18)Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы.

Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы мен жазасы туралы мәселелер арнайы, бірінші рет Қазақстан Рес-публикасы Қылмыстықкодексінің тарауларыньщ бірінде орын алған, яғни ол әділеттілік қағидаттарына сәйкес 1990 жылғы 15 қазанда Біріккен Үлттар Үйымының бас ассамблеясының келісімімен мақүлданған және күшіне енген "Балалардың қүқықтары" туралы Конвенциясымен сәйкестендірілген. Заң шығарушы кәмелетке толмағандардың қылмыс жасауы олар-дың психологиялық өсуі ерекшеліктерінен, қоршаған ортаның қылмыстекті жағдайының әсерінен, қамқорлыққа алынбауы-ның салдарынан және тағы басқа факторлардың әсерінен пай-да болады деген тұжырымнан шығады.

Кәмелеткетолмағандардыңқылмыстылығының алдын алу-да мемлекет, жасөспірімдерді қадағалаусыз қалдырумен қатар ересектердің құқық бұзушылық әрекеттерінің жасөспірімдерге кері әсер беруі сияқты жәйттермен күресуде. Кәмелетке тол-мағандарды қылмыстық жауаптылыққа тартудың мәселелері өзіне тән тарихи даму сатыларының ерекшеліктеріне ие¹, мы-салы, қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша 15 жаста жауапты-лыққа тартылмаған. Профессор С.Л.Фукс осы жәйттерге бай-ланысты былай деген: 15 жасқа толмаған адамдарды қылмыс-тық жауаптылықтан босату ұрлық пен кісі елтіруден басқа, олардың өздері істеген іс-әрекеттеріне жауап бере алмайтын-дығына емес керісінше олардың жасаған қылмысы үшін айып төлеуге шамасы келмейтіндігіне келіп тірелген, яғни көп жағ-дайларда жазаның мүндай түрлері сөгіске әкеп соқтырған. "Адамның жасы 15-ке толған сәттен қазақтың жас бозбаласы, әке болуға жараған (қазақта "он бесте отау иесі" — деген мақал бар). Меншік иесі ретінде соттың алдында өзінің іс-әрекетіне жауап беріп, қылмыстық жауаптылықты өтеуге қабілетті деген^сөзқарас болды².

Қазақ әдет-ғүрып қүқығы жүйелерін РСФСР-дің Қылмыс-тық кодексіндегі толықтырулар мен өзгертулерден табуға бо-лады, олар қазақтың жерінде іске асырылды. Ауылдың құқықтық сана сезімдәрежесінжәнеқарапайым көшпенді ха-лықтың жағдайларын, олардың өмір сүру шарттарын ескере отырып Қазақстанның ОАК өзінің III сессиясында кәмелетке толмаған қазақтарды қылмыстық жауаптылыққа тартудың ерекше шарттарын бекітті. Қылмыстық жаза көбінесе Й-жасқа толмағандарға, соныменқатар 14жастан 18 жасқа деиінгі кәме-летке толмағандарға қолданылмады. Кәмелеткетолмағандарға басқа ұлттарға қатысты 14жастан 16 жасқа дейін жауаптылық белгіленді³.

Қазақстан аумағында 35 жыл бойы күшін жоимаи қолда-нылған Ресейдің 1926-жылғы Қылмыстық кодексі қылмыстық жауаптылықты белгілейтін жас шамасын былайша аныктады:

"Дәрігерлік-педагогтік сипаттағы әлеуметтік қорғау шарала-рын қолдануға болатын он төрт жасқа дейінгі жасөспірімдерге, соттык-түзету сипатындағы әлеуметтік қорғау шараларын қол-дануға болмайды".

Он терт жастан, он алты жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамдарға кәмелетке толмағандардың ісі жөніндегі комиссия, егер дәрігерлік педагогтік сипаттағы әлеуметтік қорғау шара-ларын қолдану мүмкін емес деп тапса ғана соттық-түзету си-патындағы әлеуметтік қорғау шараларын қолданады.

Алаңда КСРО-ньщ Оргалық Атқару Комитетінің 1935 жылғьг 7 сәуірдегі қаулысында "кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыспен күресу шаралары" туралы, яғни Кеңестік Респуб-ликаның қылмыстық заңының 8-бабы алып тасталынды да былайша: "жасы толмағандар, 12-жастан бастап, көше үрлық-тары, күш көрсету, дене жарақатын салу, озбырлау, кісі өлтіру, кісі өлтіруге оқталу үшін қылмыстық жауаптылыққа және сотқа тартылады және оларға қылмыстык жазалаудың барлык шаралары қолданылады" депқайта белгіленді¹.

Бүгінгі таңдағы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша қылмыстық жауаптылыққа, қоғамға кауіпті іс-әрекетжасаған 16 жасқа толған адам тартылады. Ал кейбір жағдайларда қоғамға қауіптіліктің деңгеяіне қараи, заңда көзделген қылмыстарды жасағандығы үшін кәмелетке толма-ғандар 14-жастан бастап қылмыстық жауаптылыққа тартыла-ды. Бұл қылмыстарға: кісі өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру, ауырлататын мән-жайлар кезінде денсаулық қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру, зорлау, жыныс-тық сипаттағы күштеу әрекеттері, адам үрлау, ұрлық жасау, кісі тонау, үрып-соғу, қорқытып алу, ауырлататын мән-жай-лар кезінде автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын үрлау мақсатын кездемей заңсыз иелену, ауырлататын мән-жайлар кезінде мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру, терро-ризм, адамды кепілге алу, террорлық акті туралы біле түра керінеу өтірік хабарлау, қару жарақты, оқ-дәріні, жарылғыш заттар мен жару қүрылғыларын ұрлау не қорқытып алу, ауыр-лататын мән-жайлардағы бүзақылық, тағылық, есірткі заттар-ды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды ұрлау не қорқытып алу, ауырлататын мән-жайлар кезінде қайтыс болған адам-дардың мүрдесін және олардың жерленген жерлерін қорлау, көлік қүралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарам-сыз ету қылмыстары жатады.

1991—1995 жылдардағы республика көлеміндегі статисти-калық мәліметтер кәмелетке толмағавдар арасьшдағы кылмыс-тың есуін былайша көрсетті: 1991 ж. — 7,5%, 1992 ж. — 14,]%, 1993 ж.-11,5%, 1994ж. -9,6%, 1995 ж.~ 5,4%, 1996 ж. -7,0%.

Көріп отырғанымыздай кәмелетке толмағандар арасында қылмыстылық деңгейінің сот-құқықтық реформа бойынша бірқатар латенттілігі бар екенін түсінеміз және оньщ едәуір төмендегенін байқаймыз. Тәжірибе көрсеткендерг кәмелетке толмағандар арасында Республикамызда қылмыстың басым көпшілігі мүліктік қылмыстармен, зорлаумен байланысты, аса қатыгездікпен жасалған; спиртгік ішімдіктерге, есірткі заттарға әуес болуымен байланысты қылмыс түрлері де көп кездеседі. Сонымен қатар, көмелетке толмағандар арасындағы қылмыс-тар көбінесе топтасқан түрде, ал олардың 20%-ы ересек адам-дармен бірге жасалады.

ҚК-тің 78-бабына сәйкес Кәмелетке толмағандар деп қыл-мыс жасаған кезге қарай жасы он төртке толған, бірақ он сегізге толмаған адамдар танылады. Заң шығарушы кылмыс-тық жауаптылық туындайтын ең теменгі жасты белгілей оты-рып, кәмФІетке толмағанды сол жаста езінің іс-әрекетіне жауап бере алады деп және қылмыстық жазаны сезіне алады деп анықтаған.

Осыған байланысты заң шығарушы "кәмелетке толмаған" деген терминге анықтама беріп отыр. Ал бүл қылмыстық жауап-тылықтың нормасын дұрыс қолдануға мүмкіндік береді. КСРО Жоғарғы Сотының 1976 жылғы 3 желтоқсандағы №16 қаулы-сының 6-тармағында, Соттардың, кәмелетке толмағандардың қылмысы және көмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тартуы, туралы мәселелерді тәжірибеде дүрьгс қолдануы тура-лы былайша түсініктеме берген, "сот кәмелетке толмагандар-дың жасын дәл анықтауда шаралар қолдануға міндетті (күні, айы, туған жылы). Жасөспірім туған күні емес келесі, ертеңіндегі күннен бастап белгілі бір жасқа толды деп саналады. Сот-медициналық сараптама жасты анықтау кезінде, сотталу-шының туылған күнін сол жылдың соңғы күнімен белгілейді; жасіың ең төменгі немесе ең жоғарғы шегін/жылды анықтауда, сот сараптаманың қорытындысымен анықталған төменгі жас мөлшерін белгілейді"¹.

Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстық жауаптылығы нормаларын жеке тарауға беліп қарастыру, қылмьгстық іс жүргізу нормаларымен тығыз байланыстылықты көрсетеді.

Кылмыстық кодекстің VI бөлімінде "кәмелетке толмаган-дардың кылмыстық жауаптылығының" жалпы негіздерг кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы ерекшеліктерін (ҚК-тің 78-бабы), Кәмелетке толмағандарға тағайындалатынжаза түрлері (ҚК-тің 79-бабы), кәмелетке тол-маған адамға жаза тағайывдау (ҚК-тің 80-бабы), кәімелетке толмағандарды жазадан босату (ҚК-тің 81-бабы), тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралары (ҚК-тің 82-бабы) және олар-дың мазмұны (ҚК-тің 83-бабы), кәмелетке толмағандарды жа-заны өтеуден шартты турде мерзімінен бұрын босату (ҚК-тің 84-бабы), ескіру мерзімі (ҚК-тің 85-бабы), және соттылықты жою мерзімдері (ҚК-тің 86-бабы), сонымен қатар бірінші рет, осы бөлім арқылы кәмелетке толмағандардың қылмыстық жау-аптылығы ерекше-ліктерін талдауы оны дұрыс қолдану мүмкіндіктерін және он сегіз жастан жиьфма жасқа дейінгі жас аралығында қылмыс жасағандардың қылмыстық жауаптылы-ғында, ізгілік қағидаттарын іске асыру, адамның жеке тұлға-сына дұрыс қарау тағы басқа да ерекшеліктерін қарастьграды.