XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

Ekinshi jer júzilik urıstan keyingi dáwirlerde Abbaz shayırdıń da dóretiwshilik xızmetleriniń eń tolısqan jáne de ádebiyat, mádeniyat máselelerinde biraz tájiriybeler toplaǵan jılları boldı.

Sol sebepli xalıq shayırı urıstan sońǵı jıllarǵı xalıqtıń tınıshlıq turmıs penen baslaǵan qaharmanlıq islerine hámme shayırlardan burın aralastı. Jáne de bul jıllarda ol óz shıǵarmalarınıń ideyalıq sapalılıǵı ushın gúresti. Sebebi, hár bir jekke dóretiwshilik ómir xalıqlıq ádebiyat ushın gúresiwi shárt dep túsindi. Sol sebepli xalıq shayırı 1946-jılı bolǵan Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń plenumında hár bir dóretiwshi xızmetker ushın qaharmanlıq miynetti jırlaǵan kórkem shıǵarmalardıń sapalı jazılıwın talap etti.

Máselen:

Shayırlardıń birazları

Aytar sózin tabalmay júr,

Jolǵa sıymay joldı shalıp,

Atın tuwrı shabalmay júr.

Bir qanshalar jazǵan qosıq,

Sózin kórseń gazet oqıp,

Qurap-surap shıǵarıptı,

Aqbas penen jantaq qosıp.

Sol jerimiz gúlli ayıp,

Baylıq tilde sóz jazayıq!?

Qosıqlarda, pesalarda,

Kemshilikler ketti uzayıp.

Qol urayıq dástanlarǵa,

...Baǵlar menen bostanlarǵa,

...Xalıq ishine tásir etken,

Romanlar Kutlıqqanday!?-dep jazadı1 .

Shayırdıń plenumdaǵı bul shıǵıp sóylegen gápi arqalı-aq onıń tınıshlıq turmısta jasap atırǵan xalıq ómirlerin jırlaǵan

á debiyattıń eń sapalılıǵı ushın jáne de qaharmanlıq miynetti jırlaǵanda onı qurǵaq bayanlawlardan góri, eldi, xalıqtı miynetke ruwxlandırıwshı jalınlı joqarı kórkemliktegi, estetikalıq

1 A.Dabılov. Shıǵarmaları, tom 3. —Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1972.—29-30 betler.

411

sulıwlıqtı kórsetetuǵın poeziyanıń kerekligin talap etiwshilik sezilip turadı. Ekinshiden, xalıq shayırınıń kórkemlik dóretiwshiliginde onıń dúnya tanıwshılıǵı, estetikalıq baylıqlarındaǵı rawajlanıwshılıqtı, ondaǵı kem-kem payda bolıp kiyatırǵan jańalıqlar tolıp tasıp kiyatırǵanlıǵın kóriw qıyın emes edi. Urıstan keyingi jıllar da xalıq shayırınıń poeziyanı jańa dáwirlerde tolıq iyelegen, olardı shıǵarmalarında erkin bayanlawdı úyrengen, bul máselede sheberligin de jetilistirgen jılları boldı.

Xalıq shayırında urıstan keyingi jıllar tınıshlıq dáwir jáne

de ol jıllardaǵı qaharmanlıq miynet romantikasın biriktiriw principi kórindi. Ol bul dáwirdi jırlawda hámme shayırlarǵa ustazlıq etti. Tez Waqıttıń ózinde-aq miynet aldıńǵıların jırlaǵan

«Aqsúyrik», «Biybisánem», «Miyirxan», «Ámina», «Náwbáhár», «Amanqılısh», «Qaytar emes istiń páti», «Qaharman ǵarrıǵa», «Qutlıqlaymız biz sizdi», «Miynette ozǵan jaslarǵa», «Aldınǵılar haqqında qosıq» hám t.b. da kóp-kóp shıǵarmalar payda boldı. Bul shıǵarmalar usı jıllarda tek Abbaz shayır dóretpesinde ǵana emes, pútkil qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken tabısı boldı.

Xalıq shayırınıń bul dóretpelerinde kótergen mashqalaları qaharmanlardıń ishki psixologiyasındaǵı ózgerisler, kóbirek miynet qaharmanlarınıń ishki dúnyasın sóyletiw, tınıshlıq dáwirdegi olardıń maqset hám oyların beriwden ibarat boldı. Jáne de milliy ádebiy processtiń rawajlanıwına xalıq shayırı ayrıqsha itibar berdi.

Urıstan keyingi dáwirlerde shayır xalıq burınnan úyrenip qalǵan hám jaqsı kóretuǵın klassik ádebiyattaǵı táriyplik shıǵarmalardı qayta rawajlandırdı. Sovetlik dáwirdiń 40-50-jıllarında qaraqalpaq ádebiyatı XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı ádebiyat tariyxı dástúrlerin, ásirese, Qazı Máwlik dástúrin ádebiyatqa alıp kirdi.

Mısalı: onıń «Aqsúyrik» shıǵarmasında:

Tuwılıp ósken soń ziyrekten-ziyrek,

Ozıp júr bul kúnde júyrikten-júyrik,

Miynet penen atıń shıqtı Aqsúyrik,

Aralda tuwılıp óstiń xalqımnan.

Birge oynadıń ǵazlar menen quw menen,

Birge shıqtıń qızıl bayraq tuw menen,

Qısında muz benen, jazda suw menen,

Paydalanıp óstiń qońır salqında.

412

Aqsúyrik xalıqlıq, mámleketlik islerdiń qaharmanı, ol tınıshlıq dáwirdegi jobalı islerdi orınlawshı qaharman. Onıń ómirdegi barlıq háreketi, maqseti qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq miynetleriniń bólinbes bir bólegi bolıp esaplanadı. Ol turmıstaǵı

ápiwayı qaharman, real ómir adamı. Aqsúyriktiń barlıq xızmetlerinde romantika jańlap esitiledi. Shayır usı turmıstaǵı bar bolǵan real ómirdi jırlaydı.

Urıstan keyingi dáwirlerde xalıq shayırınıń elge eń kóp taralǵan shıǵarmaları «Biybisánem», «Miyirxan», «Náwbáhár» shıǵarmaları boldı. Sebebi, bul qosıqlarda xalıq ómirdiń hámme tárepi romantika, hámme jeri poeziya ekenligin kórdi. Tek onı Abbazday shayırshılıqta sheberlikti jetistirgen adamlar ǵana jırlay alatuǵınlıǵın xalıq

kórdi. Poeziya bul tiri ómirdi jırlawshı janlı bir qubılıs ekenligin túsindi. Shayırdıń bul shıǵarmaları ol waqıtlarda adamlarǵa

qaharmanlıq ómirdi hámme jırlaw kerek ekenligin úyretetuǵın sabaqlıqtay seziler edi. Xalıq shayırınıń bul jıllardaǵı jańashıllıǵı da sonda boldı.

Bul jıllarda xalıq shayırı ózi elde milliy ádebiyatta poeziyanıń sheberi ekenligin kersetti. Ásirese, lirikada adamnıń ishki sezimlerine qosa qaharmannıń portretin sızıp kórsetiw sheberligi jaǵı-

nan Abbaz shayır—XX ásir poeziyasınıń Qazı Máwlikten keyingi talant iyesi ekenligi kórindi. Máselen, gápimizdi dálillew ushın tekstten bir mısal keltireyik:

Botakózli jańa tuwǵan sholpanday,

Ay sáwlesi saǵımlanıp turǵanday,

Kórgen kóz ayırmay miyri qanǵanday,

Jaynaǵan jamalı biziń Náwbáhár.

Qasları qıyılǵan qálem be deyseń, Bunday qız qayda bar álemde deyseń, Ǵárip janı qayda? Sánem be deyseń, Ya sonıń sıńarı biziń Náwbáhár.

Awzı bar sheberler qoldan oyǵanday,

Ashıq bolǵan qarap kózi toyǵanday,

Kelbeti esikke qırın sıyǵanday,

Tolısqan jamalı biziń Náwbáhár.

Júzinde turǵanday kúnniń quyashı,

Kórgen aytar qanday shıqqan uyası,

413

Aq qaǵazǵa tamǵan qálem sıyası,

Qas ústinde qalı biziń Náwbáhár.

Jumalaq júz emes, uzın at jaqlı,

Jumısqa jalınlı keńnen qushaǵı,

Xalıqta qanday qızlar bolsa, ataqlı,

Qatarda turadı biziń Náwbáhár.

Aldımızda turǵan gúzdiń paslında,

Bárshe xalıq abroylı bolıw dástinde,

Doslarım, qalmayıq ayaq astında,

Dep kópti shaqırdı iske Náwbáxár,—dep jazadı.

Xalıq shayırınıń «Amanqılısh», «Qaharman ǵarrıǵa», «Aldıńǵılar haqqında qosıq», «Jarısta ozǵan jaslarǵa atlı shıǵarmalarında

da dáwir dawrıǵı, zaman talabı adamlardaǵı qaharmanlıq miynettegi sapalı isleri, uzaq baxıtlı keleshek ushın gúresleri lirikalıq sheberlikler menen jırlanar edi. Avtordaǵı sheberlik milliy lirikanıń barlıq múmkinshiliklerin ádebiyatta tolıq paydalanǵan, milliy ádebiyattı úlken jańalıqlar menen alǵa súredi hám bayıtadı.

Sol sebepli xalıq shayırı Abbaz Dabılovtıń milliy ádebiyattı rawajlandırıwdaǵı, onda dóretiwshilik jol tawıp belsene qatnasqan jılları—ekinshi jer júzlik urıstan keyingi jılları boldı dep

ayta alamız. Bul jıllarda poeziyanıń xalıq qaharmanlıqlarınan dóreytuǵınlıǵın biletuǵın xalıq shayırı mudamı adamlar arasında, qaynaǵan miynettiń ishinde boldı. Bul jıllarda elimiz ómirlerinde de úlken-úlken tariyxıy waqıyalar kóp boldı. Máselen, 1947-jılı Charjaw-Qońırat temir jol qurılısı baslandı. Taqıatas gidrouzelin qurıw isleri baslandı. Biraz kemshiliklerge iye bolsa da, elde kórkem á debiyattıń rawajlanıwı ushın partiyanıń 1946-48-jılları biraz qáwli-qararları boldı. 1954-jılı SSSR Jazıwshılar awqamınıń ekinshi sezdi bolıp ótti. Bulardıń barlıǵıda xalıq shayırınıń

ó mirine úlen tásir jasaǵanlıǵı sózsiz. Bul waqıyalarda xalıq shayırınıń dóretpesi «Temir jolǵa shaqırıw», «Taqıyatas», «Xorezmli doslarǵa» hám t.b. kóp shıǵarmaları menen bayıp bardı.

Jáne de bul jıllarda paraxatshılıq, dúnyadaǵı xalıqlar doslıǵın bekkemlew ushın dúnya xalıqlarınıń kúsh salıw dáwirleri baslandı. Xalıq shayırınıń laboratoriyasında da «Tınıshlıqtı súyemen», «Paraxatshılıq vaxtasında», «Qırıqqa shıqqan jasım bar» atlı shıǵarmaları izli-izinen payda boldı. Abbaz shayır elimizdiń

414

sırtqı siyasatına túsiniw, eldiń júrgizip atırǵan paraxatshılıq siyasatın qollap quwatlawdaǵı ideologiyalıq gúrestiń tárepdarı bolıw dárejesine shekem kóterildi.

Urıstan keyingi on jılda xalıq xojalıǵın qayta tiklew dáwirlerinde jazıwshılarǵa ómir praktikasın tek qaharmanlıq miynetti jırlaw menen yamasa maqtaw menen jámiyetlik ómirdiń rawajlanıwına tásir jasaw múmkin emesligi belgili boldı. Sol sebepli eldegi qaharmanlıq kúshlerdi jırlaw menen birge, onıń artta qalǵan bólimlerin sınǵa alıw, olardı aldıńǵılar qatarına jetelew kerekligi belgili bolıp qaldı. Bul ushın ádebiyatta hár qıylı usıllardı jetistiriw, ásirese, yumor, satiralıq shıǵarmalardı da múmkinshiliginshe ádebiyatta keń paydalanıw kerekligi sezilip turdı.

Abbaz shayır tábiyatında lirik shayır bolsa da jámiyetlik ómirdiń talap etiwi boyınsha ol da dóretiwshilik miynette hár qıylı usıllardı, sheberliklerdi jetistiriwdiń ústinde isledi. Solay etip, satirada da xalıq shayırı tabıslı qálem terbetti. Onıń dóret-

pesinde «Paxtakeshlerge», «Bir paxta joq suw kórgen», «Ne qılǵanıń, ballarım», «Sen-wádeden tabılmadıń», «Uyqındı ash, átirapqa qara», «Tursınbay» usaǵan satiralıq shıǵarmalar payda boldı. Xalıq shayırınıń satiralıq shıǵarmalarınıń ayrıqshalıqları onıń

ótkirliginde ǵana emes, al onda ol xalıqlıq mápten turıp sóylew, xalıqlıq eskertiw, kóbirek tárbiyalawshılıq húkim súredi. Ásirese, xalıq shayırınıń satiraları jumsaq, sırlı sıyqırlı, oyıp tım-

sallap aytılǵan gápler bolıp, onda xalıq atınan mısqıllap kúliw, kemshilikke el ǵázebin jawdırıw, ótkir xalıq nishterin suǵıw sheberlikleri húkim súredi. ádebiyatta xalıq shayırı bul máselelerde sheber ekenligin de kórsetti.

Xalıq shayırı, dóretpesinde ásirese, peyzajlıq lirikalar payda boldı. Onıń «Báhár», «Jaz máwsimi», «Ámiwdárya» degen shıǵarmaları 50-jıllarda qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken tabıslarınan boldı.

1946-jıldan 1970-jılǵa shekem xalıq shayırı Abbaz shayırdıń ózindegi dóretiwshilik talanttı erkin paydalanǵan jılları boldı.

Ol ekinshi jer júzlik urıs hám urıstan keyingi jıllarda xalıq shayırı, xalıq qıssaxanı sıpatında elde úlken abıroyǵa iye boldı. Sebebi, ol óziniń barlıq bul jıllardaǵı shıǵarmaların elge, xalıqqa taratıwda baspa sózde shıǵarmalarınıń shıǵıw, shıqpawına qaramadı. Eger qosıq jazılsa, ol onı dárhal el, xalıq dıqqatına qıssaxanlıq penen usındı. Sebebi, óz dóretpesiniń qunlılıǵın tek baspa sózde ǵana kórip qoymastan, ol ózin tikkeley xalıq arasına sınǵa saldı. Xalıqtan quwatlawın tapqanın kórgennen keyin onıń bul jıllarda

415

dóretiwshiligi erkin rawajlandı. Óziniń burınnan joldas bolıp kiyatırǵan qıssaxanlıq ónerin de bul jıllarda shayırshılıqqa qosa alıp bardı. Sol sebepli de xalqı onı shayır hám qıssaxan dep atadı. Bul dáwirde ol úlken epikalıq shıǵarmalarǵa da qol urdı.

Abbaz shayırdıń poemaları hám dástanlıq shıǵarmaları

Ádebiyatımız tariyxında 1950-jıllarǵa shekem jetip kelgen barlıq qaraqalpaq xalıq shayırlarınıń hámmesinde de ózleriniń dóretiwshiliklerinde ájayıp individuallıqqa iye bolıp qaldı. Olardaǵı tiykarǵı ózgeshelik—xalıq shayırları ózleriniń barlıq ómirleri dawamında ádebiyatta folklorlıq hám klassikalıq ádebiyat dástúrlerin dawam ettiriwshiler bolıp ǵana qalmastan, XX ásirdegi jazba ádebiyattaǵı ádebiy dástúrlerdiń jolların da ózlestirgen hám rawajlandırǵan ájayıp sóz zergerleri bolǵanlıqları menen ajıralıp turadı.

Olar ózleriniń dóretiwshilik ómirlerine tásir etiwshi eki túrli jámiyetlik formaciyanı baslarınan keshirdi. Sonıń ushın olardıń dóretiwshilik ómirlerine tásir etiwshi faktorlar kóp boldı. Jámiyette hár bir dóretiwshilik miynet iyesi óz aldına bólek jatqan dúnya. Bunıń úlken mısalı xalıq shayırı Abbaz shayırdıń ómiri

hám dóretiwshiligi úlken mısal boldı. Xalıq shayırındaǵı dóretiwshilik principti túsiniw ilimde úlken mashqala.

Máselen, Abbaz shayır óziniń dóretiwshilik laboratoriyasında ómir boyına poeziya janrına sadıqlıǵı menen qaldı. Bul haqıyqıy xalıq shayırına tán qásiyet edi. Jáne de bul milliy folklordıń

hám klassikalıq ádebiyattıń dástúrlerine sadıqlıqtı da kórseter

edi. Sonlıqtan da ol hámme waqıtlarda tek poeziya menen sóyleydi. Sol sebepli poeziya tariyxında ol poeziyanıń túr hám janrların múmkinshiliginshe bayıttı hám rawajlandırdı.

Xalıq shayırı Abbaz óz dóretpesinde klassikalıq ádebiyattıń dástúrlerin basshılıqqa alǵanlıǵı sebepli áweli ol dástan janrına,

soń poemalıq janrǵa ótti.

Dástan milliy ádebiyatımızda áyyem zamanlardan bar janr. Al, poema milliy ádebiyattıń sońǵı ásirlerdegi jetilisiwinen dóregen janr. Sebebi, bul XX ásirdiń ortalarınan baslap túrkiy xalıqlar ádebiyatında kóp kórindi.

Qaraqalpaq ádebiyatı da 30-jıllarda poemashılıqta úlken tabıslardı qolǵa kirgize basladı. Álbette, xalıq shayırınıń ádebiy process jóninde kóp oylanıwları, onı kóp úyreniwleri, tınbay izleniwleri shayırdı ádebiyatta úlken-úlken originallıqlar jasawǵa alıp

416

keldi. Ol qısqa waqıttıń ishinde-aq, ásirese, 1940-50 jıllarda «Bahadır» dástanın jazıp júrgen dáwirlerinde-aq oǵan qosa «Bawırmanlar», «Sóylese tariyx betleri...», «Biybimáryam» atlı poemalıq shıǵarmalar dóretiwge eristi.

«Bawırmanlar» poeması. 1950-60-jılları Abbaz shayırdıń dóretiwshilik miyneti tematikalıq hám janrlıq jaqtan kúshli rawajlana basladı. Bunıń bas sebebi, urıstan sońǵı jıllarda jámiyetlik ómirdiń hár tárepleme jedellesiwi hám rawajlanıwı, birinshiden milliy ádebiy processtiń de hár tárepleme jedellesiwine hám rawajlanıwına alıp keldi. Dáwir ózi hár bir avtordıń óz dóretpesine juwapkerli qarawın talap etti. Bul 1950-60-jıllardaǵı milliy ádebiyattaǵı usı processtiń xalıq shayırlarınıń dóretpesinde kóriwi-

nen derek beretuǵın edi. Óytkeni, 40-50-jıllarda dóretiwshilik miynetin hár tárepleme jetildirgen xalıq shayırına ózi jasap turǵan xalıq ómiri, jámiyetlik ómir shayırdıń dóretiwshilik ilhamına, mudamı jańa temalar, mudamı jańa materiallar, mudamı jańa qaharmanlar tawıp berdi.

Poema janrına qol urıwdıń da jáne bir sebepleri onıń «Bahadır» dástanınıń ústinde kóp jıllar islewi hám tabıslı islewi onıń kóp oylanıp júrgen ádebiyattaǵı poema janrına da qol urıwǵa sebepshi jaǵdaylardı keltirip shıǵardı.

Bul jıllarda Abbaz shayır bir dáwirde iri epikalıq, poemalıq hám dástanlıq janrlar ústinde teńdey jumıs apardı. Ádebiyat tariyxında ádebiyat hám kórkem óner ǵayratkerleri ómirlerinde teńinen eki-úsh úlken shıǵarmalar ústinde isleytuǵınlıqları ádebiyat tariyxında dım siyrek ushırasatuǵın ádebiy qubılıs. Haqıyqatında avtor úlken bir shıǵarmanı jazıp pitkermey turıp, poetikalıq oyların

basqa bir jáne úlken shıǵarmaǵa bóliw hámme adamlardıń qolınan kele bermeytuǵın qubılıs ekenligi sır emes. Soǵan qaramastan, bunday waqıya biziń ádebiyatımızda xalıq shayırında ushırasadı.

Xalıq shayırınıń «Bawırmanlar» poeması ekinshi jer júzlik urıs waqıyalarınan alıp jazılǵan shıǵarma. Urıs jılları Rossiya, Belorussiya, Ukrainada urısta ata-anaları ólip jetim qalǵan kóp balalardı Tashkentli temir jol ustası Shaaxmed Shamaxmudov, hayalı Baǵrıxan ekewi óz úyine on altı balanı alıp asırap, olardı óz balalarınday qılıp tárbiyalaydı. Olardıń barlıǵın adam qılıp tárbiya-

lap jetistiredi. Xalıq shayırınıń poemasında usınday ájayıp insanıylıq tariyxıy bolǵan waqıya jazıladı.

Xalıq shayırı poemada bolǵan tariyxıy waqıyalar tili menen bayanlanıp berilmesten, onı jańa mazmun, jańa ideyalar menen jırlaydı. Máselen, Shamaxmudov shańaraǵı eldegi ápiwayı shańaraqlarǵa usaǵanlıǵı menen, onıń qurılısında, mazmunında ózgeshelik bar.

417

Óytkeni, bul shańaraq basqa shańaraqlardan ayırması bul hár qıylı millet balalarınan quralǵan jámiyetlik shólkemlerge uqsas shańaraq. Biraq, olardıń oyı, maqseti, tilekleri, ármanları boyınsha bir ata-

anadan dóregen perzentlerdey. Bunday birlik bularda qaydan payda bolǵan?—degen kim-kimde bolsa da soraw bolıp turadı. Shayır bunı urıs jıllarındaǵı xalıqlar arasındaǵı tatıwlıq, doslıq hám bir-

birewge ǵamxorlıqtan hám mehriybanlıqtan payda bolǵan elimizdegi hár qıylı milletler arasındaǵı qıyın jaǵdaylarda adamlardaǵı sapalı islep tabılǵan birlik dep kórsetken.

Bul birlikke hár qıylı millet balaların bir adamnıń balasın-

day etip óz úyinde tárbiyalap jetistirgen bas qaharman Shaaxmed Shamaxmudovtıń obrazın shayır poemada hár tárepleme ashqan. Sebebi, urıs dáwiri adamlardı tek urısta sawashta ǵana birlestirip qoymastan, bunday insanıylıq birlik hár bir millet, hár bir shańaraq arasında

bolmasa bolmaytuǵın jaǵdaylar payda bolǵan edi. Bul Shaaxmed Shamaxmudovtıń shańaraǵında ósip tárbiyalanǵan hár qıylı millet balaları usı qıyın tariyxıy dáwirdegi payda bolǵan sanalı xalıqlar birlikleriniń aqıbetleri ekenligin kórsetti.

Haqıyqatında da, ekinshi jer júzilik urıs jıllarınıń qıyınshılıqları eldi sanalı túrde birlestiriwge alıp keldi. Tábiyatı boyınsha burınnan internacionallıq ruwxtaǵı jasap kiyatırǵan xalıqlar urısta ata-anasız jetim qalǵan ballar menen Tashkenttegi

temir jol ustası Shaaxmed Shamaxmudovtıń shańaraǵın sanalı birlestirgen edi.

Xalıq shayırınıń bul poemanı jazıwdaǵı tiykarǵı maqseti ekinshi jer júzlik urıs jıllarındaǵı elimizdegi hár qıylı xalıqlar, milletler, hár qıylı adamlar arasındaǵı ádep-ikramlılıq, olardaǵı joqarısanalılıqbaylıqlarınashıp kórsetiwtiykarǵımaqsetiboldı.

Sebebi, bul shıǵarmadaǵı bir shańaraqtıń ózi qıyınshılıq jıllardaǵı kóp milletli eldiń mısalı sıpatında kóriner edi.

Xalıq shayırı bul poemasında Shaaxmed Shamaxmudov shańaraǵındaǵı payda bolǵan úlken adamgershilik hám internacionalizmdi joqarı dárejege jetkerip jırlaw arqalı maqsetine jetisti.

«Sóylese tariyx betleri...» poeması. Xalıq shayırı bul poemasın ózi tariyxıy poema dep atadı. Sebebi, bunda qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi tariyxıy jámiyetlik ómirleri hám onnan keyingi sovetlik jıllardaǵı qırıq jıllıq ómirleri haqqında gáp etken. Poema shayırdıń «Arnawlar» degen toplamında daǵazalandı1 .

1 Dabılov A. «Arnawlar». Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1966.

418

Xalıq shayırı bul gáp etken eki dáwirdi de óz kózi menen kórdi. Ol hámme waqıtlarda da óziniń júrip ótken jolına qarap otırdı. Poeziyasında ol xalıq tariyxınıń júrip ótken jolına bir neshshe mártebe qayta oraldı. Ol haqqında qansha jazsa da az bolatuǵınlıǵın bildi.

Bul «Sóylese tariyx betleri...» atlı poemasın avtor Qaraqalpaqstan xalqınıń sovetlik dáwirdegi qırıq jıllıq basıp ótken jolına,

bul haqqında bolatuǵın saltanatlı merekesine arnap jazıp pitkerdi. Shayır poemada hár bir dáwirdi konkret tariyxıy faktler menen

kórsetedi. Bul dáwirde xalıqtaǵı gá qayǵı, gá quwanıshlar bolǵanlıǵın kórsetken. Eń baslısı ideya-xalıq erkinligi hámme dáwirlerde erkinlik haqqında xalıq ármanları jırlanǵan. Poema avtordıń, xalıqtıń milliy psixologiyalıq ayrıqshalıqlarına kewil bólgenligi menen bahalı. Ásirese, xalıqtıń sahrayı xalıq bolǵanlıǵı, sadalıǵı, aqkókirekligi, hámme nársege inanǵıshlıǵı, bul xalıqtıń jamanlıq degen pikir kewillerinde joqlıǵı, shıdamlılıǵı usaǵan milletlik belgileri poemada sheber jırlanǵan. Eń baslı másele, xalıqtıń ádepikramlılıqqa bay miynetkesh, hámme nárseni alla-taladan kútetuǵın xalıq ekenligin shayır poemada jaqsı bergen.

Mısalı: Sol waqta shınarday boyıń bolsa da, Hesh jerge jetpegen oyıń bolsa da, Otıń shalqır edi, úyiń bolsa da, Qımtawǵa ebiń joq bir nashar ediń.

Ladanlıǵıń basım boldı gór tilek, Awzıń ashıq, túbiń tesik bir shelek, Ǵawqıyǵan bas, eki ayaq, qos bilek, Bilim joq, aqılsız jas bir nashar ediń.

Saya salǵan pármanańdı sıylamay,

Bizdi sıylap júrgen kim dep oylamay,

Aq júzińe qaramastan aynaday,

Dostıńdı dushpan dep bılǵasar ediń,—dep jazadı.

Al, qanday bolsa da Qaraqalpaqlar milliylik ózgeshelikleri menen óz aldına xalıq bolıp jetiskenligin belgilep ótetuǵın tariyxıy

jır sıpatında xalıq shayırınıń bul poeması ayrıqshalıqqa iye. «Biybimaryam» poemasın xalıq shayırı jazıwshı Jolmurza

Aymurzaevtıń ómir jolına arnamaqshı bolǵan. Shayırdıń bul pitpey qalǵan poeması1 .

1 Abbaz Dabılov. Shıǵarmaları, 3-tom.—Nókis: «Qaraqalpaqstan»,-1972.—227-240-b.

419

«Bahadır» dástanı

Ózbekstan Respublikası xalıq jırshısı,Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Abbaz Dabıl ulınıń «Bahadır» dástanı onıń uzaq waqıtlardan bergi dóretiwshilik oylarınıń hám tájiriybeleriniń juwmaǵınan dóregen úlken shıǵarması. Bul dástanlıq shıǵarma XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında xalıq shayırınıń tanha óziniń dóretiwshilik jetiskenligi bolıp ǵana qalmastan, ol ótken ásirdegi pútkil qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń, pútkil qaraqalpaq xalıq poeziyasınıń marjanı bolıp kózge taslanadı. Jánede «Bahadır» dástanı mádeniyatımız tariyxında xalıq shayırı tárepinen dóregen dástanlıq úlken jazba estelik bolıp qaladı. Sol sebepli de dástan 1967-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqqa miyasar boldı.

Abbaz shayırdıń ómiri xalıq ómirleri menen organikalıq baylanısta jasadı. Bul jámiyetlik ómirdi epikalıq jobada jırlawǵa da bekkem tiykarlar tayarlaydı.

Xalıq shayırı úlken quwdalawlar sebepli ádebiyatqa keyinirek aralastı. Biraq, soǵan qaramastan, ol milliy ádebiyatqa kóp nárseler berdi. Xalıq shayırı ádebiyatta óziniń kóp jıllıq ómir jolların lirikalıq bayanlawlar menen basıp ótti. Ol bul jollardı epikalıq bayanlawlar menen júrip ótiw múmkin ekenligin ol tolıq túsindi. Biraq, bul úlken dóretiwshilik juwapkershilikti xalqı onnan qattı talap etetuǵınlıǵın ol biletuǵın edi. Bul bir jaǵı, ekinshiden, dástan haqqında xalıq shayırınıń tolıq túsinigi bar edi. Sebebi, dástan

janrı kóp ásirlerden berli kórkem shıǵarmanıń ishinde xalıqtıń da súyip oqıytuǵın baqsı, jıraw, qıssaxanlar da súyip jırlaytuǵın shıǵarmalarınan edi. Onıń ústine, dástanda kóp jıllıq elge, xalıqqa, qullası, milletke xarakterli bolǵan tipiklik mashqalalar keń polotnoda, qospalı syujet penen, keskin konfliktlerde gáp etiletuǵın

shaǵarmalardıń úlken túrlerinen edi. Xalıq túsiniginde ádebiyatta dástannan úlken shıǵarma da joq. Jazba ádebiyatta onı shayırlardıń shayırları ǵana jaza alatuǵın shıǵarma. Sonıń ushın Abbaz shayır eger dástandı baslaǵanda bul jolda óziniń dóretiwshilik qádeminiń tabıslı shıǵatuǵınlıǵına gúmanlanbaytuǵın da edi.

Bul máselede xalıq shayırınıń aldında kóp jobalar turdı. Onda XX ásirdegi elimizdegi júz bergen úlken-úlken tariyxıy waqıyalardı jazıwkerekboldı.Jánedeózixızmetetipturǵanádebiyattıńmúmkinshiliklerine de qaradı. Sebebi, jazajaq tariyxıy waqıyaların dástúriy

dástanlar úlgisinde jazsa da oǵan jańasha mazmun, jańasha forma, jańa stiller menen jazıw kerekligin ol biletuǵın edi.

Dástanda 1917-jıllardaǵı revolyuciyadan aldıńǵı hám keyingi eki jámiyetlik qurılısta da jasaǵan ápiwayı qaraqalpaq diyqanınıń

420