XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

Sapardıń urısqa ketip, «qara qaǵaz» keliwine baylanıslı kelip shıqqan Nazlı kempir menen Jámiylanıń ata-anası, balıq awlawǵa birge ketken Jumabay hám Jámiylanıń muzǵa ıǵıp ketip, «teńiz tutqını» bolıwı waqıyasına baylanıslı kelip shıqqan Sáliyma menen Jámiyla, «óldi» degen Sapardıń fronttan aman kelip, Sáliymadan Jámiyla haqqında esitken óseklerine baylanıslı kelip shıqqan Sapar menen Jámiyla arasındaǵı «kishkene» konfliktler romannıń tiykarǵı konfliktlerin tolıqtırıwshı qosımsha konfliktler bolıp tabıladı.

Romandaǵı bul konfliktler roman qaharmanları bolǵan Nazlı kempirdiń, Jámiyla menen Sapardıń, Jumabay menen Sáliymanıń, Jámiylanıń ákesi Tórebaydıń, Qádir qashqınnıń, Qáliyla menen Mátekeniń, Tilemis Saburov penen Tilewmuratovtıń, Tilemistiń hayalı Ajardıń obrazların jaratıwda olardıń xarakterin, psixologiyasın ashıp beriwde sheshiwshi xızmetler atqaradı.

Usı romandaǵı konflikt hám qaharmanlar obrazı boyınsha keńirek izertlewler júrgizgen alım Á.Qojıqbaevtıń durıs kórsetkenindey, romanda Nazlı kempir obrazı shıǵarmadaǵı barlıq qaharmanlar obrazın baylanıstırıp turıwshı oraylıq obraz sıpatında hár tárep-

leme tolıq hám kórkem etip jaratılǵan. Mısal ushın roman syujetine bir názer taslayıq. Roman birden-aq kóziniń aǵı, qarası jalǵız perzenti Saparı frontqa shaqırtılǵan ana-Nazlı kempirdiń urıstı náletlewshi júrek dártlerin tógip salǵan sherli sózlerinen baslanadı. Bunnan bılayǵı jaǵındaǵı waqıyalar, mine, usı balası urısqa ketip, kelini Jámiyla, aqlıǵı Áskerbay menen qalǵan Nazlı kempirdiń xojalıǵında júz bergen waqıyalarǵa baylanıslı izbe-iz rawajlanadı. Urıs dáwirindegi tıldaǵı kópshilik adamlardıń basına tuwǵan kún Nazlı kempirdiń xojalıǵı ómirinde de baslanadı. Jılap-jılap

kóz jasın qurtqan Ana ózin qolǵa alıp, kúndelikli ómirdiń barlıq qıyınshılıqlarına qarsı gúresiwge belin bekkem buwadı. «Endi seniń quwanıshlı kúnińde bolmasa, kózimniń jasın tókpeymen...» dep balası Saparǵa aytqan sózlerine sadıq bolıp, ana hám basshı sıpatında xojalıqtıń dizginin jigerlilik penen qolǵa aladı.

Aqlıǵı Áskerbay menen kelini Jámiylanı qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıttırmay tárbiyalay baslaydı. Enesiniń bul ǵamxorlıǵınan ruwxlanǵan Jámiyla da úy ruwzıgershiligine qosa kolxoz jumısların da urshıqtay aylandıradı. Balasınan bes-altı aylap

xat kelmey qalǵanda da Nazlı kempir ózin qayǵı-hásiretke beriliwge jol qoymaydı. «Kelinjan... hayal-qızlar menen kewil kóterip, jetisegiz kún jılım salıp qayta ǵoy. Urısqa balası ketken meniń bir

501

ózim be, kúyewi ketken seniń bir óziń be1 ?» dep kelini Jámiylaǵa da táselle beredi. Usınday táshwishli kúnlerdiń birinde balası Sapardı óldi dep «qara qaǵaz» keledi. Bul waqıya Nazlı kempirdiń bawırın qan jılatıp, júregin shıl-párshe qılsa da, ol bul qayǵını

da mártlik, sabırlılıq penen jeńiwge háreket etedi. Aqlıǵı Áskerbay menen Jámiylanı aldanısh sezip, olardıń jaqsı kúnlerinen úmit etip jasay baslaydı. Biraq, miyrimsiz ómir ananıń bul sońǵı úmit sabaǵın da úzbekshi bolıp, qara bultın jáne basına úyip-tógip, qayǵı ústine qayǵı jamaydı. Jámiylanıń ata-anası Tórebay menen Sarıgúl jesir qalǵan qızın Ótep kóknarshınıń balası Dáribay aqsaqqa bermekshi bolıp, Jámiylanı Nazlı kempirdiń qolınan qaytıp almaqshı boladı. Ómir ushın jáne jantalas gúres baslanadı. Aqlıǵı Áskerbaydan ayırılıp qalıwdan qorıqqan Nazlı kempir onı jat jerlerde kisiniń qolına qaratpay, jat úyir etip tárbiyalamawdıń birden-bir jolı kelini Jámiylanı óz awılındaǵı staxanovshı jigit Jumabayǵa qostar etip beriw dep oylap bendeshilik etedi. Usı maqsette ol Jumabayǵa da úgit-násiyat qıladı.

Jámiylanıń, Jumabaydıń haqıyqıy adamgershilik kelbetleri, mine, usı turmıs sınaqlarına baylanıslı jáne de ayqınıraq ashılıw tabadı. Kóp tolǵanıp, keń oylanǵan Jámiyla aqır-ayaǵında bir sheshimge kelip, ómiriniń aqırına shekem Saparǵa sadıq bolıp, enesi Nazlı kempir, balası Áskerbay menen birge usı xojalıqta birotala qalıwǵa bel baylaydı. Dostınıń qaytıp keletuǵınına isengen Jumabay da kempirdiń bul usınısınan bas tartadı. Biraq, bunıń menen jazıwshı Nazlı kempirdiń bul háreketlerin qaralamaqshı bolmaydı, kerisinshe talaylardıń dastıǵın mezgilsiz qurtqan sum urıstıń adamlar táǵdirine tiygizgen unamsız tásirlerine ele de ótkirlestirińkirep bermekshi bolıp albıraǵan úyrektey aldınan da, artınan da súńgip turmıs mashqalalarına mantıǵıp atırǵan biygúna ananıń ilájsızlıq halatın sáwlelendirip beredi.

Ulıwma,romandabawırıkeń,miyirman,qıyınshılıqlarǵatózimli, jigerli, hámme qıyınshılıqlardı aqıl-parasat hám mártlik penen jeńip biletuǵın qaytpas, qaysar ananıń gúressheń obrazı jaratılǵan. Nazlı kempirdiń bul sıpatlarında urıs dáwirindegi barlıq analarǵa tán qayǵı-hásiretleri menen arzıw-úmitler, jeńis ushın alıp barǵan ádalatlı gúresler jámlestirilip berilgen. Bul obraz romandaǵı urıstı qaralawshı hám onıń aqıbetlerin kórsetiwshi tiykarǵı ideya menen tıǵız baylanıslılıqta jaratılǵan. Bul sıpattı biz romannıń baslanıwında keltirilgen Nazlı kempirdiń mına monologınan ayqın seziwimizge boladı:

1 Sultanov K. Aqdárya. Roman.—Nókis: QQMB, 1962.—19-b.

502

«Urıs!... Ápsheriń ábeshiy!... Ne degen atı shuwlı jıyınsań!...

Saǵiyranıń júregine hásiret salasań!... Al, kelinshek shaǵındaǵı analardıń múyizdey qara shashlarınıń mezgilsiz buwrıl tartıwına kim gúnalı? Sen!... Biygúna náresteniń atasın, atanıń botasın miyrimli qushaǵınan julıp alıp, bawırın sholań etken sen!... Jerdi qırıq parsha, eldi toz-toz etip jaralap, tınıq suwdı bılǵaysań! Al, kerek bolsa jalǵızımdı!... Naymıt!... Qarıq bola ǵoy!... Hásseniy!» (3-b.).

Nazlı kempirdiń bul qáhár-ǵázepke tolı sózleri urıs dáwirindegi million-million analardıń urısqa qarsı alıp barılǵan ruwxıy gúresiniń tımsalı bolıp tabıladı.

Nazlı obrazındaǵı usı sıpatlarǵa baylanıslı ayırım ádebiyatshılar bul obrazdı awır sınawlardı basınan keshirgen, túrli qıyın, azap-aqıretlerge erlik penen shıdam bergen hám aqırında jeńip shıqqan qaharman Watan-ananıń simvolikalıq obrazı1 , dep te bahalaydı.

Romannıń «Teńiz tutqını» bóliminde Jámiyla menen Jumabay obrazı xalıq isine shın berilgenlik, miynet súygishlik, turaqlılıq, adamgershilik, mártlik, ómirge qushtarlıq sıpatları menen jáne de tolıǵıraq ashılıw tabadı. Mısalı, Jámiyla menen Jumabaydıń «Domalaq» kólden balıqtıń mol qordasın tabıwı, óz awılınan sol kólge shekem asay tartıp barıwları olardıń óz kásibine qızıǵıwshılıǵı, sadıqlıǵı, miynet súygishliginen derek berip tursa, balıq awlawdıń qızıǵına berilip ketip muzda ıǵıp ketiwleri, úsh kún dawamında sırtqı dúnyadan bólinip, ashıq teńizde, bir bólek kóshpeli muz ústinde miyrimsiz qasarısqan qatal tábiyatqa qarsı qaysarlıq menen jantalas gúres alıp barıwları, usı qısımnıń qıyın-qıstaw payıtlarda da bir-birine qutqaraman dep doslıq járdem qolın sozıwları olardaǵı mártlik, adamgershilik sıpatlardı ańlatıp turadı.

Romanda Sapar obrazı Watanın, eli-xalqın, ata-anasın, bala-shaǵa- sın, óz kásibin shın berilip súygen márt bahadır jawınger, miynetkesh balıqshı sıpatında jaratıladı. Ol Watan aldındaǵı perzentlik parızın urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap-aq inabat penen atqaradı. Urısta erlikler kórsetip jaralanıp, elge qaytadı. Paraxat ómirde de haqıyqat jawıngerlerge tán mártlik ómir súrgisi keledi. Awırdıń ústi, jeńildiń astı bolıp jasaǵısı kelmey, bir ayaǵınıń joqlıǵına qaramastan, teńizge shıǵıp, óziniń burınǵı balıqshılıq

1 Saǵıytov I. Ádebiyat hám dáwir.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—185-b.

503

kásibin dawam etedi. Lekin, Sapar da kópshilik adamlarǵa tán qam sút emgen bendeshilik sıpatlardan awlaq emes. Sáliymanıń ósek sózlerine berilip, Jámiylanı sebepsiz qızǵanıp, óziniń dostı biygúna Jumabaydıń júregine orınsız azar berip aladı. Jámiylaǵa tiykarsız ókpelep, balıq awlayman dep, Sáliyma menen birge teńizge shıǵıp ketedi. Aqırında óz qáteliklerin túsinip Jámiyladan keshirim soraydı.

Romanda Nazlı kempir, Jámiyla, Jumabay, Sapar obrazlarındaǵı unamlı sıpatlardı hár tárepleme tolıqtırıw maqsetinde ápiwayı balıqshılar Máteke, Qalıyla quwaqı obrazları menen bir qatarda elat basshısı Tilewmuratov penen Tilemis Saburovtıń obrazları da bir qansha tolıq tulǵalandırılıwǵa háreket etilgen. Mısalı, Tilewmuratov penen Tilemis Saburovtıń obrazında urıs jıllarındaǵı xalıqtı erlikke hám birlikke shaqırıwshı hám usınday iygilikli islerge baslawshı, ruwxlandırıwshı, xalıq, Watan isine shın berilgen, tınıp-tınshımaytuǵın miynetkesh, gúressheń, istiń kózin biletuǵın sheber shólkemlestiriwshi basshılardıń obrazı isenimli hám kórkem gewdeleniw tapqan. Urıs jıllarında usınday basshılardıń bolǵanlıǵı turmıs haqıyqatlıǵı. Biraq, soǵan qaramastan, waqtında ayırım sınshılar bul obrazlardıń usılayınsha kemshiliklersiz minsiz etip jaratılıwına gúmanlanıp ta qaradı. Máselen, belgili folklorshı alım Q.Maqsetov avtordı Tilewmurat obrazın jaratıwda jekke adamǵa sıyınıwshılıq dáwiri basshılarına tán kemshiliklerde kórsetpey, minsiz tep-tegis jaqsı basshı sıpatında jaratqanlıqta ayıplaydı1 . Akademik M.Nurmuxamedov bul pikirdiń tiykarsız ekenligin aytıp, jekke adamǵa sıyınıwshılıq dáwirinde

de Tilewmuratov sıyaqlı basshılardıń bolǵanlıǵın, onıń ústine, jazıwshınıń basshılardaǵı unamsız sıpatlardı ashıp beriwdi bas maqset tutpaǵanlıǵın eskertedi2 . Biz de ilimpazdıń bul pikirin Tilewmuratov obrazına berilgen oǵada orınlı baha dep esaplaymız.

Romanda Jámiyla, Sapar, Jumabay obrazlarına kontrast qaramaqarsı jobada Qádir qashqın obrazı jasaladı. Bul obraz da urıs dáwiri

haqıyqatlıǵınıń ayırım kórinislerin ashıp beriwge málim dárejede xızmet etip turadı. Sebebi, bul dáwirde xalıq arasında siyrek ushırasatuǵın qubılıs bolsa da, usınday qashqın, satqın adamlardıń ómir súrgeni de anıq. Qádir qashqın romanda qorqaq,

1Qarańız: Maqsetov Q. Ullı Watandarlıq urıs jılları haqqında haqıyqatlıq. / «Sovet Qaraqalpaqstanı», 1963, 14-may.

2Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—421-b.

504

suw júrek adam sıpatında sáwlelenedi. Onıń qorqaqlıǵı urısqa shaqırıw qaǵaz alǵan waqıtta-aq málim bola baslaydı. Qolına shaqırıw qaǵazın alǵan waqıtta ol túri bop-boz bolıp, ne qıların bilmey eseńkirep qaladı. Kóz aldına qarday boraǵan oq, ólim eleslep qamıstay qaltıraydı.

Jazıwshı urıstan qashıp qalıw, qamısjarlıqta jabayı adamlarsha jasırınıp júriw waqıyaları súwretlengen epizodlarda Qádir qashqın sanasındaǵı tereń psixologiyalıq ózgerislerdi, ishki keskin dramatizmdi kórsetiw arqalı onıń obrazın sheberlik penen isenimli ashıp bergen. Qádir dáslebinde qorqınıshtıń kúshi menen urısqa ásker alıp baratırǵan paroxodtan túsip qalıp, qamıslıqtıń arasında jası-

rınıp jatsa da, kóz aldına tuwǵan-tuwısqanlarınıń, ómirlik joldası hám balasınıń júzin onnan teris burıp turǵan kelbetlerin elesletkende, ar-hujdan azabına shıdamay, ornınan atıp turıp paroxodtıń

izinen juwırǵanın bilmey-aq qaladı. Lekin, paroxod álle qashan kóz ushında kórinbey ketken edi. Bunnan keyingi Qádir qashqınnıń táǵdiri súwretlengen orınlarda biz qamıszar jıs toǵaylarda qashıp júrip,ash-áptadabolıpazıp-tozǵanjeksurınadamnıńkelbetinkóremiz...

Avtor Qádir qashqın obrazın jaratıw arqalı oylanbastan bir qıya basılǵan qádemniń adamnıń pútkil ómiri ushın daq bolıp qalatuǵınlıǵın kórsetiw arqalı adamlardan, jámiyetten bólinip qalǵan adamnıń tragediyalıq kelbetin ashıp bergen.

Biraq, romanda Qádir qashqınnıń ruwxıy dúnyasındaǵı bul hujdan azabın kórsetiwshi psixologiyalıq konflikt óziniń sharıqlaw shegine jetpey-aq ańsat sheshiliw tapqanday kórinedi. Jazıwshınıń Qádir qashqındı «adam qatarına qosıw ushın» onıń kolxozshılardı balıqtıń kóp jerine baslap keliwi, ayıbın moynına alıw ushın óz erki menen áskeriy komissariatqa keliwi usaǵan háreketlerin súwretlewleri qaharmannıń ishki psixologiyalıq keshirmelerin beriw arqalı isenimli súwretlenbegen.

Mine, usınday sebeplerge baylanıslı bolsa kerek, waqtında Qádir qashqın obrazınıń jasalıwı haqqında sınshılar arasında kóp ǵana talaslı pikirler kelip shıqtı1 . Hátte, «onıń obrazın jasawǵa bunday kóp qızıǵıp, sonshama kóp orın beriwdiń keregi joq edi2 » dep bahalawshılar da boldı.

Durıs, qashqınlıq, satqınlıq usaǵan hádiyseler urıs dáwirindegi turmısta da, biziń házirgi turmısımızda da tipik hádiyseler, qubı-

1Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—427-b.

2Nurmuxamedov M. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı. II-tom. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—427-b.

505

lıslar emes. Biraq, buǵan qarap jazıwshı bunday hádiyseni súwretlemewi, súwretlese de az orın beriwi kerek edi, dep bir tárepleme juwmaq shıǵarıwǵa bolmaydı. Bunday hádiyselerdi súwretlew Sh.Aytmatovtıń «Betpe-bet», V.Rasputinniń «Jasa hám umıtpa» povestlerinde de orın aldı. Ayırım kemshiliklerin esapqa almaǵanda K.Sultanov ta óz romanında usı shıǵarmalardaǵıday tipik emes hádiyselerdi súwretlew arqalı da ómir qubılısınıń ayırım kóleńkeli táreplerin ashıp

beriwge háreket etken.

Ulıwma, ayırım nuqsanların esapqa almaǵanda, K.Sultanov óz romanında qaharmanlar obrazın turmıs haqıyqatlıǵına say keletuǵın dárejede hám isenimli, hám kórkem etip jaratıp bere alǵan.

K.Sultanov bul romanı menen haqıyqıy kórkem sóz sheberi sıpatında da jurtshılıqqa keńnen tanıldı. Mısal ushın romandaǵı peyjazlıq kórinisler súwretlengen orınlarǵa bir názer taslayıq.

Romanda Aral boyınıń bay tábiyatı, teńiz, suwdıń sırları, teńiz ústindegi dawıl, muz jarılıp, seńniń ıǵıp ketiwi usaǵan peyzajlıq detallar bul romanda qaharmanlar is-háreket etetuǵın sharayatlar menen qaharman xarakterine, olardıń ishki dúnyasına sáykeslendirilip qollanıladı. Mısalı, romannıń «Teńiz tutqını» babında

tábiyat kórinislerin súwretlew arqalı Jámiyla menen Jumabaydıń tábiyat, teńiz sırın tereń biletuǵınlıǵı, ójetligi, qaysarlıǵı, mártligi,adamgershiligi ashıp kórsetiledi.Qamıslıqtaqashıp júrgen Qádir waqıyası epizodlarında da tábiyat kórinisleri sátli súwretlen-

gen. Bul súwretlew arqalı jazıwshı qashqın, qorqaq adamǵa tán ruwxıy halattı isenimli kórsetip bere alǵan.

M.K.Nurmuxamedovtıń kórsetiwinshe, jazıwshınıń tábiyat kórinislerin sheber súwretlewiniń sırı-«K.Sultanov kópshilik jaǵdayda

ó z basınan keshken real waqıyalardı súwretlegen bolıwı kerek. Sáwlelengen waqıyalardıń, obrazlardıń hám tábiyat kartinalarınıń realistlik ruwxı, isenimliligi hám shınlıqqa oǵada jaqınlıǵı usınnan derek berip turadı»1 .

K.Sultanovtıń romanshılıqtaǵı «Aqdárya» romanı menen baslanǵan bul sátli qádemi kóp uzamay onıń «Ájiniyaz» romanınıń birinshi kitabınıń jazılıwına sebepshi boldı. Roman kóp sanlı kitap oqıwshılarımız hám ádebiy sınshılarımız tárepinen 60-jıllar prozasındaǵı úlken ádebiy qubılıs sıpatında qabıl etildi. Sebebi, roman qaraqalpaq prozasındaǵı birinshi tariyxıy roman ekenligi

menen ǵana emes, prozada birinshi ret keń jobada kórkem sóz sheberi-

1 Nurmuxamedov M. Shıǵarmaları. II-tom. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985.—415-b.

506

niń obrazı jaratılıwı jaǵınan da ádebiyatımızǵa elewli jańalıq bolıp kirdi.

Roman atamasınan kórinip turǵanınday, XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken klassik shayırlarınıń biri Ájiniyaz Qosıbay

ulınıń ómiri hám dóretiwshiligin ashıp kórsetiwge baǵıshlanıp jazılǵan. Jazıwshınıń kózde tutıp maqset etkenindey, romannıń ele dawamı bar bolǵanlıqtan, bul birinshi kitapta Ájiniyazdıń balalıq hám jaslıq dáwiri haqqında sóz etiledi. Sonlıqtan da biz bul birinshi kitapta úlken klassik Ájiniyaz tulǵasın emes, usı dárejege jetisiw jollarına jańa qádem qoyıp atırǵan háwesker shayır Ájiniyazdı, onıń shayırlıq talantınıń oyana baslawın, oǵan sebepshi bolǵan turmıs tárizin, balalıq pák kewlin, jigitlik sap tuńǵısh muhabbatın, ómirdegi dáslepki tabısları menen dákkilerin, turmıs tosqınlıqları menen jámiyetlik qarama-qarsılıqlarǵa ushırawların, keleshek ómirge degen arzıw-ármanların kóremiz.

Jazıwshı romanda, mine, usı jas óspirim Ájiniyaz obrazın shayır jasaǵan dáwirdiń tariyxıy sharayatları menen tıǵız baylanısta, sol dáwirge tán xalıqlıq turmıstı, onıń kún kóris-turmıs-saltın, feodallıq-ruwlıq jikleniwshiliklerin, jer, suw, jesir dawı usaǵan máselelerin kórsetiw arqalı ashıp beriwge háreket etken.

K.Sultanov 70-80-jıllarda da proza tarawında tabıslı miynet etti. «Aǵalardıń áńgimesi», «Ótken kúnler qıssası» povestleri menen bir qatarda «Ómir dápteri» roman-memuarın dóretti.

507

IBRAYÍM YUSUPOV tıń ómiri hám dóretiwshiligi

(1929-2008)

XX ásir qaraqalpaq poeziyasınıń úlken bayterekleriniń biri, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov 1929jılı Shımbay rayonında tuwılǵan.

Ol 1949-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkergennen keyin usı institutta 1961-jılǵa shekem oqıtıwshı bolıp islep qaladı.

I.Yusupov 1961-1962-jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı, 1962-1965-jılları N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, bólim baslıǵı, 1965-1980-jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, 1980-1985-jılları «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń bas redaktorı lawazımlarında isledi. Sońǵı jıllarda bolsa pútkil awqamlıq Paraxatshılıq qorı-

nıń Qaraqalpaqstan bólimine, Qaraqalpaqstandaǵı ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw Orayına basshılıq etedi. Ol 1956-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Shayır ádebiyatqa bala waqtınan baslap qızıǵadı. Onıń dáslepki qosıqları 40-jıllardıń ortalarında járiyalanadı. Ol, mine, usı jıllardan baslap «óz xalqımnıń jan súwretin qosıq penen usınday gózzal etip salsam hám onıń ıǵbal juldızın álem kóksinde basqalardan joqarıraq hám jarqınıraq jaǵıp qoysam» dep árman etken1 . Usı maqsette kóp oqıp, kóp izlengen. Balalıǵında qaraqalpaq xalqınıń bay awız-eki ádebiyatı úlgileri menen Shıǵıs ádebiyatınıń jarıq juldızları hám qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń dóretiwshiliklerinen nár alıp ósken ol talabalıq jıllarında jáhan ádebiyatı dúrdanaları menen jaqınnan tanısıp, bul shıǵarmalardıń kórkemlik dúnyasın qunt penen úyrendi.

Shayır óziniń dáslepki «Watanım» qosıǵı járiyalanǵan waqıttan (1946) búgingi kúnge shekemgi 60 jıldan aslam waqıt ishinde «Baxıt lirikası» (1955), «Kún shıǵıs jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962), «Dala ármanları» (1966), «Kewil kewilden suw

isher» (1971), «Tumaris» (1974) hám basqa poemalar, «Yosh» (1978), «Alasatlı dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988), «Kewildegi keń dúnya» (1989), «Begligińdi buzba sen...» (1995) sıyaqlı kóp sanlı liri-

kalıq qosıqları menen «Joldas muǵallim», «Akaciya gúllegen jerde», «Aktrisanıń ıǵbalı», «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq», «Eski fontan ertegi», «Dala ármanları», «Tumaris», «Búlbil uyası», «Mámelek

1 Narımbetov J. Sahra gúli. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2001.—3-b.

508

oy», «Poseydonnıń ǵázebi» hám t.b. poemalardan, bir qatar pesalar menen librettolardan, gúrrińler menen ocherklerden, kritikalıq hám publicistikalıq maqalalardan, hár qıylı kórkem awdarmalardan turatuǵın toplamlardı baspadan shıǵarıp, kópshilikke keńnen tanıl-

dı. Bul dóretpeler onı «tek ǵana Ámiw boyınıń emes, al pútkil Oraylıq Aziyanıń búgingi ádebiy aspanındaǵı eń jarıq juldızlardıń biri etip qoydı»1 .

I.Yusupovtıń tańlamalı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı eki ret (1978-1979, 1992) jarıq kórdi.

I.Yusupov proza hám dramaturgiya tarawlarında da qálem terbetken. 1963-jılı onıń «Ǵarrı tuttaǵı gúz» degen gúrriń, ocherk hám publicistika toplamı baspadan shıqtı. Shayır Á.Shamuratov penen birge-

likte «Qırıq qız» pesasın, 1966-jılı «Ómirbek laqqı» komediyasın, 1986-jılı «Iskender patshanıń túsi» dramasın, 1973-jılı «Ájiniyaz» operasınıń librettosın dóretti.

I.Yusupov qaraqalpaq ádebiyatınıń máseleleri boyınsha «Lirika haqqında sóylesiw» (1956), «Watandarlıq urıstan keyingi qaraqalpaq poeziyası» (1956), «Xalıq shayırı Abbaz Dabılov» (1958), «Dala orfeyi» (1975), «Qaraqalpaqstan Maqtumqulınıń ekinshi shayırlıq Watanı» (1959), «Maqtumqulı hám qaraqalpaq ádebiyatı» (1957), «Maqtumqulınıń shıǵarmaların awdarıwdaǵı ayırım alaǵatlıqlar haqqında» (1983) sıyaqlı bir qansha maqalalardıń avtorı.

Shayır I.Yusupovtıń qosıqları basqa xalıqlardıń tillerine de kóp jıllardan berli awdarılıp kiyatır. Onıń ózbek tilinde «Buloq-

lar qaynaydi» (1960), «Oltin qirǵoq» (1962), «Sahro orzulari» (1967), «Chul turǵoyi» (1972), «Rahmat senga, zamonim» (1979), «Qora tol» (1988), orıs tilinde «Pesni gornogo ruchya» (1960), «Meridianı serdca» (1966), «Glaza yashericı» (1973), «Stixi» (1976), «Zvon stremeni» (1981), «Stremlyus vsey dushoy» (1986) hám t.b. qosıqlar toplamları Moskva, Tashkent

hám Nókis qalası baspalarında jarıq kórdi. Shayırdıń bul awdarmaları «Máńgi bulaqlar» degen atama menen 1985-jılı óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı.

Sonday-aq qırǵız tilinde «Talaa kiyaldarı» (1969), túrkmen tilinde «Erikler gúllende» (1986) toplamları daǵazalansa, qazaq, ukrain, belorus, gruzin, latısh, bolgar hám basqa da xalıqlardıń tillerine

bir qatar qosıqları awdarıldı.

Ibrayım Yusupov óz ana tiline dúnya júzi xalıqlarınıń eń ataqlı shayırlarınıń shıǵarmaların awdarǵan. Solardıń ishinde A.S.Pushkinniń, M.Yu.Lermontovtıń, T.Shevchenkonıń, Vilyam

1 Narımbetov J. Sahra gúli.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2001.—4-b.

509

Shekspirdiń sonetlerin, Omar Hayyamnıń rubaiların, Áliysher Nawayı hám Hafızdıń ǵázzellerin, Bayronnıń, G¸teniń, Geyne, Shillerdiń qosıqların qaraqalpaq tilinde sóyletip, usı kórkem awdarmalar arqalı biziń ádebiyatımızǵa jańa lirikalıq formalardı, temalardı hám obrazlardı alıp keldi, solay etip, milliy ádebiyatımızdı ideyalıq-kórkemlik, formalıq jaqtan hár tárepleme bayıttı.

Usınday kóp qırlı talant iyesiniń poeziyası óziniń dáslepki qosıqları dúnyaǵa kelgen dáwirlerden baslap-aq ádebiyat izertlewshi ilimpazlar menen sınshılardıń da dıqqatın ózine tartıp kiyatır.

Onıń dóretiwshiligine baylanıslı ulıwma bilim beretuǵın orta mektep penen joqarı hám orta arnawlı oqıw orınlarınıń oqıwshı jasları hám talabaları ushın jazılǵan sabaqlıqlarda, oqıw qollanbalarında orın alǵan ádebiy portretlerden basqa da ilimpazlardıń jeke izertlew miynetlerinde1 maqalalar, recenziyalar, sın pikirler jazıw menen birge, keń kólemli monografiyalıq2 dissertaciyalıq3 , kishkene kólemli ilimiy ocherklik4 sıpattaǵı arnawlı izertlew jumısları islendi.

Ó ziniń kórkem dóretpeleri, jámiyetlik xızmetleri menen usılayınsha dańq taratqan Ibrayım Yusupov xalıqtıń, mámlekettiń úlken isenimli hám húrmetli perzentine aylandı, oǵan Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı húrmetli ataqları berildi. Ol

jaqın jıllarǵa shekem Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı sovetlerine 5 ret deputat bolıp saylanıw menen birge Ózbekstan Respublikasınıń «Doslıq» ordeni, bir qatar húkimetlik jarlıqlar hám medallar menen sıylıqlanıwǵa miyasar boldı. Shayır 2004-jılı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanı menen Ózbekstan qaharmanı ataǵın aldı.

1Nurmuxamedov M. Karakalpakskaya poeziya.—Tashkent: «Fan», 1977.—S.28-30.; Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988.—227-230-255-258-311-

339-b.; Mámbetniyazov T. Poeziya haqqında oylar. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985.; Mámbetniyazov T. Qaraqalpaq sovet lirikası. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1989.; Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq poeziyasındaǵı kórkemlik izlenisler. —Nókis: «Bilim», 1992.; Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası hám tipologiyası.—Nókis: «Bilim», 2004.; Nasrullaev Á. Tradiciya hám zamanagóylik. —Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1985.; Sultanov Q. Zamanlas janım menen.—

Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1972.; Xudaybergenov K. Lirika hám ómir.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1972.

2Esemuratova G. Ibrayım Yusupovtıń poeziyası.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1976.; Mámbetov Q. I.Yusupov poemaları.—Nókis: NMPI kishi tipografiyası, 2005.

3Maqsetova J. Poeticheskaya masterstvo Ibragima Yusupova. Avtoref. kand. diss.— Nukus: 1992.

4Narımbetov J. Sahra gúli.—Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2001.; Allambergenov K. Máńgi bulaq.—Nókis: NMPI KT, 2009.—56-b.

510