana Aqdárya elatında ǵana emes, respublikanıń hár bir xojalıǵında bolǵan hám bolıwı múmkin ulıwma xalıqlıq sıpatqa iye tipik waqıyalar edi. Jazıwshı bul waqıyalardı urıs dáwiriniń jámiyet hám adam aldına qoyǵan ulıwma xalıqlıq, ulıwma insanıylıq talapları kózqarasınan kelip shıǵa otırıp, Aqdárya elatında bolıp ótken waqıyalar mısalında tipiklestirip súwretlep beredi.

Jazıwshı bul arqalı urıs dáwiri adamlarınıń turmıs tárizin, urıstıń adamlar táǵdirine tásir etken unamsız aqıbetleri, olardıń jeńis ushın alıp barǵan pidákerli miyneti menen elge, xalıqqa, Watanǵa degen shın berilgenlik sezimlerin, front penen tıldıń bekkem birligin, bul birliktiń jeńisti tezletiwshi tiykarǵı faktorlardıń biri bolǵanlıǵın ashıp kórsetpekshi boladı.

Romanda jazıwshı usı tipik turmıs sharayatlarına say keletuǵın turmısshań konflikt te tańlay bilgen. Á.Qojıqbaevtıń kórsetiwinshe, «Aqdárya» romanındaǵı tiykarǵı konflikt ekinshi jer júzilik urıs, gitlershil basqınshılar keltirip shıǵarǵan awır sharayatlar hám onı jeńiw ushın alıp barılǵan tıldaǵı qaharmanlıq gúres máselesine qurılǵan1 . Al, tıldaǵı miynet erleri menen Qádir qashqın,

1 Qojıqbaev Á. Qaraqalpaq romanı.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1977.—169-171-b.

500