XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

yarımı menen 90-jıllardıń basında háwijge mingen demokratiya, járiyalılıq epkini ruwxında jazılǵan bul kitaplarda xalıqtıń milliy qádiryatların qayta bahalaw, milliy ózgesheliklerdi esapqa alıw, totalitar dáwirdiń iskenjeli siyasatın áshkaralaw tiykarǵı kózqaraslardan bolıp xızmet etti.

Romannıń úshinshi kitabında repressiyadan sońǵı kishi repressiyalar, «quyrıq planlar» súwretlenedi. Mádiyar, Qunnazar aqsaqal, Sayımbet suwdırlar ótken jolına názer salıp úlgergen, qan qızba-

lıǵı basılǵan basshılar. Olar ózleriniń burınları bay emesti bay etip, qulaq emesti qulaq dep, jıńǵıldı qırǵın etkenin ishlerinen túsinedi, hár qanday qırǵınnıń da nawqanshılıq ekenin, bunnan adamlardı aman alıp qalıw lazımlıǵın sezinedi, sonıń jolında ayanbay gúres alıp baradı. Liykin, anıq «Órdek qırǵınnıń» ózi súwretlenbeydi, «órdek qırǵınnan» (30-jıllardaǵı repressiyadan) urqanatı ushıp, qorqıp qalǵan xalıqtıń psixologiyası beriledi. Degen menen, «Órdek qırǵınnan» sońǵı «quyrıq plan»da orta diyqanlardı, ayırım eski sawatlı adamlardı klass retinde saplastırıw da ańsatqa túsip atpaydı, Bazarbay qılıy qusaǵan óz qurbanların alıp ketip turadı. I-II kitapta óziniń qırsıqlıǵı menen anda-sanda kórinip turǵan Bazarbay qılıy III kitapta umıtılmas obrazǵa aylanadı hám usınıń ólimi kitaptı ǵulǵılalı jańǵırıq penen tamamlaydı. I-II kitaptaǵı xalıqlar doslıǵı motivi III kitapta burınǵıdan da kúsheyedi, bul

kárada az kórinse de, KazCIK wákili Ábdijappar Muqıshevtiń yadta qalarlıq obrazı sızıladı. Ol óz xalqınıń patriotı, Goloshekin tusında ıdırap ketken qazaqlardı óz eline qayta kóshirgisi, qazaq xalqın tutas halında kórgisi keledi, bundaǵı qazaqlar eseńkirep kelgende, esigin ashqan, quda-qudaǵay bolıp, bawırlasıp ketken qaraqalpaqların qıymaydı, «qay jerde júrgende de bir mámleket emes pe, túge!» dep qaytarıp jiberedi, I-II kitaptaǵı súwretleniwi múmkin bolǵan, liykin, ol kitaplar jazılǵan dáwirlerde aytılmawı tiyis, aytıwǵa qadaǵan etilgen «qazaqlar tragediyasın» avtor úshinshi kitapta bundaǵı qazaqlardıń Ábdijappar Muqıshev penen dialoglarınan, qalay kelgenligin, jolda qansha xalıq qırılǵanın eslewlerinen uqtırıp ketip, avtor óziniń anaw kitaplarındaǵı olqılıǵın da tolıq-

tıradı. Dániyar menen Aqjarqınnıń toyları, eki xalıq toyınıń, sheberlik penen súwretleniwi, dástúrlerdiń ǵaz qálpinde beriliwi, juwap aytıslar, ılaq, qız quwıw, bet asharlar, xoshlasıwlar... bári de etnografiyalıq jaqtan kútá qunlı, xalıqlar doslıǵın beriwi menen de qunlı. Bárinen de beter urıstıń ullı qırǵınınıń aldındaǵı

azaw-ǵazaw azamatqa tolı awıl kórinisin súwretlegen orınlar júdá qonımlı.

571

Tórtinshi kitapta urıs baslaǵannan sońǵı, izli-izinen azamatlar ketip bolǵannan keyingi jaslarımızdı joǵaltqan, húwlegen, júdegen awıl sáwleleniw tabadı. Usı kontrastlar ushın da toy kórinisi tolıq berilgen.

Tórtinshi kitapta avtor urıs jıllarındaǵı tıldı súwretleydi, liykin, urıs kórinisleri xatlarda, qaytıp kelgenlerdiń dialoglarında, eske túsiriwlerinde shtrix túrinde bolsa da óz súwretleniwin tawıp turadı, front penen tıl arasındaǵı tutaslıq buzılmaydı, front

tıl ushın, tıl front ushın, súren—sol!

Qańırap qalǵan shańaraqlar, ayralıq, saǵınısh, muhabbat, miynet, bári-bári kitaptan óz ornın tapqan, isenimsiz waqıyanı tabıw múmkin emes. Ǵarrılardıń kátqudalıqları, adamlarǵa táselle beriwleri, kempirlerdiń keywanılıqları, bári de óz ornında. Avtor FZUdıń qaraqalpaq qızlarınıń táǵdirinde tragediyalıq rol oynaǵanlıǵın jasırmaydı, burınǵı basshılıqtıń xalıqtıń milliy ózgesheligin, qaraqalpaq qızlarınıń sana-sezimi dárejesin esapqa almaǵanlıǵın ótkir sınǵa aladı. FZUdan qashqan neshshe mıń qaraqalpaq qızlarınıń súyekleri Qızılqum, Qaraqum sahralarında shashılıp qalmas edi-aw degen tujırımdı jasaydı, óytkeni, qızlardıń jumısı paxta atızlarında shash etekliginen kelip atırǵan bir waqıtta paxtashılıqtıń tiykarǵı kúshi bolǵan qızlardan jutatıw, onda da olardı Rossiya qalalarında uslap tura almay, kimisin jolda, kimisin jataqxanalardan qashırıp alıp, sahrada adastırıp óltiriwler ózbeklerde

de, qazaqlarda da, tájik, qırǵız awıllarınıń qızları táǵdirinde de

bar jaǵday. Bunda, ásirese, ómirinde sháhár degendi kórmegen awıl qızlarına tiymew kerek edi, olardıń ornı atızda edi. Qaraqalpaqstannan ketken qızlardıń 5 procenti de eline qayta almadı, ólgeni

óldi, ólmegeni de biydárek ketti.

Awılda nemec Allan Shvarctıń súrgin etip keliniwi, ján tánin ayamay jeńis ushın islewleri «barlıq nemec fashist emesligin» xalıqtıń kózine kórsetip beredi, onıń menen birge awılǵa evropalıq civilizaciyanıń bir nıshanları kelip atadı. Usı kitaptaǵı Sapar jaman awız obrazı oǵada isenimli hám kúshli obraz bolıp shıqqan. Ol urıs baslanǵan pursatta awılma-awıl at shawıp «Úyińe ot tústi, qarılpaq! Atla-an! Atla-an!» dep, hár kúni at shawıp júredi. Jeńistiń xabarın xabarlaǵan onıń júregi quwanıshtan jarılıp ketip, óligi awıl ortasınan atınıń jalına jabısqan halda alıp ótiledi, usı

kárada kartinalar júdá tásirli! Sapar jaman awızdıń dawısı «Atlanshap» romanınıń bastan aqırına «At-lan,-atla-an!»lap, jańǵırıqlap turǵanday seziledi. Bunday et túrshiktirip, yadta qalalarlıq payıtlar romannıń eki kitabında da kútá kóp. Úsh balası birden frontqa

572

atlanarda, úyden shıqpay qalǵan Hajıbektiń mártlikleri, onıń Dáwletbiykege degen dáslepki hám sońǵı muhabbatı, onıń menen bir túnde ólip shıǵıwları, hár qashan da muhabbettiń bekkem hám kúshli bolǵanlıqların kórsetiw menen geypara jelpárrik jaslardı muhabbet penen oynamawǵa shaqıradı.

«Atlanshap»romanıtetralogiyanıjuwmaqlaydı hámbulroman ózinde súwretlengen hádiyseleriniń usı waqıtqa shekem biz kórgen kinolarǵa, oqıǵan kitaplarǵa uqsamaytuǵınlıqları menen qunlı. Durıs, bunda

da qashqın bar, biraq, bul táǵdiri ózgeshe—kommunistlik ideologiyanıń qısqısına ushıraǵan qashqın, sheshimi basqa qashqın. Ol qashqın, yaǵnıy Mádiyardıń balası Dániyar ushın urıstan soń da urıs dawam etip atadı, ol arzıwlısına, ata-anasına qosılıw imkaniyatına ele

iye emes, ele razvedkada.

Romanda usı urıs jıllarındaǵı xalıqtıń mártlik xarakteri ashıp berilgen. Jazıwshı súwretlegen xalıq erkin ómir ushın ólimge de tayar, márt, bahadır xalıq. Ǵarrılar da, kempirler de joqlawlar aytıp qaqsay bermeydi. «Kóp penen kórgen ullı toy!» Ózlerine ózleri táselle beriwge shaması jetetuǵın adamlar. Isimet penen Bazardıń arasındaǵı muhabbat, Qurban ustanıń qatallıqları oqıwshınıń esine mórbolıpbasılıpqaladı.SońǵıekiromandaǵıZubayda,AllanShvarc, Dániyar, Sapar jaman awız, Hajıbek ǵarrı obrazları—ádebiyatımız- daǵı jańa obrazlar. Bul eki romanda da dáslepki eki romandaǵıday Isimet az kórinedi, biraq, yadtan shıqpas ózgesheligi menen oqıwshınıń esinde qalıp qoyadı.

Ulıwma, Sh.Seytov bul romanlarında hár bir detaldan, hár bir obrazdan sociallıq, filosofiyalıq máni shıǵara alǵan. Mısal ushın, «Shırashılar» romanına qoyılǵan aydarnamanıń, temanıń ózin-aq alıp qarayıq. Avtor bul tema arqalı «adam-adamǵa shıra bolıp jol kórsetip turıwı kerek, biziń jaqsı háreketlerimiz de, jaman háreketlerimiz de kelesi áwlad ushın shıra, olar jaqsılıǵımızǵa súyense, jamanlıǵımızdan jiyirkenedi» degen ideyanı alǵa súredi. Bunday ullı ideyalardıń XX ásir aqırındaǵı romanshılıqta ortaǵa qoyılıw tariyxına ser salatuǵın bolsaq, «Shırashılar»dıń N.Dumbadzeniń «Máńgiliknızamı»romanımenenbirúnlesshıǵarmaekenliginkóriwge boladı. Biraq, avtor bul romanda usı únleslikti ózgeshe fonda beriwi, yaǵnıy, ideyanı kórkem shınlıqqa aylandırıwda jańasha obraz dóretiwi menen kózge taslanadı. Bul obraz—romandaǵı Esjan ǵarrınıń obrazı.

Romanda Esjan ǵarrınıń tımsalında avtordıń aytajaq bolǵan tiykarǵı kórkem oyınıń mánisi—adam belgili bir jámiyette jasap turıp, onnan sol jámiyettiń mápinen biytárep jasawı múmkin emes, degen pikirge tolıq isenim payda etiwge boladı. Sebebi, romannıń

573

aqırında eń dáslep «men aq ta emespen, kók te emespen, qızıl da emespen» dep júrgen Esjan ǵarrı, Bayramalı sardardıń ólimshi azabınan keyin, ol ózin azaplaǵan basqınshılarǵa qalay qarsı gúreskenin bilmey de qaladı... On bes jasar Alliyar menen ózin aldına salıp

aydap kelgen baspashılar—Aman menen Orazdı gelle qıladı, soń balası Dosjan, Baǵdiyar palwanlar menen birgelikte Bayramalınıń nókerleri menen jantalas sawash quradı hám usı sawashta Baǵdiyar palwan ekewi qaharmanlarsha ólip ketedi...

Usı jerde avtordıń jáne bir úlken ideyanı aytpaqshı bolǵanlıǵı málim boladı, yaǵnıy, avtor 70 jasına deyin «jaqsı ma, jaman ba báribir adamnıń ómiri, adamlarǵa shıraq bolıwı kerek» dep óz filosofiyasına bekkem asılıp, biytárep ǵana turmıs keshiriwdi kúsep júrgen ǵarrınıń bir kúnde, ómirdiń bir aqshamında pútkilliy basqa adamǵa aylanıp ketiwi arqalı «70 jıllıq ómir bar bir aqshamǵa alǵısız, ómirdiń bir aqshamı bar 70 jıllıq ómirge bergisiz» degen ideyanı alǵa súredi. Al, 15 jasar Alliyardıń erligi arqalı bolsa, «erlik adamnıń jası menen emes, júregi menen ólshenedi, birew ómiriniń aqırına deyin isley almaǵan erlikti birew qarshıǵaday gezinde-aq islewi múmkin» degen mánini keltirip shıǵaradı. Bulardıń barlıǵınan shıǵatuǵın juwmaq sol: Adamnıń barlıq isleri adamǵa shıraq bola bermewi múmkin, tek jaqsı isler ǵana, tek jaqsı niyetler ǵana

máńgilik boladı. Sol ushın da ómirde bardı-keldi jasaw— biymánilik, ómir adamǵa bir ret beriler eken, ólim de adamǵa bir ret beriledi, biraq ol sonday ólim bolıwı kerek—ólgennen keyin de jasay beriwińe tiykar bolatuǵın ólim bolıwı tiyis.

Avtor bul ideyalardı óz qaharmanlarınıń xarakterleriniń ósiw-

ózgeriw logikasında ashıp bergenligi menen shıǵarmaǵa úlken isenimlilik ruwxın sińgize alǵan. Jazıwshı bul waqıyalardıń barlıǵın

ómirdiń bir aqshamınıń ramkasına sıyǵızıp berip oǵada utımlı forma tańlay bilgen. Bul bolsa avtordıń Sh.Aytmatovtıń «Bir kúnim bir ásirdey» romanındaǵı formanı dóretiwshilik penen jáne de alǵa rawajlandırǵanın ańlatıp turadı.

Romanda sheber jazıwshılarǵa tán súwretlew usılları ádewir norma bolıp qalǵanlıǵı bayqaladı. Tambasında judırıǵı tastay túyiliwi menen ólip qalǵan Baǵdiyar palwan, bir-birine gegirdekten pánje urǵan halında qaqpashtay qatıp atırǵan Esjan ǵarrı menen Bayramalınıń

óli deneleri M.Sholoxovtaǵı súwretkerlik ilgir kózdi esletse, birin-

biri aydap, birin-biri ańlıp kiyatırǵandaǵı Esjan ǵarrı, Aman, Oraz hám Ǵarlılardıń halatı F.Dostoevskiydegi parallellik psixologizmdi eriksiz yadqa saladı.

574

Bul, álbette, avtordıń jetiskenligi bolsa kerek. Sebebi, jazıwshı usı úsh giganttıń súwretlew usılların júyi bilinbestey dárejede ózinde jámlep, usı sintezden jańa estetikalıq forma—Sh.Seytovqa tán ózgeshe stildi keltirip shıǵarǵan.

Bul sıpat Sh.Seytovtıń 80-jıllarda jazılǵan povestinde de saqlanıp qalǵanlıǵın kóremiz.

Sh.Seytovtıń «Jınayatı isine qosıp tigilsin» (1986) povestinde negativ qubılıslarǵa qarsı gúres ishki isler bólimi xızmetkerleriniń turmısına baylanıslı sheber ashılıp beriledi.

Povest temasınan kórinip turǵanday-aq negativ qubılıslar orın alǵan dáwirlerdegi joqarı basqarıw organlarınıń jumıs stilindegi ayırım bir táreplemelik, formalizm, demokratiyalıq principten shetlew usaǵan unamsız illetlerdi ótkir sınǵa alıwǵa baǵdarlanılǵan shıǵarma.

Jasıratuǵını joq, ótken ásirdiń 70-80-jıllarındaǵı usınday jumıs stilleri negativ awhallardıń keńnen óris alıwına alıp keldi, miynetkeshlerdiń mútájleri menen tilekleri durıs sheshiliwdiń ornına, ayırım basshılardıń jekke buyrıǵı sebepli nadurıs baǵdarda sheshildi, yaǵnıy, joqarǵı organlardıń sezgirligi, qadaǵalawı kemeyip ketti. Miynetkeshlerdiń atınan kelip túsip atırǵan arız xatlar hesh kórip shıǵılmastan-aq «Jınayatlı isine qosıp tigilsin» degen bir awız sóz benen-aq jábirleniwshini azaplap otırǵan jınayatshılardıń qolına qayta jiberildi. Al, olar bolsa máseleni óz bil-

diginshe qalay sheshemen dese, solay sheshti. Sonıń saldarınan ne bir aq isler qara bolıp ketti, ne bir aq adamlar jónsiz azap shekti, adamnıń qádiri jaqsı sezimleri, hujdanı ayaq astı bola basladı...

Avtor usı máselelerdipovestińbasqaharmanı ÁbilqasımMaxmudov obrazı arqalı jan kúyerlik penen ortaǵa taslaydı. Endi usı jerde zańlı túrde bir sawal kelip shıǵadı« Sonda rastan-aq zań-zakonnıń joq bolıp ketkeni me? Haqıyqatlıq ushın gúresiwshi birde bir adamnıń bolmaǵanı ma? Bul awhaldıń tiykarǵı sebepshisi ne?

Buǵan povesttiń ózinen juwap tabıwımız múmkin. Avtordıń tastıyıqlawınsha, bulardıń bárine sebepshi feodallıq dúzimnen kiyatırǵan unamsız sarqıtlar, adamlar sanasındaǵı hadal miynetsiz hádden tıs bayıwǵa urınıwshılıq psixologiyası, geypara adamlardıń sanasınıń oǵada tómen dárejede rawajlanıwı, ayırım iplas adamlardıń basshı orınlarǵa shıǵıp ketip, zań-zakondı óz mápleri ushın paydalanıwları... Bolmasa Nazar Reymov, Qatira kibi hujdanlı adamlar biziń turmısımızda haqıyqatında da bar edi. Tilekke qarsı, olar oǵada az boldı. Olardıń esesine Ábilqasım Maxmudov sıyaqlı garmo-

575

nikalıq jaqtan hár tárepleme jetilispegen, fizikalıq jaqtan jetilisse de, sanası sayız adamlar kóp orın aldı. Nátiyjede olar Jomartqannıń shopanına, Qaliydiń qol balasına aylanıp ketti. Qaliyler

bayısa, solardıń arqasında bayıdı. Avtor Ábilqasım Maxmudov obrazı arqalı negativ jaǵdaylardıń sebebin oǵada real sáwlelendirgen. Bul arqalı avtor birinshi gezekte sananı jetilistiriw kerekligin baslı másele etip qoyadı.

Avtor bul zańlılıqtı jaqsı ańlay bilgen. Povestte Xojabay degen (soń sovxoz direktorı bolatuǵın) haqıyqatshıl, gúressheń bir qaharman bar. Ábilqasım Maxmudovtıń durıs jol tańlawına, aqırında unamsız jaǵdaylarǵa qarsı gúressheń bolıp jetisiwine, mine, usı

Xojabay sebepshi bolǵan edi. Biraq, Ábilqasım da Nazar Reymov túsken duzaqqa túsip qaladı.

Bul, álbette, shıǵarmanıń gúressheń qaharmanı joq degen mánini keltirip shıǵarmaydı. Kerisinshe onıń gúressheńlik ruxınıń qanday qıyın jaǵdayda da moyımaǵanlıǵın kórsetedi. Sebebi, shıǵarmanıń bas qaharmanı Ábilqasım Maxmudov qamaqta jatıp, tiyisli jerlerge arız etiwin toqtatpaydı, óziniń nahaqtan qamalıp ketkenin dálillew ushın gúresedi. «Arzası isine qosıp tigilsin!» dep ózin sudlatqanlardıń qolına qaytarılıp jiberilse de, óziniń aqlanatuǵınlı-

ǵınan úmitin úzbeydi.

Povesttiń tamamlanbaǵanlıǵı da ele Ábilqasım Maxmudov penen basqasha halda ushırasatuǵınımızdan dárek berip turadı. Juwmaqtaǵı monsha detalı usını dálilleydi. Avtor qaharmandı biykardan biykar qamaqxananıń banchigi etip almaǵan. Bunıń menen avtor bas qaharmanı Ábilqasımdı barlıq gúnalarınan juwılǵan pák adam etip shıǵarıwdı názerde tutqan.

Ulıwma, Sh.Seytov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatın óziniń jıllı lirizm, tereń filosofiyaǵa tolı poeziyası hám keń qamtımlı, kórkemligi kúshli liro-psixologiyalıq povest, romanları menen bayıtqan taynapır talantlı kórkem sóz sheberi boldı.

576

KEŃESBAY RAXMANOVtıń ómiri hám dóretiwshiligi

(1942-2004)

XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili wákilleriniń biri, shayır, jazıwshı, dramaturg, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Keńesbay Raxmanov 1942jılı Kegeyli rayonında tuwıladı. Miynet jolın mektepti pitkergennen keyin tuwılǵan awılında «Jalpaq jap»ta (házirgi Bákir Kárimberdiev atındaǵı awıl-xojalıǵı shirketler birlespesinde) jumıs islew menen baslaydı. 1961-jılı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi. Talabalıq paytında áskeriy xızmetke shaqırıladı. Áskerlikten kelip, oqıwın jáne dawam etken ol 1969-jılı usı instituttıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip shıǵadı. K.Raxmanov bunnan keyingi jıllarda

Q araqalpaqstan radioesittiriw hám telekórsetiw kompaniyasında dáslep redaktor, úlken redaktor, bas redaktor lawazımlarında isledi.

1978-1981-jıllar aralıǵında respublikalıq S.Xojaniyazov atındaǵı jas tamashagóyler teatrınıń ádebiy bóliminiń baslıǵı, 1981- 1990-jıllarda «Ámiwdárya» jurnalınıń poeziya bóliminiń baslıǵı, Jazıwshılarawqamında kórkem ádebiyattı násiyatlaw byurosınıń direktorı, keyingi waqıtları Qaraqalpaqstan telekórsetiwinde kórkem ádebiyat hám dramaturgiya bóliminiń baslıǵı lawazımlarında isledi.

Keńesbay Raxmanov «Saǵan asıǵaman» (1970), «Ómir tolǵanısları» (1974),«Tańashıǵı»(1978), «Ómir,senullısań»(1981),«Watanmuhabbatı menen» (1984), «Doroga v jizn» (rus tilinde, 1987), «Mánzilim alıs» (1995), «Watan tuyǵısı» (2002) sıyaqlı poeziyalıq shıǵarmalar toplamlarınıń avtorı. Onıń «Nóser», «Ayralıq qosıǵı», «Ómir hám ólim» povestleri menen «Aqıbet» romanınan turatuǵın prozalıq dóretpe-

leri usı romannıń ataması menen 1993-jılı «Qaraqalpaqstan» baspası tárepinen óz aldına kitap bolıp basıp shıǵarıldı. Sońǵı jılları jazılǵan «Tuńǵısh muhabbat» (2004), «Saqal» (2007) romanları bolsa, 2004-2005 hám 2007-jıllarda «Ámiwdárya» jurnalında daǵazalandı.

K.Raxmanov dramaturg sıpatında bir qansha shıǵarmalar dóretti. Onıń «Kelin», «O dúnyaǵa mirát» (1976), «Jaralı júrekler» (1977), «Eglengen báhár» (1978), «Laqqılar emlewxanada» (1979), «Mamamnıń jetinshi bayı» (1989) hám t.b. pesaları Berdaq atındaǵı mámleket-

lik muzıkalı teatrınıń, S.Xojaniyazov atındaǵı jas tamashagóyler teatrınıń saxnalarında kóp jıllardan berli qoyılıp kiyatır. K.Raxmanov kóplegen scenariy, intermediyalardıń avtorı. Ol 1972jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

577

POEZIYASÍ. Keńesbay Raxmanovtıń kórkem ádebiyatqa degen qızıǵıwshılıǵı, uqıplılıǵı mektepte oqıp júrgen dáwirlerinen-

aq baslanadı. Balalıq dáwirlerindegi kóp oqıp, kóp izlengen uzaq ádebiy mashqılardıń juwmaǵı sıpatında ol 1958-jılı «Jetkinshek» gazetasında óziniń «Tawıq» degen dáslepki qosıǵın járiyaladı. Kólemi kishi, tereń mazmunlı bul qosıq tek kishi jastaǵı oqıwshılardıń dıqqatın ózine tartıp qoymastan, jurtshılıqqa ádebiyatqa jáne bir talantlı jas shayırdıń kirip kiyatırǵanlıǵınan derek

berip turdı:

«Shójeńdi ertip shubırtıp, Ǵurqıldaysań, sen, tawıq, Óziń jemey shójeńe Bere alasań dán tawıp, Bizler saǵan qoyıppız, Ana degen at taǵıp...»

Mine, usı qosıq penen ádebiyatqa sol tawıqtıń shójesindey temir qanat qomlap kirip kelgen shayır yarım ásirge shamalas waqıt poeziyanıń shámen baǵında búlbil bolıp xoshirey tınımsız sayrap, búrkit kibi bálent párwaz etti, ómiriniń aqırına shekem óziniń dáslepki soqpaǵı poeziyaǵa sadıq qaldı. Ómiriniń sońǵı jıllarında

da qálemin qolınan taslamay, «Watan tuyǵısı» qosıqlar toplamın járiyalaw menen birge, hár qıylı tematikadaǵı bir qatar yoshlı qosıqların dóretti. Watan, tuwılǵan jer, xalıq táǵdiri, adamgershilik, sap hujdan, hadal muhabbat, ádep-ikram, doslıq, tuwısqanlıq, jaslıq, tábiyat hám jámiyet, ulıwma ómir haqqındaǵı tereń oy tolǵanıslarǵa tolı bul kóp sanlı qosıqlar K.Raxmanovtı oyshıl lirik shayır sıpatında kópshilikke keńnen tanıttı.

Shayır lirikasınıń tiykarǵı bólegi Watan temasındaǵı qosıq-

lardan turadı. Bul tema poeziyada áyyemnen kiyatırǵan máńgilik hám turaqlı dástúriy tema bolǵanı menen, K.Raxmanov oǵan jańasha tús hám mazmun berip, ózinshe bir shayırlıq lapız benen súyip jırlaydı. Bul qosıqlardaǵı jıllı lirizm, tereń mánili oylar menen

tawıp aytılǵan kórkem obrazlı sózler, jańa lirik qaharman obrazları dıqqattı dárhal ózine tartadı.

Shayırdıń «Watan», «Tuwılǵan jer topıraǵıń totiya», «Tuwılǵan jer tolǵanısları», «Watan muhabbatı menen», «Ulıńman, Watan!», «Tuwılǵan jer», «Ana júreginen baslanar Watan» atlı qosıqları, mine, usınday sıpattaǵı dóretpeleri qatarına kiredi. Ol óziniń 1974-

jılı járiyalanǵan «Ómir tolǵanısları» qosıqlar toplamına engen

578

usı temadaǵı qosıqlar dúrkininde tuwǵan jer tolǵanısları, atamákanǵa degen saǵınısh sezimlerin bılayınsha táriypleydi:

«Sen degende aǵılmasın jır qaydan! Tuwılǵan jer-terbetilgen besigim, Samallarıń kewilimnen bult aydar, Hár soqpaǵıń-ıǵbalıma esigim».

Shayır Watan perzenti bolıwdıń mánisin tek saǵınıshlarda ǵana kórip qoymay, oǵan hadal xızmet etiwde, sadıq bolıwda dep biledi:

«Jańılmasa ay óziniń jolınan,

Meni aynıtıw kelmes hesh kim qolınan, Sadıq bolıp qalaman men Watanǵa»

(«Watan muhabbatı»)

Adamnıń Watanǵa degen muhabbatı sheksiz, bul muhabbattı onıń adamgershiligi, ómirge degen kózqarasınıń durıslıǵı belgileydi,

dep túsinedi shayır. Shayır túsiniginshe, Watanǵa, xalıqqa degen shın berilgenlik onıń adamgershilik pazıyletlerinde kózge taslanadı:

Jaqsı desin, jaman desin men endi,

Shóktirmedim suw túbine kememdi,

Sóktirmedim atam menen enemdi,

Jigit desin, ǵarrı desin, ele men,

Júregimdi jaralamay kelemen,

Jigerimdi xalıqqa jumsap ólemen.

Xalıq penen birge bolıw-shayır ushın úlken baxıt. Sol ushında ol usı xalıqtıń táǵdirin belgilewge, xalıq penen bir tán, bir jan, dártles, bolıp jasawǵa shaqıradı:

Is atqarsam ózgelerden jasırın,

Búgiledi meniń jeti nasırım,

Bir sırımdı qıpsalasam xalqımnan,

Kóterilip ketedi qan basımım.

Besigimdi soqqan xalqım ǵoy mına,

Usı xalqım soǵar tabıtımdı da...

Bul, demek, shayırdıń Watan, el-jurt, ómir haqqındaǵı oyların bir-birinen bólip qarawǵa bolmaydı degen sóz. Sol ushın da Watanǵa

579

xızmet etiwshi hár bir adamnıń ómirde óz ornı, ómir haqqında

ózinshe kózqarası bolıwı kerek dep oylaydı shayır. Sebebi ómirde óz ornına iye bolıp, ómir súriwdiń mánisin túsinip, jaqsı niyetler

menen jasaǵan adam ǵana Watanǵa, el-xalqına sadıq xızmet ete alıwı múmkin.

Shayırdıń ómirge, adamlarǵa degen kózqarası anıq. Ol ushın ómir tawdıń biyik, jawdıń márt, ǵaybar, tulpardıń júyrik, suńqardıń bálent párwaz, qızdıń naz-iybeli, jigittiń júrekli, bir sózli bolǵan-

lıǵı menen gózzal. Bir tegis, alańsız jasaǵan ómir ol ushın ómir emes. Ómirdiń nur jaynaǵan kúndey jaqtılı, gedir-budır qarańǵı tamanları da bolıwı múmkin... Ómirdiń bunday táshwishlerine kóz jumıp qarap, «qarnım toysa, qurban hayt» dep jasaw adamgershilikke tuwra kelmeydi. Sonlıqtan da shayır adamlardı ómirde óz ornın bilip, tábiyiy kelbetin kórsetip, haqıyqıy adam bolıp jasawǵa shaqıradı:

Taw sanalmas kórinbese alıstan, Jaw sanalmas ańlıp turıp alısqan, Tulpar emes artında shań qalmasa, Suńqar emes shıńǵa uya salmasa, Ómir súrdim dep aldama ózińdi, Hámmesinen jumıp ótseń kózińdi, Qız emes ol naz-iybeli bolmasa, Muhabbattan nesiybesi bolmasa, Jigit emes, sezilmese irilik,

Qurıp ketsin tek áwkiygen tirilik, Ómir emes-jasay beriw alańsız, Kerek emes tınıq kúnler samalsız, Tábiyattıń bar minezi tabılǵan, Adamlardı naǵız adam tanırman.

Onıń qosıqlarındaǵı lirik qaharmannıń ómirge bolǵan kózqarası, mine, usınday. Sonlıqtan da ol Watan, el-jurt aldındaǵı juwapkershilikti jaqsı túsinedi, Watan topıraǵın qorǵaw ushın janın jabbarǵa bergisi keledi:

Bir qısım topıraǵıńa tamshı qan tamsa,

Talıńnan bir puta sınsa shaqadan,

Bir túp emenińdi órt-jalın shalsa,

Tek men ayıplıman, jazala, Watan!

580