4 Тақырып. Әлеуметтік – психологиялық зерттеу әдістері мен әдіснамасы. Жоспары:

1. Ғылыми зерттеу әдіснамасы түсінігі.

2. Әлеуметтік психологиялық зерттеудің теориясы мен эмпирикасы.

3. Мәліметтердің сенімділігі мен негізділігі мәселесі. Репрезентативтілік мәселесі.

4. Таңдау түрлері. Әлеуметтік психологиялық зерттеу бағдарламасы.

5. Әлеуметтік – психологиялық зерттеудегі сұрақтама, бақылау, құжаттарды талдау әдістерінің жалпы сипаттамасы.

6. Әлеуметтік психологиядағы эксперименттің негізгі типтері мен ерекшеліктері.

7. Әлеуметтік – психологиялық әсер етудің белсенді әдістері: мазмұны, типтері, мүмкіндіктері мен шектеулері.

8. Әлеуметтік – психологиялық тренинг және оның түрлері.

9. Топтық пікірталас. Ойын әдісі және оның модификациялары.

10. Әлеуметтік – психологиялық кеңес берудің спецификасы.

11. Әлеуметтік психологиялық диагностика және әсер ету психотехникасы.

Дәріс тезистері.

Кез-келген ғылымныњ белгілі бір дєрежеге жетуі жања деректерді жинауға мүмкіндік беретін зерттеу әдістерінің болуымен анықталады. Сондықтан әлеуметтік психология әдістерін жасау зерттеушілердің назарыннан тыс қалып көрген емес.

Әлеуметтік психологияның нақты әдістерін жасау теориялық негізгі және методологиялық принциптерге сүйенеді. Әдетте методологиялық талдаудың үш деңгейі анықталады.

1.Жалпы әдіснама. Жалпы таным принциптерін, шындықтағы құбылыстарды талдауға философиялық тұрғыдан келуді қарастырды. Демек, әлеуметтік психологиялық зерттеу диалектикалық әдістердің талаптарымен анықталады.

Зерттеудің философиялық – методологиялық деңгейі алынған нәтижелерге дүниетанымдық қорытынды береді.

2.Арнаулы әдіснама. Әлеуметтік психологиялық зерттеудің объектілеріне жалпы философиялық принциптерді қолдануды қамтамасыз ететін деңгей. Әлеуметтік психологияда арнаулы методология екі ғылымның – психологияның және социологияның методологиялық принциптеріне негізделеді. Арнаулы методология әлеуметтік психологиялық (және социологиялық) теорияларды жасауға зерттелетін объектілердегі негізгі байланыстар мен құрылымдарды анықтауға нұсқаулар береді.

3. Әдіснаманың үшінші деңгейі әлеуметтік психологиялық зерттеулерде нақты әдістердің, әдістемелердің жиынтығын құрайды. Практикалық зерттеу мен методологияның осы деңгейі өзара тығыз байланысты.

Әлеуметтік психологияның әдістерін әр түрлі негіздерге сүйене отырып жіктеуге болады. Әлеуметтік психологияда әзірше жалпы ортақ жіктеу әлі де жоқ. Зерттеу әдістерін екі үлкен топқа бөлуге болады:

1. Деректерді жинау әдісі (байқау, эксперимент, құжаттарды талдау, әрекет нәтижесін талдау, сұрақ-жауап т.б )

2. Алынған деректерді талдау єдісітері (мәліметтерді теориялық және логикалық талдау, математикалық статистика әдістерін қолдану.)

Деректерді талдау әдістері әлеуметтік- психологиялық әдістерге жатпайды, ол алғашқы деректі мазмұнды талдауға даярлайтын жалпы ғылыми әдістердің үлкен тобы.

Егер деректерді жинаудың жолдарын қарастыратын болсақ әлеуметтік психологияда әдістердің үлкен екі тобы қарастырылады: байқау және эксперимент.

Әлеуметтік психологиялық зерттеу нєтижесінде алынған деректер, мәліметтер мына талаптарға сай болуы тиіс:

1. алынған мәлімет сенімді болуы тиіс.

1. алынған мәлімет негізді болуы керек.

2. алынған мәлімет нақты болуы қажет.

Әлеуметтік психологиялық мәліметтің сенімді болуы бірнеше рет қайтара сынақ жүргізгенде мәліметтердің бірдей болып шығуы немесе әртүрлі зерттеушілердің зерттеулерінің бірдей нәтиже беруі.

Әлеуметтік психологиялық мәліметтердің негізді болуы зерттеуші қолданатын құралдың сипатына байланысты жєне зерттеуші зерттеп жүрген құбылысты дәл осы құралдың зерттей алу қабілетіне байланысты. Мысалы егер топтың даму деңгейі социометрия әдісімен зерттелінсе, зерттеу негізсіз деп есептелінеді, себебі топтағы психологиялық климат (ахуал) анықтау топтыњң даму деңгейін анықтауда маңызды болғанымен, жеткіліксіз.

Әлеуметтік психолоиялық мәліметтердің нақты болуы өзіне қажетті құбылысты өлшеуде зерттеушінің анағұрлым сезімтал методикаларды пайдалануы.

Әлеуметтік психологияның зерттеу әдістерін екі класқа бөлеміз;

1. Зерттеу әдістері.

2. Ықпал ету әдісі.

Зерттеу әдістерінің өзі екіге бөлінеді.

1. ақпаратты жинақтау.

2. оны іріктеу(обработка) әдісі .

Ақпаратты жинақтау әдісіне жататындар: бақылау, құжаттарды меңгеру, сұрақ-жауап(анкета, интервью), тесттер, (социометрия), эксперимент (лабараториялық,табиғи). Зерттеудің спецификасы мен қолданылуы анығырақ әлеуметтік психология пәніне негізгі эксперименттік зерттеу жүргізгенде ашылады.

Психологиялық ықпал етудің кең тараған түрі - әлеуметтік психологиялық тренинг.

Ол топпен психологиялық жұмыстар жүргізгенде, қарым-қатынастағы жинақтылықты дамытудың мақсатында активті әдістерді паудалану ұсынылады.

Әлеуметтік психологиялық тренингтардың сан түрлі түрлерінің арасындағы негізгісі: мінез-құлықтық тренинг, сезімталдық тренингі, рольдік тренинг, видео тренинг және т.б. Әлеуметтік психологияның негізгі әдісі топтық дискуссия және рольдік ойын.

Таңдау әдісі. Социометрия

Шет ел психологиясы шағын топтарды зерттеуде ауырлықтың орталығын топтарда жеке тұлғаның тұлға аралық қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеуге ауыстырды. Тұлға аралық қарым-қатынастың эмоциялық-психологиялық ерекшеліктерін зерттеу болып табылады. Топтар мен ұжымдардағы қарым-қатынас және тұлға аралық қатынастар бақылау, эксперимент, әңгіме, анкета, социометрия әдістері арқылы зерттеледі. Белгілі әдістерді қолдану нақты міндеттермен, сонымен қатар зерттеу іске асатын жағдайлармен байланысты.

Қазіргі кезде кеңінен тараған және шет елден енген әдістердің бірі - социометриялық әдістеме немесе социометрия әдісі, оны алғаш рет ұсынған З.Фрейдтің шәкірті — Джекоб Морено (1892-1974). Морено теориясы бойынша, барлық қиыншылықтар, қарама-қайшылықтар, оның ішінде, әлеуметтік, микро және макро құрылымының сәйкес келмеуіне байланысты. Социометрия — америка социологі және психологі Джекоб Морено ұсынған шағын топтарда тұлға аралық қарым-қатынасты зерттеудің ерекше әдісі. Қазір социометрия әдісін топ мүшелерінің арасыңда ұнату және ұнатпауды анықтау үшін кеңінен қолданады. Социометриялық әдістің мәні белгілі бір шарттарға жауап беретін адамдарға — бірізділік тәртіппен таңдауды іске асыру міндеті қойылған топ мүшелерін сауалдаудың нәтижесін зерттеу. Демек, бұл жағдайда әртүрлі социометриялық өлшемдер немесе нақты сұрақтар ұсынылады, оған әрбір зерттеуші жауап беруі тиіс (мәселен, зеттеуші бірінші кезекте кіммен бірге жұмыс істеуді, көрші болуды, демалуды қалайды, кіммен екінші кезекте, кіммен үшінші кезекте). Сонымен зерттеу нәтижесінде топтағы "социометриялық жұлдыздарды" немесе топтағы ең кеп тандауға ие болғандарды анықтау.

Бұл әдіс тез арада топтағы адамдардың бір-бірімен қатынасын анықтауға мүмкіншілік береді. Бұл әдісті сынып жетекшілері, тәрбиешілер кеңінен қолданады. Мектеп оқушыларына төмендегі сұрақтарға жауап беру сұралады: "Сен кіммен туристік жорықтарға, емтиханға дайындалануға, бір партада отыруға, бір командада ойнауға тілек білдірер едің?" Әрбір сұраққа үш таңдау беріледі: нәтижесінде ұжымның кейбір мүшелері көп тандауға мәжбүр болады. Ұжымның әрбір мүшесінің орны, рөлі, мәртебесі, бағыты туралы негізделген бағалауға, ұжым ішілік топтарды, оның лидерлерін анықтауға мүмкіндік, тәріздес сұрақтар социометриялы өлшемдер деп аталады, топ ішілік тұлғалардың іс-әрекеті мен қарым-қатынасының әртүрлі жақтарын қамтиды. Осындай өлшемдер белгілі бір міндеттерді орыңдаумен тығыз байланысты (оқу, қоғамдық жүктемелер, демалыс, бірге уақыт өткізу және т.б.сияқты).

Тандау өлшемдерін күшті және әлсіз деп беледі. Күшті өлшемдер зерттеу үшін оның өмірінің ең маңызды және қажетті салаларын қамтиды. Социометриялық таңдау өдісін жүргізу эксперименті жүргізушілерден немесе экспериментатордан таңдау өлшемдерін, оның санын зерттеу мақсаттары мен міңдеттеріне сай анықтауды талап етеді. Социометриялық зерттеулердің жүрісі белгілі дәрежеде экспериментатордың жеке басына тікелей байланысты, оның топ мүшелерімен қатынас жасай білу ептілігіне, зерттеудің маңызы мен қажеттілігін түсіндіре білуіне байланысты. Психологтар оны жүргізу ісіне бірден кіріспейді, ең алдымен олар топпен танысуға біршама уақыт жібереді. Бұл кезеңді социометриялық жаттығу деп атайды. Топ жөне эксперимент жүргізуші бір-бірінен үйренеді, олардың арасында ынтымақтастық және бір-бірін өзара түсінушілік қарым-қатынас қалыптасады.

Жауаптардың нәтижелері таңдау матрицасы деп аталатынға енгізіледі. Оның саны өлшемдердің санына сәйкес келеді. Таңдау матрицасы социометриялық талдау үшін негіз болып табылады. Мәліметтерді сұрақ карточкаларынан матрицаға көшіргенде жағымды таңдаулар түрінде белгіленеді, жағымсыз -, қалай болса-солай қарау 0 арқылы белгіленеді.

Байќау маќсатќа баѓытталѓан, алдын ала жасалѓан жоспарѓа сєйкес зерттеушіні ќызыќтыратын ќ±былыстар мен ерекшеліктерді белгілеп отыруды ќамтамассыз ететін єдіс. Байќау єдісін єлеуметтік-психологиялыќ зерттеудіњ эмперикалыќ єдістерініњ негізгілерініњ бірі деп сипаттауѓа болады. Ол єлеуметтік-психологияныњ арнаулы єдістеріне жатпайды, біраќ жалпы ѓылыми єдістер ќатарына кіреді.

Єлеуметтік-психологиялыќ зерттеу єдісі ретінде байќаудыњ мынандай т‰рлері бар: іштей жєне сырттай байќау, ашыќ жєне жасырын баќылау, шынайы жєне лабораториялыќ байќау.

Іштей байќауда зерттеуші белгілі бір уаќыт аралыѓында зерттеу объектісі болып табылатын ќауымныњ немесе топтыњ м‰шесі болады. М±нда зерттеуші басќа индивиттер ‰шін байќау ж‰ргізуші емес, топтыњ м‰шесі ретінде ќабылданады.

Сырттай байќауда зерттеуші байќалушы топтыњ м‰шесі ќатарына кірмейді, байќау тек сырттай ж‰ргізіледі.

Ашыќ байќауда зерттеушілер белгілі бір жаѓдайда арнайы зерттеудіњ объектісі екендіктерін біледі

Жасырын байќауда зерттеушілер µздерініњ мінез-ќ±лќы мен єрекеттеріне байќау ж‰ргізіліп т±рѓаныњ білмейді. М±нда арнайы жасатын ќ±ралдар, жасырын телекамералар, біржаќты єйнектері бар арнайы бµлмелер ќолданылады.

Байќаудыњ ±йымдастырылуына байланысты табиғи жєне лабораториялыќ байќау деп бµлуге болады.

Табиғи байќауда байќаудыњ объектісі шынайы єлеуметтік процесс болып табылады.

Лабораториялыќ байќауда шындыќтаѓы жаѓдайѓа ±ќсас эксперименталдыќ жаѓдайлар байќауѓа алынады. Байќау нєтижелері іс ќаѓаздарында ќол жазбаларда белгіленеді. Байќау єдісініњ артыќшылыѓы оќиѓаныњ µту ‰стінде байќап жазып алуѓа м‰мкіндік береді, индивидтіњ баѓыт баѓдарына байланысты емес єрекеттері туралы мєлімет алуѓа м‰мкіндік береді.

Ќ±жаттарды зерттеу єдісі. Б±л єдіс кµбінде ќосалќы єдіс ретінде ќолданылады. Ол не зерттеудіњ алѓашќы кезењдерінде зерттелуші объектімен алдын- ала танысу кезінде, не зерттеудіњ соњында толыќ єрі объективті т‰рде ќорытынды жасауда ќолданылады. Кей жаѓдайларда б±л єдіс мєліметтерді жинаудыњ негізгі кµзі болып табылады. Ќ±жат ретінде кез келген жазба ж±мыстар, басылѓан текстер, магнитафон лентасына жазылѓан, киноѓа т‰сірілген хабарларды пайдалануѓа болады. Мектеп жаѓдайында жиналыс протоколдары, ж±мыс жоспары, шыѓармалар, хаттар, к‰нделіктер, оќушылардыњ µзара жазѓан ќолжазбалары т.б ќолданылады. Ќ±жаттарды зерттеу єдістерініњ бірін контент- талдау єдісі деп атайды ( контент аѓылшын тілінен аударѓанда мазм±н дегенді білдіреді). Б±л єдістіњ мєні тексттіњ мазм±нын белгілібір бірліктерін бµліп кµрсету жєне оларѓа статистикалыќ талдау жасау, мысалы, белгілі бір бірліктердіњ (терминдердіњ, баѓалардыыњ айтылу жилігін санау). Ќ±жаттарды зерттеу єдісі зерттеушініњ арнайы дайындыѓын ќажет ететін єдіс, ќ±жаттарды талдауда алынѓан мєліметтер белгілі бір талаптарѓа жауап беруі керек, яѓни жалпылану дењгейі, теориялыќ жєне практикалыќ мєнініњ болуы тиіс.

С±раќ жауап єдісі - б±л зерттеуші мен зерттелушініњ тікелей жєне жанама єлеуметтік- психологиялыыќ ќарым- ќатынасы негізінде алѓашќы мєліметтерді жинау єдісі. Б±л єдіс єлеуметтік психологияда жиі ќолданылады, себебі оныњ ќолданудаѓы жєне мєліметтерді талдаудаѓы жењілдігіне жєне тиімділігіне байланысты. Єлеуметтік с±раќ- жауап єдіс с±раушы єрекетініњ сыртќы жаѓдайы туралы (єрекеттер, кµзќарастар, ќызыѓулары) мєліметтер жинауына баѓытталѓан. Єлеуметтік- психологиялыќ зерттеуде ќолданылатын с±раќ- жауап єдісі осы єрекеттердіњ, кµзќарас, ќызыѓулардыњ ќалыптасуыныњ ішкі механизімін аныќтауѓа баѓытталѓан. Ќолдану ерекшеліктеріне байланысты с±раќ- жауап: топтыќ с±раќ- жауап, жеке с±раќ- жауап, іштей с±раќ- жауап, сыртай с±раќ – жауап, ауызша жєне жазбаша с±раќ- жауап болып бµлінеді.

Эксперимент - зерттеуші ±йымдастырѓан эксперименталдыќ жаѓдайдаѓы µзара єрекет зањдылыќтарын аныќтау маќсатында зерттеушініњ зерттелуші мен зерттелетін топпен µзара єрекеті.

Єлеуметтік – психологиялыќ эксперимент эксперименталдыќ жаѓдайдыњ шартына байланысты табиѓи жєне лабораториялыќ болып бµлінеді.

Табиѓи эксперимент зерттелушілердіњ єрекетіне єсер етуші факторды зерттеушініњ олардыњ к‰нделікті µмір жаѓдайларына енгізе отырып басќаруѓа негізделген. Табиѓи эксперимент нєтижелі болуы ‰шін зерттеушілер µздерін зерттеп ж‰ргенін білмеуі тиіс, егер керсінше болса эксперимент нєтижесіз болады. Табиѓи экспериментке А.С. Макаренконыњ б‰кіл педагогикалыќ ќызметі мысал бола алады. Мєні жаѓынан ол табиѓи эксперимент ѓана емес, сонымен ќатар ќайта жасау эксперименті болып табылады.

Лабораториялыќ эксперимент - негізінде арнайы ±йымдастырылѓан жаѓдай жататын, кейбір жасанды жаѓдайда µтетін зерттеу. Табиѓи эксперименттен айырмашылыѓы оќушы ‰шін єдеттегідей емес, жасанды тапсырмалар ж‰йесі мен оларды орындауды кµздейді. Зерттеуші µзіне зерттеу ж‰ргізіп жатќанын біледі, біраќ єлеуметтік психолог эксперимент барысында шешетін міндеттер сипаты туралы бейхабар.

Әлеуметтік психологияда көбінесе топтық сынақтардан (тест) кері, жеке тұлғалық сынақтар қолданылады. Психологияның бұл саласында пайдаланылатын тестілер, кемекші әдістерге жатады. Сондықтан олардың нәтижелері басқа әдістер арқылы алынған деректермен сәйкестенуі керек, және де бұл әдіс (тест) көбіне жеке тұлға проблемасын зерттеуде ерекше. Топтарға арналған тест ішінен кең таралғаны әлеуметтік өлшем, ол шағын топтарды зерттеуде қолданылады.