60.Д.Макгрегор х және y теорияларына сипаттама.

Адам факторына алғашқы көңіл бөлген авторлардың бірі Д. Мак-Грегор болады. Ол өзінің жүртқа белгілі «Кәсіпорынның адамгершілік жақтары» кітабында басшылықтың өктемшілік (автократиялық) және либералдық (демократиялық) түрлерін ажыратып көрсетеді.Ол жұмыскерлерге өктемшілік (автократиялык) басшылық теориясы деп атайды. Бүл теория бойынша Автократ - өктемшіл басшы өз өкілдігін барынша қолданады,шешім қабылдағанда карамағындағыларға еркіндік бермейді. Автократ сонымен қоса, өз билігіндегі барлық жүмысқа түгелдей басшылық етіп, жұмысты орындауды қамтамасыз ету үшін психологиялык қысым көрсетуі, тіпті қорқытуы мүмкін. Басшылық бір адамның қолында. Еш кімге сенбейді.

Автократ басшы көбінесе сапасы бойынша бағынушылардың деңгейінен төмен болады. Жиналыстарда топ көз алдында болуын қалайды. Либерал (демократ) басшық теориясы бойынша мынадай қағиданы ұсынады: Адамға ойнау немесе демалу қажет болса, кез келген жүмысты орындау үшін ақыл-ой мен дене күшін жүмсау соншалықты қажет. Тыйым мақсатына жету үшін сырттан бақылау және жазамен қоркыту-күш-жігерді жүмылдырудың бірден -бір қүралы емес. Мақсатты шынайы түсінген адам өзін-өзі бақылап, өзіне-өзі басшылык ете алады. Мақсатқа берілгендік — соған жетуге байланысты мадақтау қызметі. Қабілеті орташа адамдар тиісті жағдай болғанда, өзіне жауапкершілік алып қана қоймай, соны орындауға тырысады.

Тапқырлық жэне үйымдық проблемаларды іскерлікпен шешу – адамдарда көп кездесетін белгінің бірі. Кәзіргі өнеркәсіп революциясы жағдайында орта буынның интелектуалдық потенциалы мен қабілеті жарым -жартылай ғана пайдаланылады. Либерал басшылар ықпал етудің осындай механизмдерін дұрыс деп санайды, ал демократ басшылар қол астындағыларға өз пікірін зорлап міндеттеуден бас тартады. Д.Макгрегор басқару стиліне ХУ теориясын енгізген. Ондағы Х-авторитарлық стиль,ал У-либералдық стиль болып табылады. Авторитарлық стиль д.з.-басшылық бір ортадан жүргізілу.Ақпараттың барлығын башы тек өзі біледі және қол астындағы жұмысшылардың ой-пікірімен санаспайды. Мұндай басшылар өте жұмысбасты болып келеді.Либералдық стиль(салғырттық)-адамның өзіне еркіндік береді,яғни басшы құқығы,әмірі жүрмейді.Либерал басшылар көбінесе орта,кіші деңгейде болып келеді.

61.«Ынталандыру» түсінігінің мағынасы мен эволюциясы.

Ынталандыру - ол əрекет немесе ұйымның мақсатына жету үшiн өзiн жəне басқаларды iс-əрекеттерге талаптандыру процесiн айтады.

Осыдан 1000 жыл бұрын “Ынталандыру” деген сөз басшылардың сөз қорына енгенге дейiн ұйымның мiндетi ойдағыдай орындалу үшiн адамдарға əдейiлеп ықпал жасауға болатыны жақсы белгiлi едi, ең бiрiншi қолданылған тəсiл қамшылау-арбалау əдiсi едi. Библияда ертедегi аңыздарда, көне қиял ертегiлерде де

корольдiң марапатты болашақ кейiпкердiң көз алдында семсер ұстап тұрғандығын немесе оның басына семсермен қауiп туғызып тұрғандығын көптеген аңыз-əңгiмелерден кездестiруге болады. Бұл ХIХ ғасырдың аяғындағы Батыс елдерiне тəн дағдылы құбылыс. Ағылшын философы Адам Смиттiң “Халықтың байлығының табиғаты мен себебi” деген еңбегiн жазған кезде қарапайым халықтың өмiрi өте ауыр едi. Осы ауыр көрiнiстер оның “Экономикалық адам” концепциясына ең үлкен əсерiн тигiздi. Көптеген адамдар күн көрiс үшiн күресiп жүрген жағдайда, Адам Смиттiң: “адамдар егер ондай мүмкiндiк туса, олар өздерiнiң экономикалық жағдайын жақсартуға тырысады” деген қорытындыға келгендiгi түсiнiктi едi. 1910 жылы басқарудың ғылыми мектебi пайда болғанда, технологияның жетiстiгiне қарамастан, еңбекшiлердiң өмiрi жақсара қойған жоқ едi. Бiрақ американың басқару теоретигi Фредерик Тейлор жəне

оның замандастары ашаршылық жағдайындағы табыстың барлық ақылсыздығын сезiндi. Олар

ынталандырудың қамшылау-арбалау əдiсiн тиiмдi iстедi, яғни күндiк өндiрудiң жеткiлiктiгi деген ұғымды объективтi түрде анықтады жəне еңбекпен өнiмдi көп шығарғандар үшiн қосқан үлесiне қарай төлеудi ұсынды. Ынталандырудың осы əдiсi мамандандыру мен стандарттаудың тиiмдi қолдануымен бiрге еңбек

өнiмдiлiгiн көбейткендiгi үлкен айғақ болды.

Орта халықтың өмiрi жақсара бастады. Бiрақ бұл əдiс те адамдарды ынталы жұмыс iстеуге

бағындырмады. Бұл жағдай басқару жүйесiндегi мамандарды ынталандырудың жаңа шешiмдерiн

психологиялық аспектен iздеуге жұмылдырды.

Мұндай жұмыс Элтон Мэйо басқарған топ арқылы жүзеге асты, сөйтiп басқару жүйесiнде жаңа бағыт ашылды. Ол “адам қатынасының” концепциясы. Бұл басқару жүйесiнде, теориясында 1950 жылдың ортасына дейiн үстем болды.

Ынта дегенiмiз - адамдардың белгiлi бiр iс-қимыл (əрекет) жасауларына итермелейтiн себеп (негiз). Ынта - адамның iшкi хал - ахуалының жеке тұлғалық сипат алуы болып табылады. Ынта тек қана адамдарды iс - əрекетке оятып қана қоймайды, сонымен бiрге, ол не iстеу керек екендiгiн жəне оның қалай орындалатындығын да анықтайды.