XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi
.pdfsúwretlew arqalı adam ómirde hadal niyet penen tuwrı jasaw kerek, eger niyetiń, maqsetiń dúziw bolmasa, ómiriń mayǵa túsken tıshqanday xorlıqta ótedi degen ideyanı alǵa súredi.
Ǵárezsizlik dáwiri romanshılıǵında oǵada sátli qálem terbetken jazıwshı K.Raxmanov boldı. Onıń «Tuńǵısh muhabbat» romanı 2004jılı «Ámiwdárya» jurnalınıń №2-3-4-5-6-sanlarında, dawamı 2005-
jılı sol jurnaldıń dáslepki sanlarında járiyalandı.
Roman, temasınan kórip otırǵanımızday, adamzat ómiriniń tiykarǵı arqawı, kórkem ádebiyattıń eń eski hám eń jańa, sonıń menen birge, máńgilik teması-muhabbat temasına baǵısh etilgen. Biraq, K.Raxmanov súwretlegen muhabbat jańa jigit bolǵan, jańa qız bolǵan eki jas óspirimniń yamasa esli eki ashıqtıń shın berilip súyiwi,
aqır ayaǵında biri-birine qosıla almay hijran otlarında janıwı, solay etip, bir ómirlik árman, pushayman sezimlerinde qalıwı emes,
kerisinshe biz kútpegen, bizge onsha úrdis bolmaǵan, biziń kózimizge jattay kórinip, qulaǵımızǵa ersilewdey esitiletuǵın sátsiz muhabbat
jas óspirim balanıń ózinen 5-6 jas úlken, ele tiri aǵasınıń hayalıtuwısqan jeńgesine bolǵan muhabbatı.
Durıs, jas óspirimlerdiń ózinen úlken jastaǵılarǵa, kerisinshe úlken jastaǵılardıń ózinen kishi jastaǵılarǵa muhabbatı dúnya klassikasında, atap aytqanda, S.Cveyg, I.Turgenev, Sh.Aytmatov qaraqalpaq ádebiyatında T.Qayıpbergenov dóretiwshiliginde azlıkópli sáwleleniw tapqan tema.
Biraq, áńgime-temanıń eski, yaki jańalıǵında, yaki jazıwshınıń bul temaǵa birinshilerden bolıp qol urǵan, urmaǵanlıǵında emes, á ńgime-jazıwshınıń aytajaq oy-pikirinde.
K.Raxmanov bul temaǵa ózinshe qatnas jasaydı. Ol bunday muhabbatlardı quwatlawdı emes, usınday muhabbatlardı keltirip shıǵarǵan
ómir shınlıǵın, dáwir haqıyqatlıǵın, onıń illetlerin, adamlar sanasındaǵı izlerin barlıq quramalılıǵı hám qarama-qarsılıǵı menen ashıp beriwdi bas maqset tutadı. Sol ushın da jazıwshı bul muhabbattıqaralawniyetindebolmaydı,quwatlamaydıda,lekin,ómirde bolǵanınday etip barlıq gózzallıǵı hám nuqsanları menen isenimli túrde kórkem etip sáwlelendirip beredi. Bul pikirlerdiń durıslıǵın
biz roman mazmunı menen tereńirek tanısıw arqalı bilemiz.
Roman waqıyaları jas óspirim bala Shamurattıń ómirdi baqlawları, oǵan óziniń de belsene aralasıwları arqalı onıń tilinde sheber-
lik penen súwretlenedi hám jazıwshınıń tiykarǵı aytajaq oy-pikiri
de usı bas qaharman Shamurat obrazında ashıp beriledi. Shıǵarma waqıyası usı Shamurattıń aǵası Aytmurattıń kútilmegende qız alıp qashıp kelgen jerinen baslanadı. Qız bolǵanda da birewdiń atastırıp
371
qoyǵan qalıńı eken. Aytmuratlar ele úyge kelip úlgermesten-aq seziklengen bolajaq kúyew Eshimbet, Dawıtbay degen jasıúlkenin jáne bir jigitti aldına salıp, tań qarańǵısında Baymurat ǵarrınıń úyiniń esigin sındırıp táp berip keledi.
-Balań biziń dástúrimizdi ayaq-astı etti. Awılımızdıń mańlayına tikken sahıpjamalın alıp qashtı,—dep dápinedi.
Gáptiń rámáwzine qaraǵanda, Baymurattıń balası Aytmurat Kalan degen ferma baslıqtıń usı pát berip sóylep turǵan balası Eshimbet-
tiń ayttırıp qoyǵan qalıńlıǵın alıp qashıp ketken qusaydı. Haqıyqatında da, waqıya sonday bolıp shıǵadı. Balańdı «óltirmek-
shimiz!» dep kelgen quwǵınshılar ketiwden, «Baymurat aǵa!» lap Aytmurattıń Jańabergen degen jorası «Súyinshi» sorap keledi. Aytıwına qaraǵanda, tap jańa ǵana kelip ketken quwǵınshılardıń qalıńlıǵı-Nazlıbiykeni Aytmuratqa alıp qashıp ákelgen qusaydı.
Shamurattıń Nazlıbiykege bolǵan balalıq háwesi onıń bul úyge qoyǵan dáslepki kelin qádeminen baslap urqan atadı:
«Qaramıqtay kózlerinen meniń jismime nur túsip ketkendey dúrr ete qaldım, onıń qıstı jamılıp turǵan sahıpjamalınan báhár epkinleri baslanıp atırǵanday boldı». («Ámiwdárya», №2-2004, 6-bet).
Usılayınsha Baymurat ǵarrınıń úyinde toydıń tátárrúgi baslanadı. Urıstan keyingi jıllar. Joqshılıq... Aytmurat kelin ákelmesten burın tórt jan bir ójirege tıǵılıp jasap atırǵan olar úlken qısınıspaǵa túsip qaladı. Toydı beriwdiń tayarlıǵında júrip jasjubaylardıń jasawı ushın bólek jay qarastırıp baslaydı. Eldiń ruxsatı menen bosap qalǵan Áziyra kempirdiń eki bólme jayın Aytmurat penen Nazlıbiykege pana etip beredi.
Toy beriwdiń qıyınshılıǵı onnan da beter boladı. Nazlıbiykeniń ata-anası toyǵa úzil-kesil qarsı turadı. Kalannan alatuǵın mal-
dúnyanıń kúyigine shıdamaǵan Iskender ǵırnaqtıń hayalı «Onday qızımız joq, ólgen! Asına da barmayman» dep quda tárepten kelgen xabarshılardı qaytarıp jiberedi. Biraq, kelip túsken kelin ataanasına uqsamaǵan, «qudayjarılqaǵan» nashar bolıp shıǵadı. Kelin menen qupıya sóylesip kelgen Aytmurattıń anası Palbiydiń tilinen onıń bul sıpatlı belgileri tómendegishe táriyplenedi:
«-Ata-anam ne dese, dey bersin, dedi kelin. Sizler bilgenińizdi isley beriń, dedi kelin. Men olardıń kewline qarap, bir mal menen jasay almayman, dedi kelin («Ámiwdárya», №2-2004, 17-bet)».
Biraq, Nazlıbiykeniń usınday mártlik penen bas tikken bayte- regi-Aytmurat ta Eshimbetten artıqshılıq jeri bolmay shıǵadı.
Aytmurattıń bul minez-qulqın jazıwshı onıń inisi Shamurattıń tilinde sheberlik penen tómendegishe táriypleydi:
372
«Qudayım-ay, mal menen jasamayman dep, tisleri aqshıyǵan ash qasqırǵa tap bolmasań bolǵanı ǵoy... Nazlı kishem-ay... Aytmurat ajaǵam seniń qádirińdi biler me eken, bilgey dá... Hám ata-anańnan, hám erkek áwladınan júdá bolıp qalmaǵaysań, kishem...» («Ámiwdárya», №2-2004, 17-bet).
Jas bala bolsa da, ajaǵasınıń minezine qanıq Shamurat bir nárseni bilgendey seziklengen edi. Toy bolıp ótken kúnniń aqshamındaaq Nazlıbiykeniń kóziniń ústi kógerip shıǵadı. Onıń «mańlayshaǵa urıp aldım» degenine basqa isense de, Shamurat isenbeydi. Biraq, aǵası Aytmurat kún ótken sayın, Nazlıbiykege qasqırlarsha keyipte qatnas jasaǵanın qoymaydı. Burınnan bar qanqızbalıǵı tutıp, ata-anası, inisi Shamurat penen jiyi-jiyi urısıp, taqır jerden shań shıǵarıp
turadı.
Aytmurat mektepke dene táǵrbiyasınan oqıtatuǵın muǵallim bolıp ótkennen keyin, azmaz jónlesip, xojalıǵına da, mektep jumıslarına
da belsene aralasıp, pitegene beti berman qarap kiyatırǵanday boladı. Ásirese, mektep jumısların kún-tún demey isleydi, mektep stadionın jónlep, «Shamshıraq» atlı futbol komandasın dúzip, rayonlıq jarıslarǵa qatnasadı. Jumısqa berilip ketkenligi sonshelli, «geyde
sol jaqta túnep qaladı».
Shamurat bayqap qarasa, bunıń da óz aldına bir sırı bar eken« «—Túnep?—dep hayran qaldı Jańabergen aǵa. —Orıs qızlar bar
ma ele?
—Ne orıs qızlar? Muǵallimler me? Awa, bar. Nege soradıń? —Áy, mázi... («Ámiwdárya», №2-2004, 30-bet).
Jańabergen bul sorawǵa máni bermegen eken. Ol «orıs qızlar» degende Rossiyanıń alıs awıllarınan jollama menen kelip, muǵallim bolıp islep atırǵan Valentina Poxomova (Valya) menen Zinaida Zavyalovanı (Zina) shamalap turǵan qusaydı.
Bunnan Shamurattıń kishesi Nazlıbiykeniń de azlı-kópli xabarı bolsa kerek.
«—Kesheden berli ajaǵań kelmedi ǵoy, mırzaǵa?-dep soraydı bir kúni.
—Mektep bette jumısı kóbeyip ketken onıń. Kishem ókpeli pishinde sóyledi.
—Húkimettiń jumısı dep, úydegi jumıstı umıtıp ketiwge bolmaydı ǵoy.
—Úyde ne jumıs bar oǵan qarap turǵan?
Kishemniń kózleri qupıya kúlimsiredi, bet-álbeti ókpeli adamnıń pishinine uqsap ketti, bunday kórinis tek ǵana hayallarǵa tán shıǵar.
373
—Áy, balasań-aw ele... mırzaǵa,-dedi kishem basqa jaqqa qarap.— Jalǵız ózim... túni menen qorqıp shıqtım... («Ámiwdárya», №3-2004, 3-bet.).
Usılayınsha Aytmurattıń «sırı» jazıwshı tárepinen kem-kem sheber ashılıp bara beredi. Onıń sırı ashılǵan sayın, onıń minezqulqı da jańa biz bilmegen tárepleri menen kórinis bere baslaydı. Aytmurat tek ǵana kótere soqpay qan qızba emes, ómirlik joldasına ısıǵı joq, muhabbatqa miyrimsiz de jigit eken. Mektepte qonıp qalıp júrgenine qaraǵanda, sol orıs qızlardıń birewi menen «kúydim-jandım»nıń jolına shıǵıp, jasırın til tabısıp júrgen
de qusaydı. Bir saparı sport formanı alıwdı bánelep onı qalaǵa qıdırtıp ta qaytıptı...
Aytmurat xarakteri qanshama unamsız sıpatları jaǵınan ashılǵan sayın, Nazlıbiykeniń unamlı qılıqları, Shamurat hám onıń ataanasınıń kóz aldında birme-bir kórinis taba baslaydı. Ol orıssha
xat sawatı bar, zamanagóy, miynetkesh ádep-ikramlı qız eken. Usı pazıyletlerge qáynisi Shamurattı da tárbiyalay baslaydı. Aytmurattıń Nazlıbiykege suwıqlıǵınıń sırı aqır-ayaǵında áshkara boladı.
Onıń úsh jıllıq armiyaǵa ketemen dep júrgeninde gáp bar eken. Armiyaǵa barǵanına bir jıl jeter jetpesten-aq onıń Valyaǵa úylenip alǵanlıǵı, hátte onnan balalı da bolayın dep turǵanlıǵı belgili boladı.
Usınday bassınıwlarǵa qaramastan, Nazlıbiyke táǵdirine tán berip qalmaydı. Kerisinshe qıyınshılıqtı jeńiwge tırısıp ózin
de, ózgelerdi de jaqsı jollarǵa baslawǵa háreket etedi. Aldıńǵı terimshi bolıp tapqan ǵárejetlerin xojalıǵın kórkeytiwge jumsasa, mektepte kitapxanashı bolıp júrip, jas-óspirimlerdi ilim-bilim iyelewge ruwxlandıradı. Jaqsılıǵı arqasında «kórmeymen, katnaspayman» dep júrgen ata-anası menen til tabısıp ketedi. Onıń baxtına, onı ayttırıp qoyǵan Eshimbet te atı alıp qashıp ketip tosattan qaytıs boladı.
Aytmurat Nazlıbiykege jaman qılıq kórsetip, qanshelli azap bergen sayın, Shamurat onıń jaqsı táreplerin ańlap baradı. Oǵan azap bergen, onıń kókiregin suwıtqan aǵasın jek kóredi, Nazlıbiykeniń táǵdirine jan ashıtadı, onı ayaydı...
Nazlıbiyke de Aytmurattıń ózi jaman bolsa da, onıń baladay aq-kókirek ata-analarına, girshiktey sap-taza hujdan iyesi, kewilinde ándiyshesi bar, sezimtal jan Shamurattıń balalıq pák sezimlerine bola bul úydi taslap ketkisi kelmeydi... Shamurattıń balalıq pák muhabbatı Nazlıbiykeniń de júregin jawlap aladı... Aqır-ayaǵında Nazlıbiyke bul úydiń máńgilik kelini bolıp qaladı.
374
Avtordıń aytajaq oyı túsinikli: adamlar arasında ala da bar, ǵula da bar, bulardıń bári de waqıtsha, biraq bir nárse máńgilik« shın sezim, pák muhabbat máńgilik, onı hesh qanday kúsh irkip tura almaydı.
Jazıwshınıń sheberligi tek temaǵa ózinshe dóretiwshilik qatnasta bolǵanında, súwretlegen waqıyalardan jaqsı ideyalıq juwmaq shıǵara alǵanında emes, hár bir waqıyanı dáwir haqıyqatlıǵına say súwretlep bergenliginde de kórinedi. Romanda Palwaniyaz bay, onıń jesiri Á ziyra kepmir, Ibrayım bolshoy obrazlarında 30-jıllardaǵı repressiya qurbanlarınıń táǵdiri kórinse, Baymurat, Palbiy, Iskender, Ajar obrazlarında urıstan keyingi awıl adamlarınıń turmıs tárizi ayqın sáwleleniwin tapqan.
K.Raxmanovtıń 2007-jılı járiyalanǵan «Saqal» («Ámiwdárya», №1- 2-3-4) romanı da muhabbat temasına baǵıshlanǵan. Biraq, bul «Tuńǵısh muhabbat»taǵıday jigitlik shamalı jańa murnına engen bala jigit muhabbatı emes, al turmısta muhabbat sawdasın bir ret bastan keshirip, hayalı biymezgil qaytıs bolǵanlıqtan onnan da erte ayırılıp, «endi
tek dáret suw jılıtıp bergendey birewdi alsam bolar» dep, ǵarrılıqqa tán berip júrgen saqallı saǵıyranıń muhabbatın súwretleytuǵın roman bolıp tabıladı.
Romannıń tiykarǵı qaharmanı Vladimir Baynazarov degen payǵambar jasındaǵı jalǵız baslı ǵarrı. Hayalı bunnan onlaǵan jıl
burın qaytıs bolǵan. Balası álle qashan úyli-jaylı bolıp, áskeriy xızmet babına baylanıslı hayal-bala-shaǵası menen basqa jaqta jasaydı. Biraq, Vladimir bir ózi emes. Ózi qarawıllıq etetuǵınzavod xızmetkerleri Rámetulla, Japaq degen jasları eliwge shamalsıp qalǵan ini jigitleri menen ruwxıy jaqın qatnasıqta. Ásirese Rámetulla menen ájúk-gújik. Úyde de, jumısta da tez-tez ushırasıp turadı. Rámetulla hár saparı oǵan ruwxıy demew berip, ǵarrılıqtı onshelli moynına ala bermew kerekligin eskertip turadı. Hátte, úylense de shep bolmaytuǵınlıǵın usınıs etedi. Sol maqsette oǵan qalıńlıq izlep, saqallı Rámetullanı «jasartıwdıń» ánjamına
kirisedi. Buxgalteriyada Sánegúl, Biybigúl, Dámegúl, Minayxan degen kelinsheklerdiń ekewi boydaq edi. Sonıń biri úsh ret kúyewge tiyip ajırasıp, jeti balası menen boydaq jasap atırǵan Sánegúl bolsa,
jáne birewi keselbent kúyewi qaytıs bolıp, jalǵız balası menen qalǵan Minayxan degen kelinshek. Ulın úylendirgen. Ulı, kelinleri menen birge turadı. Rámetulla usı eki kelinshekke Vladimirdiń «muhabbatın» aytıp kóredi. Eki kelinshek te bul usınısqa dat-buyrat qarsı turadı. Ásirese Minayxan «Tandırı shıqsın saqalı bir qushaq bolıp...» dep onıń atın aytıwdan azar da bezer boladı.
375
Rámetulla Vladimir aǵasına usılayınsha qalıńlıq izlep, ońqasın kelistire almay atırǵan waqıtta ózi menen zavodta birge islep atırǵan Japaq ta «hayalımdı taslap, basqa birewge úylenemen» degen jır tabadı. Ózleriniń kespasın kese almay atırǵan olar endi Japaqtıń dártine dárman bolǵısı kelip, oǵan ózlerinshe qalıńlıq qarastıra baslaydı. Japaq sońǵı waqıtları kóbirek ishiwshilikke berilip ketkenlikten hayalı Mırzagúl menen onsha kelise almay júr edi. Hayalı-bala-shaǵası bola turıp onı taslap, basqa birewge úylenemen degeni Vladimirdi á dewir ájeplendiredi. Ásirese zavod direktorı Gúlaysha Mamutovnaǵa sóz salmaqshı bolǵanın esitkende, Vladimir Japaqtı birotala jek kórip ketedi. Gúlayshanı Japaqtan qızǵanatuǵınday túr bildiredi.
Mine, usınnan baslap Vladimirdiń júregindegi ǵarrılıqqa tán beriw seziminiń ornın basqasha bir ájayıp sezim almastırıp
atırǵanday boladı. Ásirese bir kúni Gúlaysha menen bolǵan sóylesiktegi onıń «Haw, ele jas ekensiz ǵoy!» degen sózi Vladimirdi jeti qat aspannıń ústinen alıp ushıp, qanday da bir tatlı árman qushaǵına bóleydi. Gúlaysha da jumıs-jumıs dep xojalıq ta qura almay, jası qırıqtan asıp ketse de bir ózi boydaqlıqta jasap atırǵan
qız edi. Bir waqıtları birge islesken Baltabay degen jigit penen muhabbat romanı bola jazlap barıp qalǵan. Biraq, hár qıylı sebepler menen Baltabay basqa jumısqa ótip ketip, Arzıxan degen basqa bir qızǵa úylenip ketken. Hayalı qaytıs bolǵan Baltabay da eski muhabbatı yadına túsip, Gúlayshanıń qolın sorap jaqınnan berli kelgishlep júrse de, Gúlaysha oǵan onsha itibar bermey, «oylanıp kóreyin» dep onı ózinen qashırtıńqıraytuǵın edi. Negedur Gúlayshanıń da dıqqatı búgin Vladimirge awıp turǵanday. Onı seksen jaslar átirapında shıǵar dep oylap júrgen Gúlaysha Vladimirdiń «alpıs úsh payǵambar jasındaman» degenine «ele jassız ǵoy» dep ájeplenip qaraydı. Ózi basshılıq etip otırǵan zavodtıń qarawılı bola tursa
da «ǵarrı» menen bir kese chay ústinde otırıp sóyleskisi keledi, onıń menen burınnan tanıs-bilis eski doslarday birge otırıp, sır shertisiwdi qáleydi. «Men de jalǵızban. Bılayınsha dártles ekenbiz» dep haǵınan jarıladı. Bul dártlesiw Vladimirdiń júregine jáne de qozǵaw salıp, onı árman qanatında ele de biyigirek alıp ushadı. Romandaǵı bul syujetlik motiv kóp jıllardan berli ekrannan túspey kiyatırǵan «Slujebnıy roman» kórkem filmin yadqa túsiredi.
Avtor bul arqalı muhabbattıń jas tańlamaytuǵın máńgilik sezim ekenligin kórsetiw menen birge, muhabbattıń adamdı ruwxıy ǵarrılıqtan qutqaratuǵın da, máńgi jasartatuǵın da qúdiretli kúsh ekenligin jáne bir mártebe tastıyıqlaydı.
Juwmaqlap aytqanda, K.Raxmanovtıń «Tuńǵısh muhabbat», «Saqal» atlı bul romanları Ǵárezsizlik jıllarında muhabbat temasında
376
úlken epikalıq polotnada jazılǵan kórkem shıǵarmalardıń eń qunlılarınan esaplanadı.
Á.Paxratdinov 2001-jılı jazǵan «Aydos biy haqqında ápsana» povestinde Aydos biy obrazın jaratıwǵa milliy qádiriyatlarımızdı maqtanısh etiw, ózligimizdi ańlaw, el-jurt ushın gúresken babakalanlarımızdıń xızmetin qayta bahalawday milliy ǵárezsizlik ideyaları kózqarasınan qatnas jasap, Aydos biydi satqın dep kelgen ayırım kertartpa kózqaraslarǵa qattı soqqı beredi, jazıwshı xalıq
á psanaların óziniń kórkem oy eleginen qayta ótkize otırıp, Aydostıń el-jurt ushın, ǵárezsizlik ushın, milliy mámleketshilikti qayta dúziw ushın islegen xızmetlerin dástiyarlı dáliller menen kórkem etip kórsetedi.
Jazıwshı 1996-jılı ǵárezsizlik temasına baǵısh etip «Sóylenbegen tariyx» romanın járiyaladı.
Bul roman jazıwshıga berilgen ǵárezsizlik dáwiriniń úlken dóretiwshilik jemisi esaplanadı. Óytkeni, romanda sóz etilgen tematika sovetlik dáwirde jazıwǵa qadaǵan etilgen tariyxtıń tilsim sırları edi. Romanda Abdulla axunnıń basshılıǵında qaraqalpaq jigitqızlarınıń Buxara, Xiywa medreselerine barıp bilim alıwları, sawatlılıq, kóp tillerdi biliwi, eldi, xalıqtı sawatlandırıw ushın
etken xızmetleri gáp boladı. Romanda, sonıń menen birge, qızıl imperiyanıń basıp alıwı menen xalıqtıń bul erkinlikten ayırılıwı, iyshan-mollalardıń quwdalanıwı, meshit, medreselerdiń qıyralıwı, xalıqtıń neshshe ásirlik jazba estelikleriniń ayaq astı bolıwı usaǵan ashshı haqıyqatlıqlar sheberlik penen súwretlenedi.
Romanda shıǵarmanıń bas qaharmanı Nurılla axun obrazı jaqsı ashıladı. onıń sawatlılıǵı, Xiywa medreseleriniń birinde bas iymam bolıpislewi,Xorezmtilin,Xorezmjazıwların,EskiTuran,Túrkistan,
Mawereunnaxrda jasawshı xalıqlar tariyxın úyreniwi, medresede oqıtıw ushın xan menen onıń aytısları, sonıń menen birge, qaraqalpaqlar tariyxın jazıwı máselesi isenimli súwretlenedi.
Ulıwma, Á.Paxratdinovtıń bul roman-essesinde qarakalpaq xalqınıńayırımbóleklerinińTúrkistannaneskiata mákanıbolǵanXorezm oypatlıǵına kóship-qonıslanıw tariyxın, Xiywa xanlıǵı menen qarım-qatnasları, ilim-hikmettiń rawajlanıwında Xiywanıń tutqan roli, soń sovetlik dúzimniń ornawı arqalı eski menen jańa siyasat arasındaǵı keskin gúresler, mádeniy miyraslarǵa bolǵan badıraqlıq kózqaraslar kórkem-ádebiy boyawlar tiykarında ashıp beriledi.
Á.Paxratdinovtıń «Sheyitler táǵdiri» (2008) romanı da úlken bay tariyxıy faktler tiykarında jazılǵan shıǵarma. Onda qaraqalpaq xalqınıń burınnan bay tariyxqa, milliy úrp-ádetlerge, ádebiyat,
377
mádeniyatqa, ilim-hikmetlerge iye xalıq bolǵanlıǵı, XX ásirdiń 20-30-jıllarında bul xalıqtı qızıl imperiyanıń basıp alıwı, meshit, medreselerin qıyratılıwı, axun, ulamaların, milliy zıyalıların joq qılıwları, buǵan qarsı xalıq narazılıǵı, bul máselelerde eldiń ruwxıy tayanıshı bolǵan Qumózek iyshan, Nurılla axun medreseleri hám axunlarınıń rolleri, xalıqtı-milletti, onıń tariyxın, mádeniyatın saqlap qalıw ushın Jálel maqsım, Q.Áwezov, Qazı Máwlik, Asqar qazı, Qıdır qazı, Kerimberdi axun, Barlıqbay bolıs, Palwan bolıs, Sapar jalańashlardıń Keńes húkimetiniń jawızlıqlarına qarsı gúresleri gáp boladı.
Á.Paxratdinovtıń «Sheyitler táǵdiri» romanında kórip ótkenimizdey, bul dáwirde repressiya teması qaraqalpaq prozasında hár tárepleme sáwlelengen mashqalalardıń biri boldı. Atap aytsaq, Á.Paxratdinovtıń romanında 30-jıllardaǵı massalıq repressiya aqıbetleri sáwleleniw tapqan bolsa, A.Sultanovtıń 2008-jılı baspa kórgen «Dóhmet» romanında repressiyanıń jekke tariyxıy tulǵalar táǵdirine jasaǵan tásirin kórsetiw bas maqset esaplanadı.
A.Sultanovtıń romanı óziniń kinoromanlıq syujeti menen de usı tematikadaǵı basqa shıǵarmalardan túpkilikli parıqlanıp turadı. Romanda xalqımızdıń súyikli perzenti, XX ásirdegi jańa qaraqalpaq mámleketshiliginiń tiykarın salıwshı Allayar Qoraz ulı Dosnazarovtıń tariyxıy táǵdiri oǵada bir shınlıq penen kórkem sáwleleniwin tabadı.
Usınday el azamatlarınıń obrazın shınshıllıq penen ashıp beriwshilik baǵıtı Qıpshaqbay Mátmuratovtıń «Terbenbes» (2004) romanında bunnan da ayqınıraq kózge taslanadı. Biraq, Q.Mátmuratov romanında gewdelengen qaharman (Lepesbay) A.Sultanov romanındaǵıday iri mámleketlik ǵayratker de emes, óz dáwirinde sawdagershilik hám isbilermenlik uqıbı arqalı xalqınıń baxtı-ıǵbalı
ushın kúyip-janıp, jan-ayamay gúresken, bay bolsa da, adamgershilikli haqıyqıy xalıq ulı bolıp tabıladı. Bılayınsha aytqanda, roman qaraqalpaqlar arasınan shıqqan dáslepki kapitalist Lepesbay haqqında. Romanda onnan basqa da eldiń birligin saqlawǵa umtılǵan ulamalar, ash xalıqqa múriwbet kórsetken baylar, jurttı ádil basqarǵan bolıslar obrazı da óziniń haqıyqıy sáwleleniwin tapqan.
Roman bay-biyler, ulamalar obrazın jasawdaǵı usı baǵıtı boyınsha da, ortaǵa qoyılǵan máseleniń burın sóz etilmegenligi menen de qaraqalpaq prozasına taza hawa bolıp kireri sózsiz.
80-jıllarda bir qatar romanları menen kózge túsip qalǵan jazıwshı Keńesbay Allambergenov 1991-jılı «Dárya tartılǵan jıllar»*
* Bul roman haqqındaǵı talqı pikirler prof. Á.Paxratdinov tárepinen jazıldı.
378
romanın járiyaladı. Roman temasınan kórinip turǵanınday, ekologiya temasına baǵısh etilgen. Jazıwshı bul shıǵarmasında dáryanıń suwınıń qaytıw, tartılıw detalına úlken rámziy maǵana, poetikalıq máni júklegen. Bul arqalı ol ótken ásirdiń sońǵı 30-40 jılı ishindegi xojalıqtı basqarıwdaǵı buyrıqpazlıq, ózi boladılıq, jónsiz jobalastırıwshılıq illetleriniń saldarınan ekologiyalıq halattıń buzılıwın, adamlar sanasınıń ózgeriwin, yaǵnıy ekologiya- lıq-ruwxıy ómirimizdegi daǵdarıslardı ashıp kórsetiwdi niyet etken. Avtordıń bul niyeti bas qaharman Jalǵas Nazarovtıń obrazı arqalı ashıp beriledi.
Jazıwshı dárya detalına úlken poetikalıq máni júklep, romandı usı dáryanı, dárya boyında bolıp atırǵan waqıyalardı súwretlewden baslaydı. Dárya qoltıqlarınıń birinde jasap atırǵan kishkene bir
awıl adamlarınıń kúndelikli ruwzıgershiligin súwretlewden baslanǵan bul waqıyalar aqır-ayaǵında úlken jámiyetlik-siyasiy tús alatuǵın respublika turmısınıń baslı beleslerine deyin aparıp jeteleydi.
Ómirinshe brigadir menen baslıqtıń biyparıqlıǵınan, tek óz mápin, qara basınıń házligin oylawshılıǵınan, xojalıqtı basqarıwda buyrıqpazlıq, hákimshilik, aǵayinpazlıqqa jol qoyıwshılıǵınan, istiń kózin bilmeytuǵınlıǵınan azap shegip, bul illetlerge janı tózbey shır-pır bolıp turmıs keshirgen Nazar-baǵman bir kún ájel kelip, kóz jumadı. Izinshe xojasızlıq, júzekilik, kózboyamashılıq, buyrıqpazlıq keseli onıń awılında da hádden tıs en jayıp, pıshıq murnı batpas qalıń jıs toǵaylar qırqılıp, tariyxıy-mádeniy orınlar jırtqıshlarsha buzılıp, qoldan kógertken on gektarlıq baǵına deyin qurılıslar menen paxta, salı atızları mákanına aylanıp ketedi...
«—Haw, shıraqlarım-aw, toǵaydan basqa jer qırıp aǵıp atır ma?»- dep bir neshshe ret traktorshılardı toqtatıp qasarısıp turıp alǵanları bar.
—Bunnan artıq biziń tábiyatımız bar ma? Búyte bersek, erteń tis shuqlawǵa aǵash tappay qalamız ǵoy. Bunıń kebeteyine ushırap júrmeseńler bolar edi, shıraqlarım...» (154-b.)
Biraq, olardıń bul qarsılıqları lawlap turǵan órtke qarlıǵash-
tıń qanatı menen suw búrikkenindey ǵana háreketler edi. Sebebi, awıl basshıları túwe tuwǵan balası da olarǵa tis tırnaǵı menen qarsı«
«—Nichevo, ǵarrı, tisińdi zubnoy shetka menen tazalaysań,—dep olardı mısqıllap, ózlerinshe úlken is pitkerip atırǵanday boladı bundayda awıl basshıları.—Jeti atańnıń kózin kórgen bolsa da, toǵay shabıladı! Húkimettiń tapsırması sol, jer ashıwımız kerek,
jer! Plan orınlawımız kerek, plan! Toǵaydıń astın ashpasaq, zúráátli
379
jerdi qaydan tabamız?! Bul toǵaydıń sizlerge ne keregi bolıp qaldı, ya sanaatlıq áhmiyetli bolmasa...»
«Aǵa, usı ádetińdi-aq qoymadıń ǵoy,—deydi keshqurın úyge kelgen soń Jalǵastıń aǵası atasına kóz alartıp.—Bul sózińdi joqarıdaǵı «basshılar» esitse, neshe pullıq kisi bolamız?! Saǵan hesh gáp, meni tútip jeydi. Sovxozdaǵı tórt arıstıń biriseń, kommunistseń, ákeńe aytpadıń ba, deydi...» (16-b).
Romanda jamanlıq órtin óshiriwge qanatı menen suw tamızǵan, jaqsılıqtıń tınıp-tınshımas, kúygelek jan ashırı Jalǵas Nazarov
obrazı menen birgelikte biyparıq basshılar hám hámelparaz, jaǵımpaz «balalar»dıń minez-qulıq halatı, aqıl-oy, sanası, dárejesi
hesh asıra siltewsiz-aq, qara boyawdı hádden tıs jaǵıwsız-aq ápiwayı sózler menen usılayınsha táriplenip, isenimli sáwleleniwin tapqan.
Romandaǵı súwretlengen jaqsılıq-jamanlıq waqıyalardıń barlıǵı jas bala, sońıraq ishki isler bóliminiń pidayı xızmetkeri
Jalǵas Nazarovtıń kóz aldında bolıp ótedi. Onıń ómirge kózqarası menen xarakterin, turmıslıq jolın usı waqıyalar tásir aqıbetleri keltirip shıǵaradı. Jaslayınan atası Nazar baǵman tárbiyasında jamanlıqqa jiyrenip ósken ol óse kele bul illetlerge qarsı gúresiwdiń jolların qarastıra baslaydı. Biraq, hesh shara tappaydı« Ábdibay brigadir menen Járimbet baslıq qılasındı qıla beredi, máskúnem inisi Allamurattıń traktorın direktor «tartıp» alıp, oń qolday mexanizator Dáwletmuratqa bergeni ushın Járimbet baslıq «bes pıshaqtıń tuqımlarınan» ósh alıwǵa kirisedi, jumıssız qalǵan
Dáwletmurat awıldı taslap ketiwge májbúr boladı. Nazar baǵman bolsa, baǵınıń ornın paxta jerge bermeymen, dep qarsılıq bildirgeni ushın jiydege baylap qoyılıp «jazasın aladı». Nazar baǵmannıń kempiri balalardıń talası ushın Ábdibay brigadir tárepinen qamshınıń astına alınadı, brigadir bunıń menen de turmay, Jalǵas-
tıń úyine qıdırıp kelgen Tájigúl apasına urlanıp kelip qol salmaqshı boladı...
Bulardan hesh nátiyje shıǵara almaǵan ol aqır ayaǵında salmanıń eki boyında tınıp turǵan Nazar baǵmannıń mıń túpke jaqın aq terekleri menen torańǵıllarına «suw jolın tazalaymız» degen báne menen dúkkish salıp jiberedi.
Jalǵastıń da awıldan «bezigiwine» usı waqıyalar sebepshi boladı. Ol dáslebinde bul jawızlıqlardı qara kúshi menen jeńiwge boladı, dep oylaydı. «Úlkeysem, álbette, miliciya bolıwım kerek» dep túyinedi ishinen. «Bunday adamlar miliciyadan basqa hesh kimnen qorıqpaydı. Dúnyadaǵı eń kúshli adam-miliciya!».
Onıń bul oyın áskerlikten qaytıp kiyatırǵanında, vokzalda tap bolǵan jalataylardan tis jew waqıyası tezlestirip jiberedi.
380