2.Қарым – қатынастың синтоникалық моделі.

«Синтония» - адамның өзімен – өзі және басқа адамдармен үйлесімділікте болуы. Қарым – қатынастың синтоникалық моделі нейролингвистикалық бағдарлама негізінде жасалған. Ол қарама – қатынасты игерудің негізгі техникаларын бөліп көрсетеді.

Қарым – қатынастың синтоникалық моделі қарым-қатынасты қабылдау мен ойлау процестерінің нәтижесі ретінде қарастырылады, яғни «қабылдау + ойлау = қарым-қатынас».

Қарым – қатынас қабылдаудан басталады, адам қабылдау арқылы қоршаған ортамен, адамдармен байланыс орнатады. Біздің сезім мүшелеріміз қоршаған шындық туралы ақпарат алудың 5 есігі болып табылады.Біздің санамыз бұл есіктерді кезек- кезек ашады: алдымен, бейнелер, сосын дыбыстар, иістер, т.б. Ал біздің бейсанамыз ақпаратты 5 канал арқылы бірдей қабылдайды және санамызға қарағанда көп ақпарат алады.

Қарым-қатынастың синтоникалық моделі бойынша әрбір адамның (қабылдаудың сүйікті есігі) болады. Ол адамның негізгі репрезентативті жүесі болып табылады. Репрезентативті жүйе қарым – қатынас барысындағы көздің қозғалысынан, сөздердің қолданылуынан, түрлі қалып ерекшеліктерінен көрініс табады.Егер сіз басқа адамның репрезентативті жүйесін білсеңіз, сол арқылы онымен жақсы байланыс, қарым – қатынас, өзара түсінушілік орната аласыз.

Адамның репрезентативті жүйесін қалай анықтауға болады? Ол үшін адамды мұқият анықтау қажет. Адамның күнделікті қолданып жүрген сөздері, вербалды емес жүріс – тұрысы, яғни көздің қозғалысы, даусының тембрі мен темпі, қалпы сол адам туралы көп ақпарат береді. Бұл ақпарат адамның бейсаналылығынан келеді, сондықтан да оны түсініп, көре білу керек.

Репрезентативті жүйенің түрлері:

1.Визуалды адам бір нәрсе айтар алдында есіндегі бейнелерді, суреттерді таңдйды, көзі алдына бағытталады, «көремін», «түрлі түсті», «әдемі», т.б. сөздерді қолданады, сөйлеу темпі жғары болып келеді.

2.Аудиалды адам бір нәрсе айтар алдында өзінің ішкі даусын тыңдайды,көзі оңға немесе төмен, солға қарады, «мен тыңдап тұрмын», «сөйлесейік», «дауыста», т.б. сөздері қолданылады.

3. Кинестетикалық адам бір нәрсе айтар алдында өзінің ішкі сезімдеріне үңіледі, көзі ырықсыз түрде төмен, оңға қарады, «сеземін», «сипау», «ауыр», т.б. сөздерді қолданады.

9-тақырып. Қарым – қатынастың коммуникативті жағы: вербальды қарым - қатынас.

Жоспары:

1. Адамдар арасындағы қарым – қатынас процесінің ерекшелігі: ақпараттардың «қозғалысы» кезіндегі дамуы мен толығуы; қарым – қатынас кезіндегі серіктестердің белсенділігі; ақпараттардың мағыналық талдануы және коммуникация түрлері.

2. Сөйлесу құрылымы.

3. Тілдік хабарларды түсінудің әлеуметтік-психологиялық заңдылықтары. Тезаурус түсінігі.

4. Қарым - қатынастық кедергі типтері.

5. Жеке адам мен қоғамның өзіндік санасы мен тілдік сана мәселесі.

6. Мәтін - әлеуметтік – психологиялық зерттеулердің пәні ретінде: құрастыру заңдылықтары, қабылдау механизмдері, талдау тәсілдері.

7. Тілдік стереотитер мен тілдік этикет. Байланыс орнату, қолдау және шығудың тілдік ережелері.

Психолог Г. М. Андреева қарым – қатынастың үш жағын ашып берді.

1. Коммуникативтік, яғни жақындасу жағы

2. Интерактивтік жағы

3. Перцептік жағы

Коммуникативтік жағы - қарым – қатынас арқылы адамдар бір – біріне ойын, мақсатын, алған бет алысын айыруға тырысады. Бұл процестің құралына сөз, сөйлеудегі ырғақ мимика (бет, ауыздың әртүрлі қимылы), пантомимика (бүкіл денедегі әртүрлі қимыл), ым – жымдар жатады. Коммуникативтік процестің мақсаты соған қатысатын адамдардың бір – біріне әсер етуі.

Интерактивтік жағы – бұл адамдардың бірігіп қызмет жасауы үшін стратегиялық жоспар құруын көрсетеді.

Перцептік жағы - қарым – қатынасқа түсіп, тұрған адамдардың бірін – бірі қабылдауы. Адамдардың қарым – қатынасқа түсер алдында бір – бірін адекватты қабылдап, сезінудің өзара қарым – қатынас барысында сеніммен түсінісулеріне маңызы өте зор. Сонымен қатар, жеке адам-аралық қарым-қатынас: императивті, манипулятивті және диалог болып бөлінеді. Императивті қарым-қатынас – авторитарлы, директивті (өктем) түрде қарым-қатынасқа түсушіге жасалынатын әсер. Бұл жағдайда қарым-қатынас партнері-әсер етілетін объект, «пассивті» объект болып есептелінеді. Көптеген іс-әрекетке, мәселен, әскери өмірде, кейбір шытырман, қиын-қыстау жағдайларда осындай қарым-қатынас қажет. Мұндай қарым-қатынастың орынсыз, этикаға симайтын кездері де болады: өте жақын адамдар арасында, тәрбиелік, педагогикалық, т.б. қарым-қатынастарда. Манипуляция-қарым-қатынас партнеріне өзінің іштей мақсаттарын жасырын түрде жүзеге асыру үшін жасалынатын қарым-қатынас түрі. Қарым-қатынастың бұл түрі, әсіресе, бизнес, іскерлік қарым-қатынаста әбден орынды болғанымен, достық. Жолдастық, сүйіпеншілік саласында орынсыз. Императивті және манипулятивті қарым-қатынасты біріктіріп, монологтық қарым-қатынас деп сипаттауға болады. А.А.Ухтомскийдің айтуынша адам өз маңайындағыларды басқа адам басқа адамға деген бағдарға көшетін қарым-қатынас түрі – диалогты қарым-қатынас. Диалог-тең құқылық, субъективті қарым-қатынас, оның мақсаты: өзара танып-түсіну, партнерлер арасында өзін түсіну, өзіндік даму. Диалогты қарым-қатынас жасау, қарым-қатынастың белгілі ережелерін сақтағанда ғана мүмкін.

Қарым-қатынаста адамдар өзара идеялар, қызығулар, көңіл-күймен, сезімдерімен, т.б. бөліседі. Мұның бәрін әртүрлі мәлімет ретінде қарастыруға болады. Адамдар арасындағы коммуникативті процестер техникалық кондырғылар арасындағы алмасудан өзгеше болады, оның мазмұны және формасы бойынша өзіне тән ерекше, маңызды қасиеттері бар. Олардың ерекшелігі - кері байланыс процесі, коммуникативтік кедергілер, коммуникативтілік әсер және мәлімет берудің әртүрлі деңгейі (вербальді-сөз жүзіндегі, вербальді емес-сөз жүзіндегі емес) сияқты процестермен байланысты. Әрқайсысын бөлек-бөлек талдап көрейік: 1. жеке адамаралық қарым-қатынастағы кері байланыс. Ең алдымен мәлімет бір жақты болмайды. Екі жақты пікір алмасу түрінде өтеді. Мәліметті беруші-коммуникатор, оны қабылдаушы-реципиент деп аталады. Сондықтан да негізгі мәліметті біреуден екінші адамға беру ғана емес, қарым-қатынас барысында ортақ көзқарас, пікір, ортақ мәнге келу маңызды. Бұл міндетті орындауда ерекше механизм-кері байланыс іске қосылады, ол реципиенттің коммуникатордың іс-әрекетін қалай қабылдап, бағалауына байланысты. Сонымен, кері байланыс дегеніміз – коммуникатордың әрекетіне деген реакциясын көрсететін мәлімет. Ең алдымен тура және жанама. Тура кері байланыста реципиент пікірі ашық түрде берілед. Мысалы: «сенің пікірің маған ұнамайды», «не айтып тұрғаның маған түсініксіз», т.б. және де әртүрлі қимыл-қозғалыс (жест), ренжу, қуану, т.с.с. бұл түрде тиімді болады. Жанама кері байланыс –психологиялық мәліметті берудің астыртын түрі. Бұл жағдайда әртүрлі сұрақтар, кекету, күтпеген эмоциялық реакциялар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда коммуникатор партнердің не айтқысы келетінін өзітүсінуі қажет. Әрине бұлай түсіну әрқашан дұрыс болмауымүмкін, сондықтан түсінуі қиынырақ болады. Коммуникация процесінде тек мәлімет алмасу ғана емес, оны партнерлердің бірдей тура түсінуі қажет. Яғни коммуникация процесінде келіп түскен мәліметті дұрыс түсіну (интерпретация) проблемасы туындайды.

1. Мәліметтің формасы мен мазмұны коммуникатордың жеке-даралық ерекшелігі, реципиент туралы көзқарасы, ол туралы өзінің пікірі және қарым-қатынас процесіндегі жағдайларға байланысты.

2. Оның жіберген мәліметі реципиенттің жеке-дара психологиялық ерекшеліктеріне, көзқарасы, пікірлеріне, жағдайда байланысты өзгеріске түседі. Мәселен, бастығы мен өзінің ұлынан естіген бір мәлімет екі түрлі психологиялық реакцияға әкеледі. (Бастықтың айтқанын зейінмен тыңдаса, баласынікіне ашулануы мүмкін). Мәліметті әртүрлі қабылдау бірнеше себептерге байланысты. Солардың ішінде маңыздысы-коммуникативтік кедергінің болуы (түсініспеушілікке әкелетін тосқауыл), ол-коммуникативтілік процестің екінші ерекшелігі. Түсініспеушілік кедергісі болуы мүмкін. Түсініспеушілік кедергісінің бірнеше түрлеріне болады: 1) фонетикалық кедергі жатады. Әртүрлі тілде, диалектіде сөйлеу, тілдегі кемістік (немесе дикция), тілдің грамматикалық құрылымының өзгеруі. Өте тез сейлеу, сөзді анық айтпау, қосымшадыбыстардың болуы да осыған себеп болады.2) Сематикалық кедергі сөз мәнінің ерекшеліктері (тезаурус) әртүрлі жаргондар, слэнгтер. әртүрлі ортаның өзіне тән «мини-тілі» болады. Өздерінің қалжыңдығы, тілінің оралымдары, т.с.с. Мұндай барьерлерден аттай білу мұғалімдер, дәрігерлер, басшылар үшін өте қажет. 3) Стилистикалық кедергі - коммуникатор тілінің стилі жағдайға сәйкес келмегенде немесе реципиенттің психологиялық көңіл-күйіне сәйкес болмағанда көрінеді. Мысалы, балаларға берілген мәлімет қызықты түсінікті тілде емес, қиын ғылыми тлде айтылса, осындай құбылыс байқалады. Сондықтан коммуникатор өзінің реципиенттерінің көңіл-күйі, жағдайларын сезіне білуі керек, қарым-қатынас жағдайларының өзгерістерін тез сезініп, саған байланысты өзгерістер енгізуі қажет. 4) Логикалық кедергі, коммуникатордың ұсынған логикалық тұжырымдары өте күрделі болғанда туындайды. «Ерлер логикасы», «әйелдер логикасы», т.б. логикалар туралы айтуға болады. Қарым-қатынастағы әлеументтік-мәдени ерекшеліктерге саяси, діни, кәсіби ерекшеліктерді жатқызуға болады. Қарым-қатынас процесіндегі мәлімет алмасу деңгейлері екі түрде іске асырылады: вербалды, вербалды емес. Вербалды (сөз арқылы) деңгейінде (негізгі)-тіл пайдаланылады

Жеке адамдар қарым-қатынасындағы байланыстар.

Қарым-қатынас барысында ақпарат бір адамнан (коммуникатор - ақпарат беруші) екінші адамға (реципиент - ақпарат алушы) тек беріліп-алынбайды, алмасады. Соңдықтан, қарым - қатынасдағы ақпарат алысу - тікелей ары-бері ауысу ғана емес, бұл процестің негізгі мақсаты белгілі жағдайдың не мәселенің жалпы мағынасын анықтау, ортақ көзқарасты белгілеу мен келісімге келу.

Осы міндетті шешу үшін тұлғааралық қарым - қатынас барысында кері байланыс механизмі қызмет етеді. Бұл механизмнің мәні: тұлғааралық коммуникацияда ақпарат алмасу екі есе кебейеді, коммуникатордан реципиентке өткен ақпараттың ішкі мағынасымен қатар реципиент коммуникатордың ақпаратына, оның тәртібіне қалай қарайтыны, қалай бағалайтыны жөнінде мәліметтер беріледі.

Кері байланыс дегеніміз коммуникатордың әрекетіне

реципиенттің реакциясы туралы берілетін ақпарат. Кері байланыстың мақсаты - қарым - қатынас серігіне оның мінез-құлықтары өзгелер жағынан қалай қабылданып, сезіліп тұрғанын түсінуге көмектесу болып табылады.

Кері байланыс түрлері: тікелей және жанама.

Тікелей кері байланыс кезінде реципиенттің сөйлеушінің құлқына реакциясы ашық түрде көрініс алады. Мысалы, тікелей сөйлемдер "Сен айтып тұрған нәрсе маған ұнамайды", "Не деп тұрсың, түк те түсінбей жатырмын". Не болмаса, тікелей қуаныш, ашу, ыза, мұң сезімдерін айқын көрсететін ым-ишаралар. Тікелей кері байланыс реципиентті коммуникатор түсінуі үшін қолайлы жағдай жасап, қарым - қатынасды тиімді және нәтижелі етеді.

Кері байланыстың жанама түрі психологиялық ақпаратты қарым - қатынас серігіне жасырын, астыртын жеткізу жолы. Ол үшін неше түрлі риторикалық сұрақтар, кекетулер, қатынас серігі күтпеген эмоциялық реакциялар пайдаланылады. Коммуникатор реципиенттің өзіне қарасты әсері, қатынасының шынайы сипаты туралы өзі ойлап жетуі керек. Сөйлеушінің ойлаған сезімдері мен пікірлері үнемі дұрыс бола бермегендіктен қарым - қатынас барысы да, ақпарат алысу да белгілі дәрежеде күрделене түседі.

Сонымен, психологиялық кері байланыс - тұлғааралық коммуникацияның алғашқы ерекшелігі.