XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

«Sheberxannıń shırmawıǵı» (1964), «Baxıt bulaǵı» (1967) sıyaqlı bir qansha dramalıq shıǵarmalar dóretti.

Onıń dramalıq shıǵarmalarınıń usınday kóp sanlı, kóp tarawlı

hám bay mazmunda bolǵanınan bolsa kerek, kópshilik ádebiyat izertlewshileri ózleriniń izertlew jumıslarında kóbirek J.Aymurzaev dramalarına dıqqat awdarǵan. Atap aytsaq, Q.Ayımbetovtıń «Qaraqalpaq sovetdramaturgiyasınıńtariyxıyocherkleri»(1967),T.Allanazarovtıń «Teatr hám dramaturgiya» (1979), Á.Nasrullaevtıń «Jolmurza Aymurzaevtıń dramaturgiyası» (1977) izertlewlerinde J.Aymurzaevtıń pesalarına keń túrde ilimiy tallawlar jasalınǵan. Bul miynetlerde Q.Ayımbetov J.Aymurzaevtı qaraqalpaq dramaturgiyasınıń baslawshılarınıń biri1 sıpatında tanıǵısı kelse, Á.Nasrullaev bul pikirdiń asıra siltew ekenligin eskertip, onıń dramaturgiyası 20-jıllarda emes, 30-jıllardıń baslarınan baslanatuǵınlıǵın2 aytadı. Á.Nasrullaevtıń bul pikiriniń durıslıǵın T.Allanazarov miynetiniń «Jolmurza Aymurzaev dramaturgiyasınıń dáslepki baslamaları» dep atalatuǵın babındaǵı tallawlar da tastıyıqlap turadı3 .

Bul pikirlerdi ulıwmalastırıp aytqanda, J.Aymurzaev dramaturgiyaǵa Q.Áwezov, Á.Ótepov, S.Májitovlardıń izi menen 30-jıllar- dıń basında kirip keldi. Ol bul jıllarda óz dramaturgiyasın «Hákis-

liler» (1932), «Totıxannıń toyında» (1936), «Toy» (1938), «Dushpanlar» (1939), «Óz tayaǵı ózine» (1939), «Urlıqqa xorlıq» (1939) sıyaqlı pesaları menen basladı. Bul pesalarınıń ishinde ásirese «Óz tayaǵı ózine», «Urlıqqa xorlıq» komediyaları óz dáwirinde tamashagóyler tárepinen bir qansha jaqsı baha aldı hám onı dramaturg sıpatında kópshilikke tanıttı.

J.Aymurzaevtıń bul komediyalarınıń tabıslı jazılıwında orıs xalqınıń kórkem óneriniń tásiri ayırıqsha boldı. Ol bul jıllarda A.V.Lunacharskiy atındaǵı kórkem óner institutında oqıp, Moskva kishi teatrınıń, MXATtıń repertuarları menen jaqınnan tanısıw múmkinshiligin aldı, rus hám shet el klassikleriniń saylandı shıǵarmaların teatr saxnalarında kórip, óziniń dramaturglik sheberligin arttıradı. Bul sheberlik ásirese onıń teatr institutın pitkerip kelgennen keyin jazılǵan «Óz tayaǵı ózine» komediyasında ayqın kózge taslanadı.

Komediya syujeti XX ásirdiń 20-jıllarına deyingi qaraqalpaq turmısına tán bolǵan waqıyalardan alınıp jazılǵan. 20-30-jıllarda dóregen kópshilik dramalıq shıǵarmalar syujetine tán bolǵanınday

1Ayımbetov Q. Atı atalǵan miyneti, 15-bet.

2Nasrullaev Á. Atı atalǵan miyneti, 28-bet.

3Allanazarov T. Atı atalǵan miyneti, 109-131-betler.

481

bul pesada da bir-birin shın súygen jaslar muhabbatına eski úrpádetlerdiń tosqınlıǵı motivi tiykarǵı syujetlik ózekti quraydı.

Komediyanıń bas qaharmanları bir-birin jaqsı kórip, bas qospaqshı bolǵan eki jas Qaharman hám Anargúl shıǵarmanıń basında bul niyetlerin iske asırıw jolında ádewir qıyınshılıqlarǵa duwshaker boladı. Olar bir-birine qosılıp, shańaraq qurayın dese, Anargúldiń ógey ákesi Biy onı álleqashan Iymanbaydiń ekieslilew balası Shárikbayǵa atastırıp qoyǵan. Onıń ústine, qızdıń súygen jigiti Qaharman Iymanbaydıń qolastında isleydi.

Olar muhabbat soqpaǵında usılayınsha daǵdarısqa túsip, jol taba almay, ne islerin bilmey turǵanında waqıyaǵa Palwan degen awıl jigiti aralasadı. Shiylenisken dramalıq waqıyanıń komediyalıq sıpat iyelewi de, mine, usı jerden baslanadı.

Palwan qız-jigittiń qashıp ketiw niyetin iske asırıw ushın shın berilip, jan-táni menen barınsha gúresedi. Dáslebinde ol Shárikbaydıń jigit aǵası bolıp, Iymanbay tárepinde turǵanday bolıp kóringeni menen, is júzinde eki jastıń qosılıwına tilekles boladı. Bul jolda ol hár qıylı hiyle-tásiller islep, Biyge de, Iymanbay menen balası Shárikbayǵa da, Iymanbaydıń tapsırması menen eki jastı ańlıp, qastıyanlıq háreketler islep júrgen Gúlshad atlı juwha táwip

kempir menen suǵanaq mollaǵa da ólimshi soqqı beredi. Biraq, bul waqıyalardı avtor shártli ráwishte komediyalıq jobada súwretleydi. Máselen, komediyadaǵı Palwannıń Shárikbay menen qızdı ushırastırǵan epizodındaǵı Shárikbaydıń qızǵa ne aytarın bilmey, umıtıp

qalıp sandıraqlap juwap beriwleri, Palwannıń qız benen jigitti ushırastırǵan waqtında baspaqtı Shárikbaydıń kózine ájiyne etip kórsetip, qorqıtıp, qızdan waz keshtiriw, Biy menen Iymanbaydı qalıń mal ústinde arazlastırıw, mollanı aldap, toǵayǵa ertip kelip, aǵashqa órmeletip, oǵan basınan sállesin túsirtip jiberiw, aqırayaǵında qashıp baratırǵan qız benen jigitti ańlıwshı molla menen kempirdi uslap alıp, qız-jigittiń kiyimin kiygizip, qapqa tıǵıw,

al qız-jigitke bolsa, molla menen kempirdiń kiyimlerin kiygizip, qashırıp jiberiw, qapqa tıǵılǵan molla menen kempirdi, mine, qashıp baratırǵan qız-jigit dep Biy menen Iymanbayǵa ólimshi etip sabatıw waqıyaları haqıyqıy sheber súwretlenilgen kórkem komediyalıq kórinisler bolıp tabıladı.

Bul kórinisler avtordıń Molerdiń «Advokat Potlen», «Skapenniń hiylesi» komediyaların dóretiwshilik jobada puxta úyrengenligi hám kúshli tásirlengenliginen derek berip turadı.

Teatr izertlewshisi T.Allanazarovtıń pikirine qaraǵanda, Palwan obrazı «Skapenniń hiylesi» komediyasındaǵı Skapen obrazı menen, Zıyada obrazı usı pesadaǵı Zerbinetta obrazı menen, Anargúl, Qahar-

482

man obrazları usı pesadaǵı Aktav, Giyacampta obrazları menen júdá únles. Palwannıń Biy menen Iymanbaydı aldap aqsha alıwı, molla menen Gúlshadtı qapqa salıwı usaǵan bir qansha epizodlar dramaturgtıń Molerdiń atı atalǵan pesalarınan yosh alǵanlıǵın bildiredi1 .

Ulıwma, J.Aymurzaevtıń bul «Óz tayaǵı ózine» komediyası 30jıllardaǵı muhabbat erkinligi ideyasın komediyalıq jobada sátli

hám kórkem etip súwretlep bergen dramalıq shıǵarmalardıń biri bolıp tabıladı.

J.Aymurzaevtıń urıs dáwirindegi «Kolya», «Perzent», «Leytenant Elmuratov» h.t.b. dramalıq shıǵarmaları jawıngerlerdiń, partizanlar-

dıń qaharmanlıǵın, tıldaǵı miynet adamlarınıń erlik islerin, olardıń frontqa járdemin, xalıqlar doslıǵın súwretlewge baǵıshlanǵan. Bul pesalar adamlardı patriotizmge, mártlikke, fashizmge jek kóriwshilik ruwxında tárbiyalawǵa shaqıradı. Dramaturgtıń jas tamashagóyler ushın jazılǵan «Kolya» atlı kishkene kólemli pesasında márt balalardıń patriotlıq isleri haqqında sóz etiledi. Pesa-

nıń háreketshil qaharmanı patriotizm dástúri ruwxında tárbiyalanǵan jas óspirim Kolya qarawıl gúzetinde turadı, jaradar oficerge járdemlesiwge háreket etedi, fashistlerdiń awılǵa kirgenin áskerlerimizge xabarlawǵa umtıladı, fashist oficerine topılıs jasap, nemec soldatın atadı. Shıǵarma Watandı súyiwge, mártlikke, dushpandı jek kóriwge shaqıradı.

J.Aymurzaevtıń 1941-jılı jazılǵan «Perzent» pesası urıs kúnlerindegi qaraqalpaq awılınıń turmısın, front hádiyselerin sáwlelendiriwge arnalǵan Biraq, urıstıń baslanıwı menen awılda paraxat turmısta jasap, paxta atızında, fermada erkin miynet etip atırǵan adamlar bul turmıs tárizin dárhal ózgertiwge májbúr boladı. Perzentlerin sonıń menen birge, urısqa atlandırǵan miynet adamları tez esin jıyıp, iske burınǵıdan da beter pát endirip, ónimdarlıqtı keskin arttıradı. Pesanıń urıstı súwretleytuǵın bóleginde

qaharman perzentler Murat hám Kostyanıń sawashlarǵa qatnasıwı, dushpan soldatların qıyratıwı, tanklerin órtewi sóz etiledi. Shıǵarmada baslı qaharmanlar Murat hám Kostyanıń obrazları bir qansha jaqsı jaratılǵan. Avtor bul obrazlarda qaharmanlardıń háreketlerin ishki oy-sezimleri arqalı ashıp beriwge háreket etken. Miynetkesh qız Ayxan hám xosh kewilli ǵarrı Esbergen obrazlarında miynet adamlarınıń patriotlıq sezimleri menen miynet súygishlik sıpatları ayqın sáwleleniw tabadı. Avtor bul obrazlar arqalı adamlardı Watan ushın, xalıq ushın ayanbay gúresiwge, miynet etiwge, jawdı jeksen etiwge barlıq waqıtta tayar turıwǵa shaqıradı.

1 Allanazarov T. Teatr hám dramaturgiya, 116-bet.

483

J.Aymurzaevtıń bul dáwirdegi eń jaqsı shıǵarmalarınıń jáne biri onıń 1943-jılı jazılǵan «Leytenant Elmuratov» pesası bolıp tabıladı. Pesada qaraqalpaq jigiti Batırbek Elmuratov urıstıń dáslepki kúnlerinde-aq Watan shaqırıǵı boyınsha frontqa atlanadı. Dramaturg «Baxıtlı» kolxozınıń miynet adamlarınıń pák hújdan menen islegen pidákerli miyneti mısalında Watanǵa tereń súyiwshilik sezimlerin kórsetip beredi.

Pesanıń urıs waqıyaların súwretleytuǵın kórinisleri avtordıń basqa pesalarına qaraǵanda bir qansha keńirek kórkem sáwleleniwin tapqan. Pesada ápiwayı adamlardıń joqarı adamgershilik qásiyetleri, qaharmannıń batırlıq isleri, sawashta jeńiske erisiwi t.b. xalıqlar doslıǵı máseleleri ortaǵa qoyıladı. Mısalı, Batırbektiń

rus jawıngeri Ivan menen doslıǵında, Ukrainalı komandir Kravchenkonıń Qaraqalpaqstanǵa keliwi waqıyalarında xalıqlar doslıǵı ideyası ashıp berilgen. Usınday joqarı ideyaları menen bul pesa dushpanǵa tereń jek kóriwshilik sezimlerin oyatadı.

Ulıwma, J.Aymurzaevtıń urıs dáwirindegi pesalarınıń unamlı ózgeshelikleriniń biri—olardıń mazmunında patriotizm ideyalarınıń basımlıǵı, dep kórsetiwge boladı.

J.Aymurzaev urıstan sońǵı dáwirlerde dramaturg sıpatında ayırıqshı kózge tústi. «Ámiwdárya boyında», «Aygúl-Abat», «Berdaq», «Rawshan», «Qádirdan doktor», «Sheberxannıń shırmawıǵı» usaǵan pesaları onı tamashagóyler sınınan súrnikpey ótkerip, kórnekli dramaturglerdiń biri sıpatında tanıttı.

Usılardıń ishinde «Berdaq» (1950) pesası 50-60-jıllardaǵı qaraqalpaq dramaturgiyasında tematikalıq, formalıq jaqtan úlken jańalıq alıp kelgen shıǵarmalardan boldı. Avtor bul pesada birinshilerden bolıp tariyxıy muzıkalı dramaǵa qol urıp, qaraqalpaq dramaturgiya-

sında burın kórilmegen Berdaq, Kúnxoja, Ernazar alakóz, Ernazar keneges, Húrliman usaǵan kórkem sóz hám kórkem óner iyeleriniń, xalıq biyleri menen xalıq batırlarınıń tariyxıy tulǵaların jarattı.

«Qádirdan doktor» (1960) muzıkalıq komediyası qaraqalpaq dramaturgiyası tariyxında medicina temasın súwretlew obekti etip alıwshı dáslepki dramalıq shıǵarma. Avtor turmıs kórinislerin adamlardıń estetikalıq sezimin, adamgershiligin, doslıq hám mehribanlıǵın

janlıobrazlar,turmısshańkonflikthámwaqıyalararqalıashıpberedi. Pesanıń tiykarǵı syujetlik ózegi—anadan soqır tuwılǵan qara-

qalpaq qızınıń kózine vrachlardıń operaciya jasawı, eski túsiniktegi ayırım kertartpa adamlardıń buǵan qarsı turıp, tosqınlıq jasawı waqıyalarına qurılǵan. Biraq, bul konflikt jańanıń eskiniń ústinen jeńisi juwmaǵı menen tamamlanadı. Vrachlardıń emlew ilimi járdemi arqasında jaqtı dúnyanıń iyesi bolǵan ápiwayı qızdıń

484

baxıtlı demlerin súwretlewden kelip shıǵatuǵın tiykarǵı ideya— emlew ilimi xalıq ushın, sonıń mápi, baxıtı ushın degen túsinikti ańlatıp turadı.

«Qádirdan doktor» pesasınıń motivi ulıwma ádebiyat ushın jańalıq bolmasa da, avtor obrazlardı, waqıyalardı ózinshe dóretiwshilik usıl menen sáwlelendiredi, adam xarakterindegi jańa belgiler tiykarında kórkem oy júritedi, jámiyetimizdiń morallıq, ádepikramlıq zańlarına súyene otırıp, jańa obrazlar jaratadı.

«Aygúl-Abat»-dramaturgtıń urıstan sońǵı dáwirlerde dóretken eń iri, eń qunlı shıǵarmalarınıń biri bolıp, onda qaraqalpaq xalqı-

nıń XX ásirdiń 20-jıllarına shekemgi awıl turmısı, azatlıq ushın gúresi, isenimli obrazlar hám konfliktler tiykarında ashıp beriledi.

Dramadaǵı waqıyalar Palımbet pallaqtıń Aygúlge úylenejaq pikirin Serman sebilge xabarlaw waqıyasınan baslanadı. Serman Palımbet baydıń tapsırmasın orınlaw maqsetin iske asırıw ushın

eskioynasıÚzildiktiózinesırlasıetipalıp,AygúldiAbattanayırıw

háreketlerine kirisedi. Drama konfliktiniń shiyelenisiwi Úzildiktińjuwhalıǵınanbaslanıp,sheshiliwionıń Dosmurat(kúyewi) qolınan qaza tabıwı waqıyası menen juwmaqlanadı.

Úzildiktiń Sermanǵa qosılıw niyetinde kelip shıqqan juwhashılıǵı endi aq kewil, pák muhabbat iyesi Abatqa qarsı qaratıladı.

Jaslayınan teńsizliktiń toqpaǵın jegen, joqshılıqtıń zardabın tartqan, awır miynet ómirlik joldası bolǵan Abattıń azatlıqqa

degen intası hárqanday awır táǵdirde de kúshli. Palımbet esiginde kúnlikshilik etkeni menen, adamgershiligin, ar-namısın satpaǵan Abat Aygúlge degen muhabbat sezimin bekkem saqlap, onıń ar-namısı ushın ómiriniń aqırına shekem gúres alıp baradı.

Abatobrazındaápiwayılıq,shınlıqtısúyiw,ádillikhámt.b.unamlı qásiyetler jámlengen bolsa, Aygúl obrazı da Abat obrazına uqsas jaratılǵan. Sebebi, olar bir maqsettegi hám táǵdirles qaharmanlar.

Aygúl—Palımbettiń jalasınan qaza tapqan Tilewmurattıń qızı. Ol da Abat sıyaqlı ákesinen jaslay jetim qaladı. Xalıq qolında tárbiyalanadı. Xalıq penen birge awır turmıstıń barlıq qıyınshılıqların basınan keshirse de, Palımbettiń, Sermannıń hám Úzildik-

tiń hár qanday qısqısına ushırasa da, ar-namısın, adamgershiligin, sıpayı minezliligin joyıltpay, azatlıq, baxıtlı turmıs hám ómir idealı ushın jigerli gúres alıp baradı.

Dramadaǵı unamsız sıpatları boyınsha eń sheber jasalǵan obraz- lar—Palımbet, Úzildik, Sermanlardıń obrazı bolıp esaplanadı.

Ulıwma aytqanda, J.Aymurzaevtıń «Aygúl-Abat» pesası qaraqalpaq tamashagóyleriniń sınınan tabıslı ótken qaraqalpaq dramaturgiyasındaǵı eń sátli dramalıq shıǵarmalardıń biri.

485

TILEWBERGEN JUMAMURATOVtıń ómiri hám dóretiwshiligi

(1915-1990)

Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Tilewbergen Jumamuratov 1915jılı 27-dekabrde Moynaq rayonınıń Aqdárya awılında tuwılǵan.

1937-jılı muǵallimler tayarlaytuǵın bir jıllıq kurstı pitkergennen keyin, awılda muǵallim bolıp islegen. 1942-1945-jılları

Moynaq rayonlıq gazetasında redaktor lawazımın atqarǵan. 1948jılı Tashkent mámleketlik universitetin sırttan oqıp pitkergen.

1951-jıldan baslap 1981-jılǵa shekem Respublikalıq gazetalarda, «Ámiwdárya» jurnalında, «Qaraqalpaqstan» baspasında, Qaraqalpaqstan radio esittiriw hám telekórsetiw komitetinde, jazıwshılar awqamında ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı, redaktor, ádebiy keńesshi lawazımlarında jumıs islegen. T.Jumamuratov bala waqtınan baslap xalıq awızeki dóretiwshiligi menen jaqınnan tanıs bolǵan, kóp ǵana xalıq erteklerin, qosıqların, ápsana, ańızlardı, dástanlardı

ıqlası menen úyrengen. Folklorǵa bolǵan bul qızıǵıwshılıq onıń ádebiy talantın oyatadı.

Ol qaraqalpaq ádebiyatı tariyxındaǵı kórkem ádebiyattıń barlıq janrlarında qálem terbetken haqıyqıy sóz sheberi. Onıń kóp ǵana poemaları, ásirese, satiralıq dóretpeleri, ocherkleri hám gúrrińleri, poemaları, dástan hám pesaları kópshilikke keńnen málim. T.Jumamuratovtıń shıǵarmaları ózbek, qazaq, orıs tillerine awdarıldı.

T.Jumamuratov túrkiy tilles xalıqlar ádebiyatı wákilleriniń dóretiwshiligi menen keńnen tanıs bolǵan. Ol ózi eski arab, parsı jazıwlarınan da málim dárejede xabardar edi. Usıǵan baylanıslı ol Omar Hayyamnıń rubaiların parsı tilinen qaraqalpaq tiline

awdardı. Sonday-aq Áliysher Nawayı, G.Toqay, A.S.Pushkin hám t.b. dóretpelerinen de awdarmalar isledi.

T.Jumamuratovtıń dáslepki qosıqları 30-jıllardıń ekinshi yarımında rayonlıq, respublikalıq gazetada járiyalandı. Shayırdıń «Júrek muhabbatı» (1956), «Doslıq» (1959), «Meniń zamanlaslarım»

(1963), «Tolqında» (1970), «Káramatlı tulǵa» (1975), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1967), shıǵarmalar jıynaǵınıń eki tomlıǵı (1978, 1980), «Túrli ótkeller» (1983) toplamları baspadan shıqtı.

1972-jılı T.Jumamuratov «Tolqında» atlı toplamı ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı.

LIRIKASÍ. T.Jumamuratovtıń poeziyası kóbirek qaraqalpaq folklorı, qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı, Shıǵıs ádebiyatı

486

juldızları dóretiwshiligi ruwxında suwǵarılǵan. Ol óz poeziyasında usı ádebiyatlardıń eń jaqsı ádebiy dástúrlerin ózinshe rawajlandırıp dawam etti. Shayırdıń bir qatar qosıqları folklor janrları

jır, terme, tolǵaw, aytım, táriyp formalarında jazılǵanlıqtan kóbirek násiyat, didaktikalıq xarakterge iye. Mısalı, onıń «Ana» atlı qosıǵı tolǵaw formasında dóretilgen. Qosıqta shayır ananıń balaǵa etken xızmetin joqarı ruwxtaǵı minnetdarshılıq sezimler menen jırlaydı:

«...Jılasam jubattıń, kórseń quwandıń, Appaq sútlerińnen emdim de qandım. Erkelep turǵanda qushaqtı ashtıń, Juwırıp barǵanda bawırıńa bastıń, Qansha qıyqańshılıq etsem shıdadıń, «Aspandaǵı aydı ber»,-dep jıladım, Pal berseń, «sút ber»-dep qıńırlıq ettim,

Sút berseń, «pal ber»-dep tabaqtı tóktim...

Ómirińniń neshe-neshe jılların, Pidá ettiń, erjetsin dep ballarım».

T.Jumamuratovtıń dáslepki qosıqlarınan baslap poeziyasın filosofiyalıq pikirlewge, tereń oyǵa, sózdiń keń mániligine qurdı. Sebebi shayır dóretiwshligi xalıq awız-eki ádebiyatınıń bay dástúrleri ruwxında tereń suwǵarılǵan edi.

Shayırdıń poeziyasınıń teması jigerli miynet, el abadanlıǵı ushın xızmet etiw, Watan, jer, ana, doslıq, adamgershilik, xalıq aralıq awızbirshilik, tatıwlıq, hadallıq hám kishipeyillik, muhabbat hám t.b. kóp máselelerdi sóz etedi. «Jigerlenseń» (1949), «Doslıq-jáhán

sárdarı» (1966), «Adamzat» (1968), «Quwanısh penen uwayım» (1968), «Ómir jırı», «Qostarlar», «Jáyhun dárya», «Miynet» (1946) dep atalǵanqosıqları,mine, usıtemalarǵaarnalǵan.Mısalı, «Ómirjırı»

qosıǵında shayır ómirdi bahalap biliw, waqıttı bosqa jibermew, turmısta óz jolıńdı tawıp biliw zárúrligin, insanǵa ómirdiń bir

ret ǵana beriletuǵının uqtıra otırıp, usı ómirdi óziń ushın emes, adamlar menen birge jámiyet mápi ushın xızmet etip jasawǵa shaqıradı:

«Waqıt óter júyrik attay shabısıp, Báhár keler qıs ómirin tawısıp, Hár bir kúnniń, hár saattıń ornı bar-

Ómir ushın hesh bir kún joq awısıq.

487

Adam bolsań kópshilikke derekseń,

Qosılmasań tamırı joq terekseń,

Oylamasań tek ózińnen basqanı,

Aytshı, qáne, sen kimlerge kerekseń».

T.Jumamuratovtıń poeziyasında sózlerdi obrazlı qollanıw, kórkemlew qurallardan sheber paydalanıw, folklorlıq dástúrlerdi jańasha rawajlandırıw, qosıqtıń jańa formaların tabıw kózge taslanadı. Tuwǵan jer menen maqtanısh, balalıqtı, jaslıqtı saǵınıw sezimi shayırdıń «Moynaq» (1957) qosıǵında kúshli ańlatıladı. Shayır ushın tuwılǵan jerdegi hár bir jańalıq úlken quwanısh:

«Tuwıldım da jastan sonda kóp boldım, Shadlı ósip, ǵurǵın boldım, toq boldım, Yadtan shıqpas shomılǵanım, júzgenim, Aydınında móldir suwlı kók kóldiń. -Qay jaqta?

-Aqqum. Maypoz, Tentek arna, Moynaqta» Kóz jiberip qarap tursam ońasha,

Ózgerilgen kórinisi bar jańasha, Gudokları kombinattıń, zavodtıń, Paraxodlarǵa sestin qosar, tamasha? -Qay jaqta?

-Qazaqdárya, Úshsay, Úrge, Moynaqta».

T.Jumamuratov zaman, turmıs waqıyaların, zamanlaslar obrazların súwretlew ushın poetikalıq formalardı izledi. «Qostarlar» (terme), «Ellikqala» (aytım), «Jayhun dárya» (aytım), «Shımbaydıń» (táriyp), «Jarasar» (muhalles), «Otırıspa» (ballada), sonetler, ǵázzeller, tórtlikler dóretti.

Bul izlenisler shayırǵa berilgen tábiyiy talanttıń kóp qırlılıǵınan, ol jıl ótken sayın ráńbáreń ashılısıp, tereń hám gózzal tuyǵı ekenliginen derek beredi. Zaman talabına ılayıq qosıqlar

dóretiw ushın basqalardan ózgeshe ózine tán súwretlew usılların tabadı. Táriyplew menen birge tariyxıy, publicistikalıq sıpatlarǵa

iye poetikalıq súwretlew formaların islep shıqtı. «Moynaqta», «Bozataw», «Tórtkúl», «Shımbayǵa», «Ámiwdáryashılar tuwralı», «Miynettiń palwanı», «Kegeylige», «Beruniy ciklinen», «Qaraqalpaqstan sharwalarına» hám t.b. qosıqların jazdı.

T.Jumamuratov doslıq temasında kóp ǵana qosıqlar dóretti. «Xorezmli doslarǵa», «Bashqurtstanlı doslarǵa», «Qazan sháhári», «Tashawızlı doslarǵa», «Qırǵız doslarıma», «Qazaq dostıma» qosıq-

488

ların jazdı. Bul dóretpeler XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń 50- 60-jıllarında milliy ádebiyatlardıń óz-ara baylanısların keńeytiw, shayır hám jazıwshılar arasındaǵı ádebiy qatnaslardı kúsheytiw ushın ótkeriletuǵın ádebiyatlar hápteliklerine baylanıslı kóp jazıldı. Ádebiyat wákilleri bir-biriniń eline barıp, sol xalıqtıń turmısı, tariyxı hám mádeniyatı, ádebiyatı menen jaqınnan tanısıw múmkinshiligine iye boldı. Mine, usınday ádebiy saparlarǵa barǵan

dáwirlerinde T.Jumamuratovtıń «Qaraǵandı», «Temir tawda», «Abay eskertkishine», «Shaxterlar», «Alma-atanıń aspanında», «Almatını alıp keldim», «Ukrainlı tuwısqan» hám t.b. qosıqları jazıldı.

OnıńXXásirózbek,qazaqádebiyatınıńklassikleri,aǵaustazdosları bolǵan «Sabit tuwralı», «Muxtarǵa», «Asqarǵa», «Ǵabit tuwralı», «Ǵafur Ǵulamǵa» hám t.b. arnawları da usı dúrkin qosıqları qatarına kiredi.

Shayırdıń «Ushırasıw» atlı shıǵarması ekinshi dúnya júzilik urıs dáwirinde xalıqlardıń birligi hám tuwısqanlıǵın jırlaydı. Shayırdıń lirikalıq qaharmanı Qırımǵa, kurortqa barǵan jerinde shıpaker menen ushırasadı hám bul qızdıń frontta ózin jaradar bolıp, essiz qalǵan halda tawıp alıp, lawlaǵan ottıń ishinen arqasına arqalap, aman alıp shıqqan sol Ukrainalı Oksana ekenligin tanıydı. Jawınger qızǵa minnetdarshılıq sezim menen altın saat sawǵa etpekshi boladı, sonda qız bılay dep juwap beredi:

«Ózinde tursın, kewlińdi bildim, Shın doslıq penen barıńdı berdiń, Saatı emes, mártligi qımbat,

Haq adam ushın senińdey erdiń»

T.Jumamuratovtıń qosıqlarında tariyxıy salıstırmalı túrde súwretlew usılı da bar. «Eski dúnya muńlarınan» ciklindegi qosıqların usı kózqarastan bahalasa boladı. Onda aydawǵa ketken ananıń zarı, súygen jigitinen ayırılǵan qızdıń táǵdiri, ata-anasınan ayırılǵan balanıń sezimleri hám t.b. kórinisler salıstırmalı jobada beriledi.

T.Jumamuratovtıń jazǵan dóretpeleriniń barlıǵında derlik shıǵarma fońında filosofiyalıq juwmaq shıǵarıw dástúri orın alǵan. Bul forma shayırdıń tórtliklerinde de, ǵázzellerinde de, sonetlerinde de, terme formasında jazılǵan «Quwanısh penen uwayım», «Adamzat» hám t.b. qosıqlarında da bar. «Aqsaq kempir, búksheńlegen ǵarrı shal» degen sonetinde usınday filosofiyalıq, ómirsheńlik juwmaq shıǵarıladı. Más sulıw kelinshek kempir menen ǵarrınıń jolda házillesip turǵanın ersi kórip: «aljıǵanlar, ne bar eken gáp

tawıp» dep mısqıllap ótedi, biraq, ózi sol kúni ólip qaladı. Ǵarrı-

489

lardıń ústinen kúlme, olardıń jasına jetken de bar, jetpegen de bar, qariyalardı húrmetle, degen ideyanı shayır mına qatarlar menen juwmaqlaydı:

«Qıyın emes eken gúldiń solmaǵı, Aq deneniń qara topıraq bolmaǵı»

Barlıq shayırlar da muhabbat temasına qosıqlar jazǵan. Bul tema shayır T.Jumamuratovtıń dóretiwshiliginde de bar. Biraq, shayır muhabbat haqqında óz oyların filosofiyalıq kózqaras penen pikirleydi. «Bir sulıwǵa», «Qostarlar» qosıqları usı temanı xarakterli túrde ashadı: Jigit qızǵa kókmar inam etpekshi bolıp ılaq oyınında attan qulap, mayıp bolıp qaladı. Qız jigitti taslap ketedi, biraq,

ózi turmısta baxıtlı bola almaydı.

Gózzal, sulıw bolǵanı menen, ol qız baxıtsız, ómiriniń aqırında ómirlik joldası da, perzenti de joq, jalǵızlıqta qaladı. Bul muhabbatqa turaqsızlıqtıń aqıbeti.

Haqıyqıy súyikli yar, ómirlik joldas obrazın shayır «Qostarlar» degen termesinde súwretleydi:

«Sharshap kelseń jumıstan, Onıń júzi gúlistan,

Páyik bolıp kútedi, Sharshaǵanıń ketedi».

T.Jumamuratov shayırlıq talantın adamzatqa arnap, xalqı ushın xızmet etti. Bul haqqında ol «Shayırlıq tolqını» dep atalǵan qosıǵında jırlaydı:

«Qaǵaz maydan, qálem jorǵa, Súr jorǵanı, qolım meniń.

El qızıǵar sulıw jırǵa, Sayra-sayra, tilim meniń»

Yumorlıq hám satiralıq qosıqları. T.Jumamuratov qaraqalpaq poeziyası tariyxında yumor hám satiralıq qosıqlardıń sheberi bolıp tabıladı. Shayırdıń «Qosıq haqqında qosıq», «Másmambettiń túsi», «Allamuratálpayım»,«Tonmenentóbeles»,«Jazıwshımenenaltınbalıq», «Traktor menen ketpen» hám t.b. yumor-satiralıq shıǵarmaları bar.

T.Jumamuratov «Másmambettiń túsi» qosıǵında turmısta ushırasatuǵın araqxorlardı ótkir sınǵa alıp áshkaralaydı. Hár kúni

490