Практикум по родному языку. Учебно-методическое пособие
.pdfлексикологийы чиныг ныффыстой, уым (Дзæуджыхъæу, 1989). Сæ иутæ ныффидар сты ирон æвзаджы, хаст æрцыдысты дзырдуæттæм дæр. Амонынц, ирон адæмы фыдæлтæ сæ сыхаг адæмæй цы предметтæ æмæ фæзындтæ базыдтой, уыдон.
Тематикон æгъдауæй гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ дзырдтæ сты алыхуызон. Æппæты стырдæр къорд аразынц цардыуагон предметты нæмттæ: ир. дукани – гуырдз. дукани; ир. хырх – гуырдз. херхи æ. æнд.
Дыккаг бынат ахсынц кæрдæджытæ, халсартæ æмæ дыргъты нæмттæ: уарди – варди, бал – бали, булкъ – болокъи, нуры – ниори, къомси – къомси æ. æнд.
Æртыккаг къорд аразынц цæрæгойты нæмттæ: маймули – маймуни, къамбец – къамечи æ. æнд.
Цыппæрæм къорды баиу сты адæмыхæттыты нæмттæ: сомих – сомехи, лекъ – лекъи æ. æнд.
Фæндзæм къорд аразынц динимæ баст дзырдтæ æмæ бæрæгбонты нæмттæ: дзуар – джвари, Аларды – Алаверди æ. æнд.
Æппæты къаддæр сты хæринæгты, дарæсы хуызты нæмттæ: зети – зети, камари – камари æ. æнд.
Ис ма ахæм дзырдтæ, æрмæстдæр иуæй-иу хуссарирыстойнаг хъæуты цæрджытæ кæмæй пайда кæнынц. Сæ нымæц хæццæ кæны 130-мæ.
Абайты Васойы историон-этимологион дзырдуат куыд равдыста, афтæмæй гуырдзиаг æвзаджы дæр ис ирон æвзагæй ист дзырдтæ: дугъ – догъи, хид – хиди, бирæ – беври æ. æнд.
Дзодзыккаты Зæидæ. Журнал «Мах дуг»-æй
42. Бакæсут текст.
Аивады нысан æмæ йæ функцитæ
Ирон дзырдаивады традици у сфæлдыстадон куыст æмбарын куыд адæмæн лæггад кæныны фæрæз. Уыцы традици цæуы фольклорæй (кадæг «Фæндыр куыд фæзынди»), Хетæгкаты Къостайы сфæлдыстадæй. Къостайы æмдзæвгæтæ сты йæ рыст уды цъæхахст, фæлæ сæ ис адæмы æгæрон хъаруйыл æууæндыны пафос дæр. Автор йæ поэзийы сæйраг хæсыл нымадта æхсæнады уаг хорзæрдæм ивын, адæмы зæрдæты сæрибар æмæ рæстады ныфс ссудзын, хæрамы ныхмæ сæ тохмæ разæнгард кæнын. Бæллыд рухс фидæнмæ, йæ «кæуын хъæлæс» цины мыртæй кæм раивдзæн, ахæм дугмæ.
61
Хъыгагæн, уыцы бæллиц мæрдтæм йемæ ахаста. Фæлæ цардæгас сты Къостайы поэтикон ныстуантæ, сфæлдыстады нысан æмæ нывгæнæджы æмбæстагонхæсылйæ арфхъуыдытæ.
Адæймаг базонгæ вæййы аивады уацмыстимæ. Уыдон æм сæвзæрын кæнынц тыхджын æнкъарæнтæ (уарзт, тæригъæд, мæт, хъæлдзæг зæрдæйы ахаст æ. а. д.). Ахуыр æй кæнынц, æцæг æмæ мæнг, рæсугъд æмæ фыдуынд цыу, уыйæмбарын. Рæсугъдæмæ рæстудæйцæрынмæ фæбæллы.
Аивады хъомыладон функци хорз зыны Къубалты Алыксандры поэмæ «Æфхæрдты Хæсанæ»-йы. Сфæлдыстадон куысты удсыгъдæггæнæн нысаниуæгæн (Аристотель, рагон бердзенаг философ, ацы æууæл рахуыдта «катарсис») ирдæвдисæнукадæг«Фæндыркуыдфæзындис».
Аивад у «царды чиныг». Уый йæ алæмæты фидыцæй канд адæймаджы зæрдæ нæ рæвдауы, фæлæ ма цырен кæны хъуыдыйы сгарæнтæ дæр. Æфтауы нын нæ зонындзинæдтыл, кæны сæ ахадгæдæр. Уæлдайдæр йæ алы хуызтæ æмæ жанрты архайд куы сиу вæййы, уæд.
Райсæм Малиты Васойы æмдзæвгæты цикл «Тугъанты Махарбеджы нывтæм кæсгæйæ». Автор поэтикон дзырды «ахорæнтæй» ног æгъдауæй сæрттивын кодта номдзыд нывгæнæджы сфæлдыстадон фæллой. Цæстыты раз ирдæй сыстынц Тугъанты Махарбеджы монументалон нывтæ «Цоппай», «Дагом. Адæмон тæрхон», «Куыдзæппарæн был», «Бæхфæлдисæн», «Ацæмæзы цагъд», «Нарты Сырдон» («Дыууадæстæнон фæндыр куыд фæзынди»), «Куырдалæгон», «Чермен», «Рæхысбаст Амран» æмæ æнд. Нывтæй хъуыды атæхы мифон таурæгътæм, Нарты гуыппырсартæм, Даредзанты æмбисонды хабæрттæм... Уалынмæ ма куы байхъусæм уыцы темæйыл фыст Хосроты Тотырбеджы симфонион эскизтæм, уæд нæ хъуыды æмæ æнкъарынады тых æртывæр кæны.
Мамиаты Изетæмæ гæсгæ. Журнал «Мах дуг»-æй
Фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ:
1.Уæ зæрдыл æрлæууын кæнут, тексты цы уацмысты кой ис, уыдон æмæ зæгъут, цавæр ахадындзинад сын ис æрыгон фæлтæры хъомылады.
2.Цæмæн зæгъы автор: «Аивад у царды чиныг»?
62
3. Ссарут тексты æрбайсгæ дзырдтæ. Бамбарын сын кæнут сæ лексикон нысаниуджытæ. Зæгъут, цавæрмыронивддзинæдтæ æрцыдисдзырдты.
43.Кæсут Малиты Васойы æмдзæвгæты циклмæ «Тугъанты Махарбеджы нывтæм кæсгæйæ». Базонгæ ут Тугъанты Махарбеджы нывтимæ. Сæ иумæ гæсгæ дзы ныффыссут сочинени. Спайда кæнут æрбайсгæ дзырдтæй.
44.Бацæттæ кæнут хъусынгæнинаг «Æрбайсгæ дзырдтæ ирон æвзаджы». Спайда кæнут Абайты Васойы «Историон-этимологион дзырдуат»-æй.
Темæ: «Неологизмтæ».
Фæрстытæ сахуыр кæнынæн:
1.Ног дзырдтæ кæнæ неологизмтæ.
2.Окказионализмтæ.
Ног предметтæ, фæзындтæ кæнæ нысаниуджытæ нысан кæныны ног дзырдтæ кæнæ дзырдбæстытæ хуыйнынц неологизмтæ (бердзенаг morphe – формæ æмæ logos – дзырд).
Уыдон сты техникон, æхсæнадон-политикон, хъæууонхæдзарадон æмæ æнд. къабæзты дзырдтæ.
Ног дуджы дзырдтæй иутæ сæвзæрдысты уырыссаг æвзагмæ гæсгæ, зæгъæм: æркаст – смотр, ахуыргонд – ученый, равдыст – выставка, хæдахуыр – самодеятельный, цæстæнгас – взгляд, точка зрения æ. а. д.
Царды ног фæзындтæ бæрæг кæныны хъуыддаджы стыр ахадындзинад ис ирон æвзагæн йæхи фæрæзтæн дæр. Уырыссаг æвзаджы тæваг чи нæ бавзæрста, ахæм ирон дзырдтæ дæр сты къорд, зæгъæм: зырнæйзилæг (токарь), фæлварæн, уынаффæ, бардзырд, уацау, кусæндон, куыстуат, уацхæссæг æ. а. д.
Ахæм дзырдтæй хицæн кæнын хъæуы, фысджытæ (арæхдæр – поэтикон уацмысты) сæ персонажты фæлгонцтæ бæлвырддæрæй, ирддæрæй равдисыны тыххæй кæй æрхъуыды кæнынц, уыдон – окказионализмтæ. Ахæм дзырдтæйиуæй-иутæ фæстагмæ свæййынцæппæтадæмон.
63
Литературæ
1.Гацалова Л. Б. Русско-осетинский, осетинско-русский толковый словарь лингвистических терминов. Владикавказ.: РИО СОИГСИ, 2007.
2.Гацалова Л. Б. Неология в современной лингвистике. Владикавказ: Изд-во СОГУ, 2005.
3.Гацалова Л. Б. Принципы лексикографической репрезентации и языковой адаптации неологизмов. Владикавказ: Изд-во СОГПИ, 2005.
4.Гуыриаты Т., Гæбæраты Н., Исаты М. Нырыккон ирон æвзаджы лексикологи. Орджоникидзе.: Ир, 1989.
5.Гæбæраты Н. Ирон æвзаджы чиныг 6 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Ир, 2013.
6.Джиоты Г. Дзырдуатон-фразеологион куыст ирон литературæйы урокты. Орджоникидзе.: Ир, 1990.
7.Джусойты К. Г., Дзодзыккаты З. Б., Цопанты Р. Г. Нырыккон ирон æвзаг: Ахуыргæнæн чиныг уæлдæр скъолаты студенттæн. Дзæужыхъæу.: ЦИПУ-йы рауагъдад, 2005.
8.Дзампаты Л. Г. Скъоладзауты дзырдуат хъæздыг кæныныл куыст ирон æвзаджы урокты: Ахуыргæнæн чиныг: ЦИПУ-йы рауагьдад. Дзæуджыхъæу, 2010.
9.Дзодзикова З. Б. Осетинский язык. Учебное пособие для невладеющих. Владикавказ.: Олимп, 2005.
10.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2007. 1 т.
11.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2010. 2 т.
12.Исаев М. И. Очерки по истории изучения осетинского языка. Орджоникидзе, 1974.
13.Медойты Б. Ирон æвзаджы лексикæ æмæ фразеологи. Цхинвал,
1988.
14.Медойты Б. Г. Ирон æвзаджы фонетикæ, графикæ, орфографи æмæ орфоэпи. Цхинвал.: Ирыстон, 1993.
15.Цопанты Р. Ирон æвзаджы чиныг 10 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Сем, 2013.
64
45. Бакæсут неологизмтæ. Зæгъут сын сæ нысаниуджытæ, спайда кæнут дзырдуæттæй, афтæмæй. Ныффыссут семæ хъуыдыйæдтæ.
Инсталляци, интернет, инфляци, адаптер, интерфейс, банкомат, мультимедиа, компакт-диск, акционерон æхсæнад, дистрибьютор, аудит, блокбастер, саммит, лизинг, маркетинг, биеннале, масс-медиа.
46. Бакæсут текст. Скæнут хатдзæг. Ахъуыды кæнут æмæ зæгъут дæнцæгтæ – неологизмтæ, кæцытæ сырæзыдысты ирон æвзагæн йæхи бындурыл.
Слова, образованные средствами самого осетинского языка
Главным условием образования слова за счет собственных средств языка является первоначальное его конкретное значение. В дальнейшем оно может обрасти другими значениями. Например: хахныв «чертеж» и новое значение хахныв – «схема»: «Депутаттæ æвдыст хахнывтæ (схемæтæ) сфидар кодтой».
Но если оно сразу же появляется как полисемичное слово, может произойти интерференция значений. Например: судзин «игла» и судзин «укол».
Вторым не менее важным условием является то, чтобы новое слово не имело нежелательной ассоциативности. Например, в «Русскоосетинском терминологическом словаре» Г. С. Багаева предлагается переводить слово абсурд дигорским словом гъæла «дурак».
Иногда у слова с более широким понятием появляется более узкое значение. Например: амалхъом (адæймаг) – не только предприниматель в современном понимании этого слова, но и, вообще, предприимчивый человек.
Структурно-семантические и семантические кальки, как и другие новые незаимствованные слова, образуются сначала на окказиональном уровне, и потом со временем либо принимаются, либо отвергаются языковой системой. И важно, чтобы калькированные слова семантически не ассоциировались с уже существующими лексемами языка. Например: «…цалдæр боны фæстæдæр цайуадзæг фондз раззагдæр куыстуаты
65
номхыгъдмæ хауæг индиаг компанийы хицау æрбацыд Волгоградмæ æмæ федта, горæты цайуадзæн фабрик куыд аразынц, уый».
Здесь слово цайуадзæг употреблено в значении «производитель чая», что подтверждено контекстом. Но если взять это слово отдельно от контекста, то его можно употребить в значении «человек, наливающий чай», так как в осетинском слово уадзын означает не только «производить», но имеет еще несколько значений, одно из которых «наливать» (например: дон уадзын «пускать воду»).
Соответственно, при калькировании важно: 1) быть семантически точным и конкретным; 2) избегать нежелательных ассоциаций с уже существующими словами в осетинском языке. Как закономерность можно отметить и появление слишком широких значений слов при калькировании. Например, в «Русско-осетинском терминологическом словаре» Г. С. Багаева слово миловидный передается словом хæрзуынд, значение которого несколько шире. То же, на наш взгляд, и со словом миномёт – рæмыгъдтау. Конкретное слово диадема подменяется в данном словаре сочетанием с более широким значением зынаргъ худ «дорогая шапка» и т. д.
Нередко в русском языке сосуществуют слова, идентичные по своей внутренней форме, но одно из них является прямым заимствованием, а другое – калькой; при этом они обычно не полностью совпадают, а иногда весьма существенно расходятся по значению, например: субъект и подлежащее, оппозиция и противопоставление, композиция и сложение, позиция и положение, позитивный и положительный, президент и председатель, биография и жизнеописание и т. п. Такая дублетность в мень-
шей степени характерна для осетинского языка (ср.: алфавит и абетæ автопортрет и хинывфыст и т. п.).
При образовании новых слов за счет собственных средств осетинского языка необходимо учитывать три условия: 1) чтобы новообразование несло одно значение в одной области знаний; 2) чтобы оно не имело нежелательных ассоциаций с уже существующими словами; 3) чтобы имело конкретное, определенное значение.
Л. Б. Гацалова. Из монографии «Принципы лексикографической репрезентации и языковой адаптации неологизмов».
66
47. Бакæсут текст.
Гранттæ – Ирыстоны минæвæрттæн
2013 азы 14 августæй 28 августмæ йæ куыст кодта Цæгат Кавказы фæсивæды æрвылазон форум «Машук». Фæсивæдон лагеры архайджыты иумæйаг нымæц уыд дыууæ мин адæймагæй фылдæр. Цæгат Ирыстоны Фæсивæды, физикон культурæ æмæ спорты хъуыддæгты министрад форуммæ арвыста 272 адæймаджы.
Форумы архайджытæ уыцы фембæлдмæ аластой бирæ алыхуызон проекттæ. Фæсивæды хъуыддæгты федералон агентад æмæ фонд «Национальные перспективы»-йы минæвæрттæ конкурсмæ равзæрстой 400 фæсивæдон проекты. Æмæ ныр сбæрæг сты, фæсивæдон форумы гранттæ кæмæн ратдзысты, уыцы автортæ. Грантты фæрцы сын фадат уыдзæн сæ проекттыл кусынæн.
Цæгат Ирыстоны минæвæрттæй «Машук»-ы гранттæ райсдзысты 53 адæймаджы.
Газет «Рæстдзинад»-æй
Фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ:
1.Зæгъут, цæмæн хъæуы аразын фæсивæдон форумтæ. Цавæр ахадындзинад сын ис?
2.Сымах та куыд архайут æхсæнадон царды?
3.Ссарут тексты неологизм. Æмбарынгæнæн дзырдуаты фæрцы йын сбæрæг кæнут йæ нысаниуæг.
48. Газет «Рæстдзинад»-æй рафыссут, неологизмтæ кæм ис, 5 ахæм хъуыдыйады. Сбæрæгкæнутнеологизмтæнсæ нысаниуджытæ.
Темæ: «Профессионалон дзырдтæ æмæ терминтæ»
Фæрстытæ сахуыр кæнынæн:
1.Ирон æвзаджы лексикæйæ пайда кæныны сферæтæ.
2.Профессионалон дзырдтæ æмæ терминтæ.
Æрвылбон уæрæх дзыллæттæ кæмæй пайда кæнынц, уыцы дзырдтæ хуыйнынц сæйраг. Уырдæм хауынц ахæм дзырдтæ, кæцытæ æвдисынц: а) предметтæ; æ) æрдзы фæзындтæ; б) архæйдтытæ æмæ уавæртæ; в) миниуджытæ.
67
Сæйраг дзырдтæй хицæн кæнынц фæрссаг дзырдтæ, ома фылдæр адæм хорз кæнæ æппындæр кæй нæ зонынц, ахæмтæ. Уыдон сты диалектизмтæ, профессионализмтæ, терминтæ æмæ сусæг дзырдтæ.
Профессионалон дзырдтæ æмæ терминтæ. Хицæн дæсныйады кусджытæ сæ ныхасы мидæг цы дзырдтæй пайда кæнынц, уыдон хуыйнынц профессионализмтæ. Уыдонæй æппæты фылдæр сты терминтæ, сæвзæрынц наукæ, техникæ, хъæууон хæдзарад, аивад æмæ æндæр къабæзты æмбарынæдтæ бæрæг кæныны тыххæй. Уыдон арæзт æрцæуынц ахæм домæнтæм гæсгæ: хъуамæ сын уа иугай бæлвырд нысаниуджытæ, уой æнцонæмбарæн, сæ арæзтмæ гæсгæ та – æлвæст.
Литературæ
1.Гацалова Л. Б. Русско-осетинский, осетинско-русский толковый словарь лингвистических терминов. Владикавказ.: РИО СОИГСИ, 2007.
2.Гуыриаты Т., Гæбæраты Н., Исаты М. Нырыккон ирон æвзаджы лексикологи. Орджоникидзе.: Ир, 1989.
3.Гæбæраты Н. Ирон æвзаджы чиныг 6 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Ир, 2013.
4.Джиоты Г. Дзырдуатон-фразеологион куыст ирон литературæйы урокты. Орджоникидзе.: Ир, 1990.
5.Джусойты К. Г., Дзодзыккаты З. Б., Цопанты Р. Г. Нырыккон ирон æвзаг: Ахуыргæнæн чиныг уæлдæр скъолаты студенттæн. Дзæужыхъæу.: ЦИПУ-йы рауагъдад, 2005.
6.Дзампаты Л. Г. Скъоладзауты дзырдуат хъæздыг кæныныл куыст ирон æвзаджы урокты: Ахуыргæнæн чиныг: ЦИПУ-йы рауагьдад. Дзæуджыхъæу, 2010.
7.Дзодзикова З. Б. Осетинский язык. Учебное пособие для невладеющих. Владикавказ.: Олимп, 2005.
8.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2007. 1 т.
9.Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат: 4 томæй. М.: Наукæ, 2010. 2 т.
10.Исаев М. И. Очерки по истории изучения осетинского языка. Орджоникидзе, 1974.
68
11.Медойты Б. Ирон æвзаджы лексикæ æмæ фразеологи. Цхинвал,
1988.
12.Медойты Б. Г. Ирон æвзаджы фонетикæ, графикæ, орфографи æмæ орфоэпи. Цхинвал.: Ирыстон, 1993.
13.Цопанты Р. Ирон æвзаджы чиныг 10 къласæн. Дзæуджыхъæу.:
Сем, 2013.
49. Бакæсут дзырдтæ. Сбæрæг сын кæнут сæ нысаниуджытæ, дзырдуæттæй пайдагæнгæйæ. Рафыссут терминтæ хицæн къордтæй: а) нывгæнынады; æ) музыкалон.
Аккорд, автопортрет, диатоникæ, квинтет, акварель, аранжировкæ, гравюрæ, керамикæ, альт, баритон, орнамент, интервал, либретто, пейзаж, мажор, репродукци, минор, маринист, метроном, контур.
50. Бакæсут текст. Ссарут дзы терминтæ. Зæгъут сын сæ нысаниуджытæ. Ратæлмац кæнут текст ирон æвзагмæ.
Николай Константинович Рерих
Творчество Николая Константиновича Рериха – явление исключительное в истории русского и мирового искусства. Его полотна притягательны своеобразием тем и сюжетов, их поэтичностью, глубоким символизмом. Яркая жизнь Рериха подобна удивительной легенде. Начав свой путь в России, пройдя Европу и Америку, он закончил его в Азии.
По воспоминаниям художника Святослава Николаевича Рериха об отце, это был человек «с ясным и задумчивым лицом. Его фиолетово-синие глаза временами могли становиться совершенно темными. У него всегда был спокойный голос, он никогда не повышал его, и все выражение его лица отображало ту удивительную выдержку и самообладание, которые являлись основой его характера. Это было спокойствие незаурядного человека, серьезного и приветливого, вдумчивого, с замечательно острым чувством юмора. Во всех его движениях была уравновешенная гармония. Он никогда не спешил, и все же его продуктивность была изумительной. Он писал крупным и ясным почерком, никогда не исправляя и не меняя своих предложений и слов, и менее всего – своих мыслей. При всех обстоятель-
69
ствах, в наиболее трудных положениях он оставался спокойным и выдержанным и никогда не колебался в своих решениях».
Художественное наследие Рериха огромно. Его картины, эскизы декораций, рисунки хранятся в музеях и частных коллекциях многих стран мира. В России крупные собрания произведений Рериха, кроме Третьяковской галереи и Музея искусства народов Востока в Москве, находятся в Государственном Русском музее в Санкт-Петербурге, в Нижегородском художественном музее и в Новосибирской картинной галерее.
51.Базонгæ ут Н. К. Рерихы нывтимæ. Æрдзурут сын сæ тематикæйыл. Зæгъут, цавæр терминтæй спайда кодтат нывты æрфысты.
52.Н. К. Рерихы нывтæй уæ зæрдæмæ тынгдæр кæцы фæцыдис, уымæ гæсгæ ныффыссут сочинени. Спайда кæнут терминтæй.
Темæ: «Диалектон дзырдтæ.
Сусæг дзырдтæ (эвфемизмтæ). Ономастикæ». Фæрстытæ сахуыр кæнынæн:
1.Диалектизмтæ.
2.Сусæг дзырдтæ (эвфемизмтæ).
3.Ономастикæ.
Диалектон дзырдтæ. Диалектизмтæй пайда кæнынц æрмæстдæр хицæн хъæуты, кæмтты цæрджытæ. Диалектон дзырд литературон ныхасы мидæг вæййы нормæйæ иппæрд. Диалектон дзырдты æхсæн рахицæн кæнæн ис æртæ къорды.
Фыццаг къордмæ ахæссæн ис уыдон, кæцытæн сæ нысаниуджытæ вæййынц литературон æвзаджы дзырдты хуызæн, сæ мырты конд та – æндæрхуызон. Зæгъæм, дыг. минкъий – гыццыл, гириз кæнун – хынджылæг кæнын, гæлдзун – æппарын, лæдæрун – æмбарын æ. а. д.; ир. пацъы – сугты баст, бынæвæрд – бындур æ. а. д.
Дыккаг къордмæ хауынц ахæм дзырдтæ, кæцытæ литературон æвзаджы дзырдтимæ сæ мырты кондæй вæййынц æмхуызон, сæ нысаниуæгмæ гæсгæ та – алыхуызон. Зæгъæм, дзырд сæйгæ иронау у, бирæ рæстæг рынчын чи у, ахæм, дыгуронаутаафтæ хонынццыфæндырынчыныдæр.
70