1.Аса қажеттілікті тудыратын қауіптің көздері әр түрлі бо-

луы мүмкін. Сондықтан оларды темендегідей топтарға бөлеміз:

а)Адамның өміріне, денсаулығына, бағалы материалдық

мүліктеріне қауіп тендіретін табиғаттың немесе өндірістік апат-

тардың әсері (жер сілкінісі, дауыл, улы газдың таралуы және т.б);

ә) техниканың немесе әр түрлі механизмдердің бүзылуы, ақаулығы;

б)физиологиялық (суық, аштық) немесе биологиялық (әр

түрлі аурулар болуы) процестер;

в)адамның қоғамға қауіпті әрекеті;

г)жануарлардың (ит, өгіз, жабайы аңдар) шабуылы.

Қауіп нақты болуы керек. Ол жоғарыда керсетілген

мүдделерге тікелей төніп тұруы керек.

Қауіпшын мәнінде анық (жалған емес) болуы керек. Яғни

заңмен қорғалатын мүдделерге қауіп жөнінд^гі жорамал, елес-

тер емес нақты, шын мәніндегі қауіп тікелей төніп түруы ке-

рек. Жалған қауіптің түсінігі, жалған қорғанудың түсінігімен

үқсас болып келеді.

Екінші шарт — төнген қауіптен қорғауға қатысты Іпарт. Аса қажеттіліктің, төніптұрған қауіптілікті тыюға жататын заңды шарттары мыналар болып табылады:

а)Қорғау жеке адамның, қоғамның және мемлекеттің

мүдделерін қорғауға бағытталған болуы керек;

ә) Қажетті қорғанудағыдай зиян қол сүғушыға емес, басқа, бөтен адамдарға (үшінші жаққа) келтірілугетиіс;

б)Аса қажеттілік жағдайында төніп түрған қауіпті залал

келтірмейтойтару, ешбір мүмкін емес болуы керек;

в)қорғау өз уақытында дер кезінде жүзеге асуы керек.

г)Қорғану аса қажеттіліктің шегінен шығыпкетпеуі керек.

ҚК-тің 34-бабының екішиі бөлігіне сәикес құқық қорғау

мүдделеріне алды алынғанға тең немесе одан гөрі елеулі зшгн келтірілген, төнген қатердің сипаты мен дәрежесіне және қатер жойылған жағдайға керінеу сәйкес келмеитін зиян келтіру аса қажеттыік шегінен шыгу деп танылады. Мүндай шектен шығушылық тек қасақана зиян келтірілген жағдайлаіэда ғана жауаптылыққа әкеп соғады. Аса қажеттілік те қажетті қорға-ну сияқтьі занды және қоғамға пайдалы іс-әрекет болып табы-лады. Бірақ бұл екі институттың өзара өзгешеліктері бар Қажетті қорғануда қиянат жасаушыға келтірілген зиян, тойта-рылған зияннан кеп болуы мүмкін. Аса қажеттіліктің бүдан өзгешелігі сол, ол тойтарылған зиян болған немесе орын алған зияннан гері көбірек болғанда ғана заңды болып саналады. Бүлардан басқа, қажетті қорғануға қарағанда аса қажеттілік кезіндегі келтірілген зиян үшін, азаматтық-қүқықтық жауап-тылық жойылмайды және де азаматтық іс жүргізу арқылы келтірілген зиянның орны толтырылуы мүмкін.

5)Аталған қылмыс үшін қарастырылған жазадан гөрі неғұрлым жеңіл жаза тағайындау.

ҚК-тің Ерекше бөлімі баптарының санкциялары сотқа жа-заны жеке-даралау үшін біршама мүмкіндіктер беретіндей етіліп құрастырылған. Алайда, өмірдегі жағдайлардың сан алуандығы, нақты бір істе кездесетін ерекше жағдайлар санк-цияның ең төменгі мөлшеріне тең жаза тағайындаудың, немесе балама санкциялар кезіндегі ең жүмсақ деген жазаны тағайын-даудың өзі де жазаның ҚК-тің 38-бабында тұжырымдалған мақсаттарына сәйкес келмейтіндігі және шамадан тыс қатал екендігі туралы пікір тудыруы мүмкін. Мүндай жағдайларды ескере келе, ҚК-тің 55-бабы әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесін едәуір азайтатын басқа да мән-жайлар болған кез-де, сондай-ақ топтық қылмысқа қатысушының топ жасаған қылмыстарды ашуға белсене жәрдемдескен кезде — жаза Қыл-мыстық кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті бабында көзделген ең төменгі шектен төмен тағайындалуы мүмкін не сот жаза-ның осы бапта көзделгенінен неғұрлым жеңіл түрін тағайын-дауы не міндетті жаза ретінде кезделген қосымша жаза түрін қолданбауы мүмкін деп белгілейді.

Жазаны ең төменгі шектен төмен тағайындау сотгәлған адамға соттың жазаның санкцияда көрсетілген түрін белгілеуінен түрады, бірак бұл жаза ең төменгі шектен төмен мөлшерде тағайындалады. Мысалы, санкцияда 100-ден 200-гедейінгі ай-лық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппүл көзделген, ал сот болса 50 айлық есегаік көрсеткіш мөлшерінде айыппүл тағайын-дайды. Басқа бір мысал, санкцияда 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген, сот бүл бап бойынша жазаны ҚК-тің 55-бабына сүйене отырып 2 жылға бас бостан-дығынан айыру түрінде тағайындайды. Алайда, ҚК-тің Ерек-ше бөлімінде көрсетілген жазаның аталған түрі үшін ен төменгі мөлшерден төмен жаза ҚК-тің 55-бабының тәртібімен тағайын-дала алмайды. Мысалы, 25 айлық есептік көрсеткіштен кем мөлшердегі айыгшүл, немесе 6 айдан кем мерзімге бас бостан-дығынан айыру. ҚК-тің сотталған адамның әрекеті сараланып отырған бабының санкциясында көзделгеннен басқа, жазаның неғүрлым жеңіл түрін тағайындау — жазаның санкцияда керсетілмеген, бірақ неғүрлым жеңілдеуін тағайындауын білдіреді. Мысалы, ҚК-тің қолданылудағы бабътның санкция-сы баламалы түрде бас бостандығынан айыру мен қамауға алуды қарастырады. Сот бас бостандығын шектеуді тағайын-дайды.

Істің ерекше мән-жайлары, сондай-ақ топтық қылмысқа қатысушының топ жасаған қылмыстарды ашуға белсене ара-ласуы жазаны ҚК-тің 55-бабын қолдана отырып тағайындауға негіз болып табылады.

Істің ерекше жағдайлары ретінде қылмыс жасаудың онды мақсаттары мен ниеттерінің болуын, айыпкердің косымша роль атқаруын, оның қылмыс жасау кезіндегі және одан кейінгі әрекетінтүсіну керек. Бүл жерде әңгіме қылмыс салдарын бол-дырмау әрекеті, келтірілген залалды өз еркімен толтыру, шын өкіну, өз еркімен келу және т.б. әрекеттер жайлы болып отыр.

Жекелеген жеңілдетуші мән-жайлармен қатар, мүндай мән-жайлардың жиынтығы да ерекше деп танылуы мүмкін.