20)Кінәнің түсінігі және қылмысты саралаудағы маңызы. Кінә нысандары.

Қылмыстык күқықтың ең маңызды қағидаты жауаптылық-ты кінә болған жағдайда ғана белгілеуді білдіретін — кінәлі жауаптылық қағидаты болып табылады. Бүл қағидат ҚК-тің 19-бабында анық тұжырымдалған. ҚК-тің 19-бабының бірінші бөлігіне сәйкес адам тек қоғамға қауіпті әрекеті (әрекетсіздігі) және содан келген қоғамға қауіпті зардап үшін ғана қылмыс-тық жауаптылыққа тартылады.

Адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келгенімен кінә дәлелденбесе, қылмыстық құқық қылмыстық жауаптылыкты болдырмайды.

ҚК-тің 19-бабының екінші бөлігінде объективті айыптауға, яши кінәсіз зиж келтіргені үшін қылмыстық жауаптьглыққа жол берілмейтіндігі көрсетілген.

Кінә — адамның қасақана немесе абайсызда өзі жасаған қоғамға қауіпті әрекетіне және оның қоғамға қауіпті зардабы-на психикалық қатынасы.

Кінә әрқашанда қасақана немесе абайсызда жасалған іс-әрекеттен туындайды.

ҚК-тің 19-бабының ушінші бөлігінде қасақана немесе абай-сызда қылмыстық әрекет жасаған адам ғана қылмысқа кінәлі болып танылады делінген.

Қылмыс жасаудағы кінә — объективтік шьшдықтың фактісі. Субъектінің кінәсі жөніндегі тұжырымды сот іс бойынша жи-нақталған барлық дәлелдер негізінде жасайды.

Егер қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекет жасалып, одан адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келсе немесе зиян келу қаупі туса ғана кінә жайында әңгіме қозғауға болады. Қылмыстық-құқықтық ұғым бойынша қылмыс жок жерде кінә да жоқ.

Кінә — тек психологиялық қана емес, сонымен қатар әлеуметтік-саяси да ұғым.

Кінәнің психологиялық мазмұны адамның өзі жаса-ған әрекеіінің және оның зардабының іс жүзінде болғандьтғын ұғынатындыгында немесе ұғынуға мүмкіндік алатьтндығында.

Кінәнің әлеуметтік-саяси мағынасы — адамның өз әрекетінің және оньщ зардабьшың әлеуметтік мәнін, яғни олар-дың коғамға қауіптілік сипатын ұғынуында, немесе ұғынуға мүмкіндігі барлығында.

Қылмыс жасаған адамның саналы-ерікті психикалық жағдайы дегеніміз адамның санасы мен еркініц қылмыстык заңда кезделген, өзі жасаған әрекеткежәне оның салдарына (зардап-тарына) қатынасы. Сана (интеллектуалдық жағдай) мен еріктің (еріктік жағдай) өзара жиынтығы кінәнің мазмұньш құраГтды. Осылайша кінә екі — интеллектуалдық және еріктік жагдай-/Іармен сипатталады. Интеллектуалдык, және еріктік жаг-дашардың әртурлі арақатынасы кінәніц нысандарға, ал нысан-ныц оз ішінде түрлерге бөлінетіндігініц негізінде жатыр.

Қылмыстық заңда кінәнің екі негізгі нысаны көзделген: қасақаналық және абайсыздық (ҚК-тің 20 және 21-баптары). Қасақаналық өз кезегінде тікелей және жанама болып, ал абайсыздық — менмендік және немқ%райдылық болып бөлінеді. Занда кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстар да қарас-тырылған (ҚК-тің 22-бабы).

21)Қажетті қорғану түсінігі мен мәні

ҚК-тің 32-бабының бірінші бөлігінде "қажетті қорғану жағдайында кол сүғушы адамға зиян келтіру, яғни қорғану-шының немесе өзге бір адамның жеке басын, түрғьтн үиін, меншігін, жер учаскесін және басқа да қүқықтарын, қогамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамдық қауіпті қол сүғушылықтан қол сұғушьгға зиян келтіру жолы мен қорғау кезінде, егер бұл орайда қажетті қорғану шегінен асып кетушілікке жол берілмеген болса, ол қылмыс болып та-былмайды" деп көрсетілген. Сол қылмыс болып табылмайды деп көрсетілген қорғану әрекеті — қажетті қорғану болып та-былады. Осылай, келтірілген зиян өзінің сыртқы формальды белгілері бойынша ҚК-тің Ерекше бөлімінде көрсетілген әрекеттердіңқұрамына сайкелген қажетті қорғану іс-әрекеттін, қылмыс екендігін жоятьш мән-жайлар қатарьгна жатқызылады.

Әрбір адамның мемлекет органдарынан, я болмаса басқа тұлғалардан көмек сұрау мүмкіндігіне қарамастан қажетті қор-ғану арқылы қоғамға қауіпті қол сұғушылықтан кұтылуға құқығы бар.

Қажетті қоргану қылмыспен куресудегі мацызды әрі тиімді әдістердіц бірі. Ол азаматтардың Конституциялық қүкығы бола отырып, олардың жалпы құқықтары мен бостандықтарының кеггілі және қоғамға пайдалы әрекет ретіъде, қылмыстың алдын алуда және қылмыспен күресуде белсенділікті арттырады.

Қажеттіқоргшіу— әрбір адамның задды және заң қолдай-тын әрекеті болып табылады. Себебі, қорғану қиянат жасауды тыюдың, оған тойтарыс берудің белсенді әрекет нысаньт, Ол — шабуыл жасаушыға тікелейқарсы істелген әрекет болып сана-лады. Заң бойынша барлық азаматтар — кәсіби немесе өзге де арнаулы даярлығына, қызмет жағдайына қарамастан қажетті қорғануға бірдей негізде құқылы. Заңда лауазым адамдары немесе басқадай құқық қорғау органдары үшін қажетті қорға-нуды қолданудың ерекше талаптары белгіленбеген. Коптеген азаматтар үшін қажетті қорғануды қолдану олардың жеке қүқығы болып табьглады. Алайда, қажетті қорғануды жүзеге асырудың негізгі шарттарыда бар. Қажетті қорғанудың бірінші шарты бойынша әрекет қогамга қауіпті болуы керек< яғни ол арқылы заңмен қорғалатын мүдделерге тікелей зиян келетін болуы немесе зиян келу қаупі туындауы керек. Міне осы жағ-дайда қажетті қорғануды қолдануға болады.

Көбінесе адамның өмірі мен денсаулығына, қоғамдық тәртіпке, меншікке қарсы қылмыстардан қорғануға бағыттал-ған қажетті корғану сот тәжірибесінде көп кездеседі Мыссиіы, 1994 жыпдыц қазан айында Орал қаласында психикшіык, ауру В. медицина қызметкері К-ні өлтіргеи. В. өзін устамак, болганми-диция қызметщмеріне қарумен қарсылык, көрсетеді. Осылай ол мипицш қызметкершің біреуіне пышщпен дене жарақатын са-лът, келесі қызметкфге умтыла бергенде, милиция қызяіеткері Н. қоргана отырып,р¥қсат етілген қарумен В-ны атып, огай ауыр дене жарақатын салады. Бұл жерде милиция қызметкері Н-ның әрекеті құқыққа сай, дұрыс дептабылады. Кажетті қор-ғануды қарсы бағытталған әрекетке ғана қолдануға болады. Құқықтық міндетін орындамайтын әрекетке қажетті корға-нуды қолдануға негіз жоқ. Сонымен қатар қажетті қоргану-ды қылмыстың формальды жағынан белгілері бар, маңызы шамальт әрекет немесе әрекетсіздікке қолдануға да болмаи-ды. Мысалы, мұндай әрекеттердің біріне жасөспірімдердің ұрлықтарын (жеміс-жвдек, арзан заттар ұрлау т. б ) жатқы-зуға болады.

Қажетті қорғануды қолданудың екінші шарты — нақты қал сугушылықтыц бар болуы. Нақтьтлы төніп тұрған қол сұғушы-лық заң қорғайтын объектіге зиян келтіре бастаған, яғни зиян келтіргелі жатқан немесе зиян келтіруге кіріскен әрекетпен сипатталады. Осыған орай Атырау облысының аудандарының бірінде болған мына жағдайды айтуға болады: Қарақшылыгы ушінкудікті У. дегенсізаматтыішкіістер оргаиына тапсыру ушін әрекеттенген ішкі істер органы қызметкерлері Е. және Б-иыц өздері қол сугушылықтыц қаупінде к,алып қояды. Сом темірмен, сойылмен қаруланган кудікті У. озініц екі агасы және әкесімен бірге орган қызметкері Е-ні аягынан урып қулатып, оны одан әрмеи соққыга ада бастайды. Қылмыстық әрекетті тоқтату ушін орган қызметкері Б. бірнеше рет жогарыга қаратып оқ атты Б/рақ бул ескертуге олар ешқандай да құаақ аспагалы былай турсын, тіпті У. қулап жапщан ішкі іспіер органы қызметкері Е-ні сом темірмен және урмақшы болып енді қольш сермей бергеиде оргаи қызметкфі Б. У-ды атып өлтіреді².

Қол сұғушылық нақты төнген қатерден басталып, оны шын мәнінде тойтарумен аяқталады. Егер де қол сұғушылық бітіп кеткен болса, оған қажетті қорғануды қолдануға болмавды Яғни, қажетті қорғануды нақтыльт қауіп төндірген қол сұғу-шылыққа ғана қолданады.

Қажетті қорғанудың ушінші шарты — қогамга қауіппн қаі сугудың шын мәнінде айқын, болуы. Қорғану жалған болмауы керек, яғни, жорамалды түрде, әрекет қиянат келтіреді екен деп ойлап, оның байыбына бармай жатып жалған қорғануға болмайды. Сырттаи қарағанда ұқсас болып көрінетін қажетті қорғану мен жалған қорғануды айыра білу керек. Бұлар бірдеи емес.