Практикум по родному языку. Учебно-методическое пособие
.pdfÆртыккаг къорды диалектон дзырдтæ сты этнографион – æрмæст бæлвырд бынæтты цы предметтæ æмбæлынц, уыдоны нæмттæ. Зæгъæм, дыг. губорæ – гыццыл тымбыл чъири, кувæггаг.
Диалектон дзырдтæ литературон æвзагмæ арæхдæр бацæуынц аивадон литературæйы фæрцы. Æвзаджы дзы ныффидар вæййынц, литературон дзырдæн аив синоним чи свæййы кæнæ дзырдуат чи баххæст кæны, уыцы дзырдтæ.
Сусæг дзырдтæ (эвфемизмстæ). Адæмы хицæн къордтæ æндæр
нысаниуджыты цы дзырдтæй фæпайда кæнынц, уыдон хонынц сусæг дзырдтæ.
Уыдонæй пайда кодтой, зæгъæм, цуанæттæ. Канд сырдтæн нæ, фæлæ цуанимæ баст æппæт фæзындтæн дæр æрымысыдысты сæхи нæмттæ. Уыцы нæмттæ уыдысты иумæйаг литературон æвзагæй ист дзырдтæ, фæлæ сæ пайдагонд цыди бынтон æндæр, ахæсгæ нысаниуджыты. Бирæ фæзындтæ та-иу схуыдтой, иумæйаг æвзаджы чи не ’мбæлы, ахæм дзырдтæй. Цуанæтты æвзагæй ист сты мæнæ ацы дзырдтæ: бодзо – стыр дзæбидыр, гæмби – рувас, дала – чысыл арс, къæлæтсæр – саг, къуырма, хæтæлзæнг – сæгуыт, мæлдзыгхор – арсæ. а. д.
Сусæг дзырдтæм ма хауынц, рагзаманты сылгоймæгтæ, сæ кæрæдзиимæ ныхасгæнгæйæ, кæмæй пайда кодтой, уыдон. Бардуæгтæй, зæдтæй тæрсгæйæ, раздæр нæ дзырдтой калм, хæйрæг, фадынæг, донхæбуз, аргæвдын æ. а. д. Сæ бæсты дзырдтой хилæг, фæстæмæзæвæтджын, дзуар, стыр дзуар, туг суадзын.
Чындзæн нæ уыдис йæ мойы æмæ уымæн йæ бинонты нæмттæ дзурæн. Лæджы хуыдтой хæдзары хицау, сæры хицау, нæ сугсæттæг, махон, йæхæдæг æ. а. д.; æфсины – нæ ус, сæ мад; хицауы – зæронд лæг; ходыгъды – сæ хо, нæ чызг; тиуы – сæ лæппу.
Сылгоймæгтæ нæ дзырдтой Уастырджийы ном, хуыдтой йæ Лæгты дзуар. Хетæджы къох ныр дæр хонынц Тымбыл хъæды дзуар.
Ономастикæ. Не ’взаджы бирæ ис сæрмагонд нæмттæ. Уыдон хъæуынц иумыггаг предметтæ сæ кæрæдзийæ иртасыны тыххæй. Сæрмагонд предметы нæмттæ иумæ хуыйнынц ономастикæ. Афтæ ма хонынц, æвзагзонынады кæцы хай сæ ахуыр кæны, уый дæр.
Ономастикæйы хæйттæ сты цалдæр: а) антропоними – ахуыр кæны адæймæгты нæмттæ; æ) зооними – фосы нæмттæ; б) топоними – географион
71
нæмттæ; в) гидроними – дæтты, денджызты, суадæтты нæмттæ; г) космоними– стъалыты, планетæтынæмттæ; гъ) теоними– зæдтынæмттæ.
Сæрмагонд нæмттæн сæ фылдæр хай сты адæймæгты æмæ географион нæмттæ.
Литературæ
1.Гацалова Л. Б. Русско-осетинский, осетинско-русский толковый словарь лингвистических терминов. Владикавказ.: РИО СОИГСИ, 2007.
2.Гуыриаты Т., Гæбæраты Н., Исаты М. Нырыккон ирон æвзаджы лексикологи. Орджоникидзе.: Ир, 1989.
3.Гæбæраты Н. Ирон æвзаджы чиныг 6 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Ир, 2013.
4.Джиоты Г. Дзырдуатон-фразеологион куыст ирон литературæйы урокты. Орджоникидзе.: Ир, 1990.
5.Джусойты К. Г., Дзодзыккаты З. Б., Цопанты Р. Г. Нырыккон ирон æвзаг: Ахуыргæнæн чиныг уæлдæр скъолаты студенттæн. Дзæужыхъæу.: ЦИПУ-йы рауагъдад, 2005.
6.Дзодзикова З. Б. Осетинский язык. Учебное пособие для невладеющих. Владикавказ.: Олимп, 2005.
7.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2007. 1 т.
8.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2010. 2 т.
9.Исаев М. И. Очерки по истории изучения осетинского языка. Орджоникидзе, 1974.
10.Медойты Б. Ирон æвзаджы лексикæ æмæ фразеологи. Цхинвал,
1988.
11.Медойты Б. Г. Ирон æвзаджы фонетикæ, графикæ, орфографи æмæ орфоэпи. Цхинвал.: Ирыстон, 1993.
12.Цопанты Р. Ирон æвзаджы чиныг 10 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Сем, 2013.
53. Бакæсут скъуыддзаг.
Домейы маст тагъд æрысыст. Бинонтæ куы басихор кодтой, сæ къæбæр адджынæн куы бахордтой, уæд Доме дæр йæ чеммæ æрцыд.
72
Цæуынæн сын нырма раджы уыд, стæй сæ тæвды цæуын дæр нæ фæндыд æмæ хæдзары раз, кæрдо бæласы бын, аууоны бонасадæн кодтой. Матрона уый размæ зад бафтыдта – йæ зæронд мой йын афтæ, бинонтæ, дам, бæгæныйыл зæрдейæ сты, æмæ, дам-иу сын се ’рбацыдмæ бæгæны ацараз. Абæрæг æй кодта. Хорз разад. Исын афон ын уыд, æмæ йæ систа, сцъæл æй кодта. Бинонтæ кæм бадтысты, уымæй æддæдзæф, тагъд кæм нæ рааууон кæна, ахæм ран кæттаг байтыдта, зад ыл ныттæнæг кодта, æмæ уый дæр йæхи бинонты цурмæ байста. Бинонтæ дзырдтой, уый дзæбæх кæй нæ зыдта, ахæм хабæрттыл, æмæ ахæм адæймæгтыл. Сæ цуры йæхи æгæр æцæгæлон хатыд, сæ ныхасы йæ бон нæ уыд хайад райсын, æмæ йæ бафæндыд йæхи фæхибар кæнын, цæмæй бинонтæ йæ уыргъуы уавæрæй ма тыхсой. Æфсон агурыны сæр æй нæ бахъуыд, кæрчытæ сæхи задмæ æппæрстой, сæ асурынмæ-иу бинонтæй куы чи фæгæпп кодта, куы чи.
– Хуртуаны цур абадон. Хъæдындзтæ дæр хурмæ ракалинаг сты, – загъта сын æмæ рацыд.
Къæбицæй сивыры мидæг хъæдындзтæ рахаста, хуртуаны фарсмæ ма иу кæттаг айтыгъта æмæ, зæххыл æрбадгæйæ, багуыбыр хъæдындзты сæ хæлуртæйæвзарынмæ. Бинонтыныхасæмуырдæмдæрдзæбæххъуыст.
Хурмæ иудзæвгар куы абадт, хур æм дзæбæх куы нындæвта æмæ куы стæвд, уæд йæ зæрдыл æрлæууыдысты абоны чызджытæ.
«Ныр æцæгæйдæр ацы тæвды дæ пысултæ ралас æмæ бæгънæгæй дæхи хурмæ тæппалæг кæн, – æрцыдис йæ хъуыдымæ æмæ худтис йæхи хъуыдыйыл. – Æ хуры рухсæй макуы бафсæда, кæд хуры бын бæгънæгæй цæуынтæ нæ фæччы. Хуры бын бæгънæгæй цæуынтæ куы фæччид, уæд ацы тæвды иу адæймаг дæр йæ уæлæ пысул нал скæнид, æмæ чысыл сывæллæттау гомгæрццæй рацу-бацу кæниккам, – æнæфыдæх бустæ сыл кодта йæхинымæр, – фæлæ адæймаг уымæй адæймаг у, æмæ адæмы зæрдæмæ цы цæуы, уый хъуамæ аразай».
Гуыцмæзты Алеш. Скъуыддзаг роман «Дæ уды фарн»-æй
Фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ:
1. Зæгъут уæ хъуыдытæ тексты фæстаг абзацмæ гæсгæ. Разы стут мæнæ ацы ныхæстимæ: «…адæймаг уымæй адæймаг у, æмæ адæмы зæрдæмæ цы цæуы, уый хъуамæ аразай»? Сымахмæ гæсгæ, цы цæуы
73
æмæ цы нæ цæуы адæмы зæрдæмæ нырыккон царды? Уæ дзуæппытæ бафидар кæнут дæнцæгтæй.
2. Ссарут тексты диалектон дзырдтæ. Баивут сæ литературон æвзаджы дзырдтæй.
54. Бакæсут текст. Скæнут хатдзæгтæ ирон сæрмагонд нæмтты равзæрды тыххæй.
Осетинские имена
(I часть)
Говоря об осетинских собственных именах, В. И. Абаев отмечает, что осетино-алано-скифские личные имена представляют благодарный материал для сравнительно-исторических этимологических изысканий, благодаря чему в большинстве случаев легко определяется их конкретное значение. Хорошей иллюстрацией этого являются его работы по этимологии собственных имен Нартского эпоса.
В. И. Абаев подчеркивает, что в настоящее время, наряду с осетинскими именами, бытуют имена, заимствованные у других народов, но они настолько привились, что об их происхождении из другого языка можно говорить лишь в историческом аспекте.
Множество имен, распространенных у осетин, по своему происхождению греческие или латинские, персидские, византийские, арабские, монгольские, русские, грузинские, тюркские. Наличие тюркских личных имен в антропонимии осетин В. И. Абаев считает наследием соседства средневековой Алании с такими мощными тюркскими народами, как волжские болгары, хазары, половцы. Они могли быть источником антропонимии осетин. Основных типов этих имен, как указывает ученый, два: двухкомпонентные имена и имена односоставные. В двусоставных именах во второй части выступают одни и те же элементы: титулы или почетные звания: бек, бий, гирей, батыр, хан, хъан и названия металла, камня – булат.
О значении личных имен в образовании фамилий писал и известный лингвист Б. А. Алборов. Фамилии получают свое наименование от имени родоначальника. Если родоначальник имеет братьев, то имена этих братьев тоже иногда дают наименования новых фамилий.
74
Иногда сыновья отказываются от фамилии своего отца и дают по своим именам наименование своей фамилии. Это происходит в настоящее время, происходило и в недалеком прошлом, тогда, когда сыновья боятся кровной мести родственникам, носящим фамилию их отца. Иногда кровники получают фамилию своего защитника от кровной мести.
В прошлом низший класс получал свое фамильное название от владетеля этих классов. Чаще всего фамильное название передавал мужчина, но бывали случаи, когда дети носили фамилию своей матери. Так, известные герои песни «Асланбека», а именно Асланбек и Будзи называются Цæлоны фырттæ – сыновья Цалона, т. е. женщины из Цалоевых. Название по фамилииотцабылогораздопочетнее, чемпофамилииматери...
Известный фольклорист А. Х. Бязров, касаясь фамильных имен Бязыртæ и Бестаутæ, пишет, что на Северном Кавказе соседями осетин с начала нашей эры являются карачаевцы, балкарцы, кумыки, ногайцы. Эти народы говорят на родственных языках, относящихся к тюркскотатарской группе. Между осетинами и указанными народами были тесные экономические и культурные связи.
Свидетельством этих связей являются заимствованные друг у друга слова. К числу заимствованных слов относятся и собственные имена.
(II часть)
Часть собственных имен образована от названия какого-нибудь качества предмета или от названия самого предмета. Например, Ахсар (сила), Фидар (крепость), Петр (по-гречески камень), Софья (по-гречески ум), Уарди (по-грузински цветок), Чермен (по-татарски дворец и т. п.).
А. Х. Бязров приводит примеры личных имен, образованных от социальных терминов: Пси (по-кабардински князь), Граф – барон и т. д.
У татарских народов к собственному имени прибавлялись социальные титулы: хан, бек, бей: Амырхан, Асланбек и т. д. Из таких составных имен в Осетии часто образовывались фамилии. В составе сложных имен встречается и термин хъан. По справедливому указанию автора, этот термин вошел в состав имени на основе существования обычая у народов Северного Кавказа отдавать мальчика на воспитание в чужую семью. Отданного на воспитание мальчика называли хъан. У осетин встречаются имена: Темырхъан, Хъамболат, Хъантемыр и др.
75
У кумыков, карачаевцев и балкарцев князей называли титулом бий. Этот титул также вошел в состав сложных имен, встречающихся и у осетин: Мысырби, Хазби, Биаслан, Биазыр и др. В состав многих имен вошел термин хъази (арабский, означающий чиновник, судья). К ним он относит Хъазыбег, Хъазболат, Хъази и др. По мнению автора, и в фамильном имени Биазырта прослеживается социальный термин «би», который прибавился к мужскому имени Азыр. Говоря о фамилии Бестаутæ, автор полагает, что термин «тау», в осетинский попав из татарского, где он означает гора, скала, вошел в состав фамилии Бестаутæ.
Начало изучению осетинских собственных имен положил В. Ф. Миллер в 80-х годах XIX века в связи с изучением этногенеза осетин. Он первый обратил внимание, что осетинская ономастическая система закономерно продолжает древнеиранскую. Вслед за В. Ф. Миллером, как было отмечено выше, В. И. Абаев в историческом плане рассмотрел дошедшие до нас аланские и вообще иранские собственные имена у осетин.
Первой научной работой, посвященной специально изучению современной осетинской антропонимии, является статья Г. Моррисона «Осетинские фамилии и личные имена», напечатанная в журнале института языкознания Римского Университета в 1951 году.
В этой статье он рассматривает этимологию имен и фамилий как осетинских, так и заимствованных. По мнению Т. Моррисона все же собственные осетинские имена и фамилии занимают ведущее место. При их рассмотрении автор, прежде всего, обращает внимание на образование фамильных имен.
Он объясняет основную формулу именования у осетин: сначала идет фамильное имя, за ним имя отца (по автору «родовое имя»), затем имя самого лица, например: Дзагурти Дзабойы фырт Гуыбади (Дзагуровых Дзабо сын Губади). Формула женского имени отличается только тем, что вместо слова сын – фурт вставляется слово кизгæ.
На формуле именования у осетин остановился А. Агнаев в своей статье «Об осетинских фамилиях», в которой автор пишет: «Осетинские фамилии, имена и отчества с древних пор пишутся последовательно: фамилия ставится в родительном падеже множественного числа, а потом отчество в
76
родительном падеже, после этого идет имя в именительном падеже. После имени отца обязательно указываем на пол (сын или дочь)».
Исследователи личных имен обратили свое внимание и на то, что многие личные имена утратили то значение, которое они имели при своем возникновении и носителями этих имен никак не осмысляются и, как мы уже отмечали, весьма сложно бывает установить этимологию многих из них. Особенно это касается заимствованных имен.
Как правильно указывает К. Е. Гагкаев, почти каждое такое имя послужило базой для образования большого количества местных вариантов, образующих как бы все вместе одно гнездо личных имен. В качестве примера автор в упомянутой нами статье приводит имя Андрей – от которого образованы в осетинском Андрей, Андыри, Андро, Андо, Анди и пр., Георгий – Георги, Геор, Гиуæрги, Джиуæр, Джордж и пр.
Подробная классификация осетинских собственных имен дана в работе Зои Исаевой «Осетинская антропонимика», в которой она, наряду с древними осетинскими именами, останавливается и на заимствованных у других народов собственных именах. Автор приводит данные, свидетельствующие о том, что у осетин, как и у других народов, собственные имена связаны не только с миром животных, они отражают также наименование местности или этнонима, наименований занятий, профессии, прозвища, указывают на отдельныевнешниепризнакичеловека, чертыегохарактераит. п.
Б. А. Алборов дает следующую классификацию осетинских имен:
1.Наидревнейший вид мужских и женских имен – это ласкательное обращение к отцу и матери – так называемые детские названия отца и матери членов семьи мужского и женского пола: Дада, Нана, Додо, Чендзе и др.
2.За ними следуют имена, образованные из прозвищ – названий животных, птиц и т. д., причем эти имена более распространены среди мужчин, чем среди женщин: Куыдзи, Калман и др.
3.За этими по древности следует считать имена, обозначающие различные орудия труда и различные качества: Дзагур, Цæрай и др.
4.Рядом с настоящим именем давали еще дополнительно прозвище на основании каких-либо характерных черт, которые постепенно могли превратиться в самостоятельное имя: Мæнги, Гуйма.
Формантами имен служат: турецкого происхождения:
1.би из бай – богач – Барысби, Урысби;
77
2.Темур – железо: Ахтемур из Актемир (белое железо), Бтомыр из Битемур – богатое железо;
3.Тас – камень – Тасо, Ботас (богатый камень), Батыр, Мансыр. Поскольку имя древнее фамилии, т. е. фамилии произошли от имен,
вфамилиях нашла отражение эта классификация имен. По нашим наблюдениям, в осетинских фамилиях имеются такие, которые указывают на связь с животным миром – Æрсойтæ, Бирæгьтæ, Цæргæсатæ, Гæдиатæ, Саукуйтæ, Куыдзæгтæ и др.
Однако не все имена поддаются этимологии.
Исаев М. И. Осетинские имена // Справочник личных имен народов РСФСР М.,1965 г.
55.Рафыссут Гуыцмæзты А. радзырд «Урс фынтæ»-й диалектизмтæ æмæ сусæгдзырдтæ.
56.Бацæттæ кæнут цыбыр хъусынгæнинæгтæ уæхи нæмтты равзæрды тыххæй.
Темæ: «Лексикæйы пассивон дзырдуат. Зæронд дзырдтæ».
Фæрстытæ сахуыр кæнынæн:
1.Лексикæйы пассивон дзырдуат.
2.Зæронд дзырдтæ: архаизмтæ, историзмтæ.
Дзырдуаты иу хайæ пайда кæнæм не ’рвылбоны царды дзургæ ныхасы, стæй чиныджы стильты дæр. Уыцы дзырдтæ сты лексикæйы активон къорд.
Фæлæ ма иртасынц дзырдты пассивон фæлтæр дæр, ома арæх кæмæй нæ фæпайда кæнынц, адæм дзæбæх кæй нæ фæзонынц, уыдон. Уыцы дзырдтæй иутæ сты ног, иннæтæ та, чи базæронд, уыдон.
Ирон æвзаджы зæронд дзырдтæ ис дзæвгар.
Зæронд дзырдтæ. Зæронд дзырдты æхсæн иртасынц дыууæ къорды: архаизмтæ æмæ историзмтæ.
78
Архаизмтæ сты, арæх кæмæй нал фæпайда кæнынц, сæ бæсты ног дзырдтæ кæмæн фæзынд, æхæм дзырдтæ. Уыдон сты, нæ абоны царды цы предметтæ, фæзындтæ, архæйдтытæ ис, уыдоны зæронд нæмттæ.
Архаизмтæ баззайынц чингуыты, ацæргæ адæмы ныхасы, стæй фольклорон уацмысты.
Историзмтæ сты, раздæры царды цы предметтæ, фæзындтæ уыди, ныр чи нал ис, уыдоны нæмттæ. Се ’хсæн раиртасæн ис ахæмтæ: а) æхсæнадонполитикон историзмтæ (цагъайраг, æххуырст, урсгвардион, паддзах æ. а. д.); æ) æфсæддон терминтæ (арц, сагъадахъ, æрттигъ æ. а. д.); б) этнографион историзмтæ (æрчъи, быламыхъ, къона, зæнгойæ. а. д.).
Историзмтæ систы, не ’взаджы тынг раджы чи нæ сæвзæрди, ахæм дзырдтæ дæр: зылдком, НЭП æ. а. д.
Зæронд дзырдтæй нæ рæстæджы пайдагонд æрцæуы ивгъуыд дуджы фæзындтæ равдисыны тыххæй.
Литературæ
1.Гацалова Л. Б. Русско-осетинский, осетинско-русский толковый словарь лингвистических терминов. Владикавказ.: РИО СОИГСИ, 2007.
2.Гуыриаты Т., Гæбæраты Н., Исаты М. Нырыккон ирон æвзаджы лексикологи. Орджоникидзе.: Ир, 1989.
3.Гæбæраты Н. Ирон æвзаджы чиныг 6 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Ир, 2013.
4.Джиоты Г. Дзырдуатон-фразеологион куыст ирон литературæйы урокты. Орджоникидзе.: Ир, 1990.
5.Джусойты К. Г., Дзодзыккаты З. Б., Цопанты Р. Г. Нырыккон ирон æвзаг: Ахуыргæнæн чиныг уæлдæр скъолаты студенттæн. Дзæужыхъæу.: ЦИПУ-йы рауагъдад, 2005.
6.Дзампаты Л. Г. Скъоладзауты дзырдуат хъæздыг кæныныл куыст ирон æвзаджы урокты: Ахуыргæнæн чиныг: ЦИПУ-йы рауагьдад. Дзæуджыхъæу, 2010.
7.Дзодзикова З. Б. Осетинский язык. Учебное пособие для невладеющих. Владикавказ.: Олимп, 2005.
8.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2007. 1 т.
9.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2010. 2 т.
79
10.Исаев М. И. Очерки по истории изучения осетинского языка. Орджоникидзе, 1974.
11.Медойты Б. Ирон æвзаджы лексикæ æмæ фразеологи. Цхинвал,
1988.
12.Медойты Б. Г. Ирон æвзаджы фонетикæ, графикæ, орфографи æмæ орфоэпи. Цхинвал.: Ирыстон, 1993.
13.Цопанты Р. Ирон æвзаджы чиныг 10 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Сем, 2013.
57. Бакæсут текст. Раттут ын сæргонд.
Нæ фыдæлтæ, дам-иу, цыбыркъух уыдысты, фæлæ сæм æгъдау æмæ фидыц фидар æвæрд уыдысты. Стæй, дам, æнæуи дæр уæздандзинад æрмæст хъæздыгдзинадæй аразгæ нæу.
Ам, Куырттаты комы, фылдæр æрчъиаг дзабыр дардтой. Цырыхъхъ кæнæ сæрак дзабыр чи кæмæй бадомдтаид, фæлæ де ’рчъи йæ нывыл куы нæ уа, йæ фæсал дæ зæвæтæй куы ракæса, уæд уый худинаг уыд. Дæ фæсмын зæнгойы тыххæй дыл ничи бахуддзæн, фæлæ зæнгой зæнгыл æмвæтæнæгæй куы нæ бада, зилгæ уырынгтæй дæ фадхъултæм куы ’рбыра, уæд дæ фыдгой айхъуысдзæн æмæ дæ хондзысты «зилгæ зæнгой, сæмпæрчъи». Æвзист рон дыл цæуылнæ ис, зæгъгæ, дын ничи бауайдзæф кæндзæн, фæлæ Ныхасмæ, адæмы æхсæнмæ ронбæгъдæй рацыдтæ, уæд дæ фæсурдзысты. Фæлтау бæласы уидаг дæр бабæтт дæ астæуыл, хосбæндæн дæр.
Хорз дарæс алкæй къухы не ’фтыд, бухайраг цæрмын худ дæр алкæуыл нæ уыд. Табуафси, нæхимæ фæсмын цухъхъа æмæ уæлдзарм худ дар – йæхи дыл ничи атигъ кæндзæн. Фæлæ де сгæллад цухъхъайы æгънæджытæ уагъд, афтæмæй адæмы размæ куы рацæуай, дæ бухархуды бынæй дæ сæрыхъуынтæ куы ’рзæбултæ уой, уæд демæ дзурын дæр йæ сæрмæ ничи æрхæсдзæн.
Дзесты Куыдзæг
Фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ:
1.Сбæрæг кæнут тексты темæ æмæ сæйраг хъуыды.
2.Рафыссут текстæй архаизмтæ.
3.Бакæсут зонды æмæ царды уаджы ныхæстæ. Уæ зæрдыл сæ бадарут. Ссарут дзы синонимтæ æмæ антонимтæ.
Конд æмæ уындæн – æгъдау.
80