Польский язык для продвинутых = Język polski dla zaawansowanych

[Северная пчела 1831: 149]. Nazwa центральный комитет (komitet centralny), utrwalona w rosyjskim słowniku akademickim już w roku 1847 [Словарь 1847: 4.], a w drugiej połowie XIX wieku nabiera odpowiednich odcieni semantycznych odnoszących się do polskiego organu kierującego powstaniem styczniowym 1863 r., ruchem narodowowyzwoleńczym, a później — do Wielkiego Proletariatu.

W ten właśnie sposób zachodził proces wyrównania semantyki terminów należących do dwóch języków.

W tym artykule poruszamy problem zapożyczeń terminów tematycznie związanych z polskim ruchem powstańczym. Krąg polskich zapożyczeń można znacznie rozszerzyć co pokazałem w swoim słowniku polonizmów w języku rosyjskim XIX wieku.

Słownik

Aneks — приложение. Najprawdopodobniej — вероятней всего.

Narodowowyzwoleńczy — национально-освободительный. Niewątpliwie — несомненно.

Odzwierciеdlać — отражать. Postępowy — передовой. Szacunek — уважение. Szczególnie — особенно. Szereg — ряд.

Urywek — отрывок. Zapożyczenie — заимствование.

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1.Jakie polskie słowa były zapożyczone przez autorów rosyjskich w XIX wieku? Proszę dać przykłady.

2.Jakie rosyjskie słowa były zapożyczone przez język polski? Proszę dać przykłady.

3.Jakie słowniki języka polskiego są ci znane?

61

4.Jakie słowniki języka rosyjskiego są ci znane?

5.Podaj teksty źródłowe, w jakich polskie zapożyczenia występują.

Текст 14

O historii słowa Polka, polka we współczesnym rosyjskim języku literackim

В статье «Об истории слова полька в современном русском литературном языке» определяются исторические предпосылки образования многозначности (омонимичности) данной единицы. Рассматривается история слов в значениях: 1) полька — Polka — «женщина польской национальности»; 2) полька (polka) — «сорт пшеницы»; 3) полька (polka) — «разновидность танца».

Historia słowa Polka — “kobieta polskiej narodowości” w języku rosyjskim sięga XVIII wieku, jeśli brać pod uwagę pierwszą jego fiksację w słowniku Nordsteta [Нордстет 1782: 2, 594]. Forma Polaczka jest właściwie późniejszym rusycyzmem w języku polskim. Patrz następujące przykłady ze słowem Polka: “Ogłoszono adres do Polek, których zapraszają do pułku Sarmatek dla opatrywania rannych i dla zaopatrzenia bojowników w żywność” [Прибавл. к № 4 Моск. вед. 1831: 4, 3]; “Do pojedynku doszło w rezultacie kłótni, przyczyną której była piękną Polkę” [Современные известия 1869: 26, 2].

To nie jedyne wykorzystanie słowa polka (z małej litery), ale tym razem dla nazwania gatunku pszenicy. Najprawdopodobniej to słowo powstało od związku słownego “polska pszenica” — pszenica, którąw Syberięprzywożono z Polski. Patrz o tym u Maksymowa: “Najlepsząz pszenic za Bajkałem nazywano polką, którąu rodzin starowierów zwano inaczej kubanką przywożoną po raz pierwszy z Polski” [Максимов 1871: 3, 56].

Jeśli rzecz o trzecim słowie, to słowo polka — “ rodzaj tańca”, “taneczny ruch tego tańca”, często identyfikuje się przy omówieniu jego pochodzenia ze znaczeniem “kobieta polskiej narodowości”. Oto przykłady na wykorzystanie słowa polka w tym tanecznym znaczeniu:

62

“Literacka dziewoja odkaszlnęła, zrobiła gest ręką w rodzaju polki i wymówiła ...” [Вельтман 1990: 145]. I

W nauce istniejądwa wyjaśnienia etymologii tego terminu. Pierwsza z nich ukazuje właśnie na słowo polka w znaczeniu “kobieta polskiej narodowości” jako motyw dla nazwania tego tańca. Właśnie Maks Vasmer w swoim słowniku twierdzi, że Czesi wymyślili taniec o tej nazwie, żeby w ten sposób uhonorować polskie kobiety — dzielnych uczestniczek polskich powstań [Фасмер 1987: 3, 321]. Tę wersję pochodzenia nazwy czeskiego tańca podtrzymują tacy polscy badacze- -lingwiści, jak M. Basaj i J. Siatkowski [Basaj 1972: 12, 26].

Druga etymologia związana jest z charakterystycznym ruchem — tanecznym półkrokiem nazywanym po czesku půlka (polka) — “połówka” [Ушаков: III, 554]. Ten pogląd wypowiada również H. Cyganienko [Цыганенко 1989: 357]. Niewątpliwie polka jest tańcem stworzonym w Czechach, skąd i przeszedł w inne europejskie salony [patrz o tym, np.: БАС 1960: 10, 1142 — 1143; Гавкин 1912: 513; Шанский 1975: 353], a spór właściwie toczy się wokół tego jakie to słowo: polskie (Polka), czy też czeskie (půlka) było podstawowym dla nazwania tańca.

Niewątpliwy fakt — polka na początku ХIХ wieku była zupełnie nowym tańcem jak dla zachodnioeuropejskiej, tak i dla zachodniosłowiańskiej, czeskiej i polskiej kultury.

W Czechach i Polsce były podobne tańce wykonywane prostym ludem i z tej też przyczyny nie cieszące się szacunkiem w wyższych sferach. Tym nie mniej elementy tego ludowego tańca weszły w nowomodny taniec europejskich salonów. Atrybutem w jego wykonaniu początkowo był polski kostium narodowy. Dla jego nazwy były przyjęte słowa podobnie brzmiące jak w Czechach (půlka — “połówka”), tak w Polsce (Polka — “kobieta polskiej narodowości”). W Europie zachodzi unifikacja tych dwóch słów, ponieważ świat słowian był przyjmowany na Zachodzie w całości bez podziału na świat polski czy też czeski. “Stąd i pochodzi nowoniemieckie Polka dla nazwania tańca” — pisze Maks Vasmer [Фасмер 1987: 3, 321]. Ta nazwa przyjęła się i w polskim i czeskim języku.

Ciekawe, że wyraz polka — “taniec” po raz pierwszy był leksykograficznie odnotowany, nie jak to można było sądzić w polskich lub

63

czeskich słownikach, a w dwujęzycznym czesko-niemieckim słowniku Юнгманна lat 30-ych ХIХ wieku [Jungmann: III, 267], jak rówież w niemieckim słowniku Клюге [zob. 20-te wydanie: Kluge 1957: 558].

W rosyjskich słownikach słowo polka — “taniec” było odnotowane dopiero w cerkiewno-słowniańskim słowniku 1847 roku. Na marginesie jeszcze raz przypomnijmy, że słowo Polka w znaczeniu “kobieta polskiej narodowości” po raz pierwszy było odnotowane w starym słowniku Nordsteta [Нордстет 1782].

Istnieje dużo pochodnych wariantów tego tańca, np.: polka-mazur- ka [Гавкин 1912 513-514; Вельтман 1990: 494]; polka-kadryl, polka paryska [Цорн 1890, 256-257]. W takich swoich wariantach to już był międzynarodowy europejski taniec. Po przyczynie istnienia tak wielu jego wariantów bardzo prawdopodobnie brzmią słowa o tym, że “w rzeczywistości trudno określić przynależność polki do jakiejś jednej narodowości” [Цорн 1890: 256]. Trzeba jednak odnaleźć to centrum skąd były emitowane kulturalne nowiny na pozostałe państwa Europy.

Jeśli przenieść się w tamte lata pierwszej połowy XIX wieku, to takim centrum był Wiedeń. Można przypuścić, że najprawdopodobniej słowo polka w tym nowym znaczeniu tańca ukształtowało się w niemieckim językowym środowisku miasta Wiedeń— stolicy państwa obejmującego w tym czasie takie kraje jak: Austrię, Węgry, Czechy i południową Polskę (Galicję).

Wiedeń był w tym czasie kulturalno-twórczym centrum Europy. Wiedeń dyktował modę na nowinki europejskich salonów. Stąd nasz taniec dotarł wraz z nazwą do salonów Moskwy i Petersburga. O tym nadmieniały rosyjskie gazety, np.: “Moskowskie Wjedomosti” [Моск. вед. 1846: 20, 132].

Jednak przyjęcie tego tańca w rosyjskich stolicach i adaptacja jego nazwy w języku rosyjskim nie było znowu, jak by się to wydawał, taką prostą sprawą. W latach 40-ych rosyjskie gazety pisały, że taniec polka nie zupełnie do końca odpowiada Rosjanom: “Potem nastąpiła francuska kadryl, walc i galopady; była i polka, ale ona jakoś nie w naszym charakterze” [Моск. вед. 1846: 30, 211].

Nazwa tańca polka w tym czasie zazwyczaj jest używana tylko dla opisania kulturalnego życia europejskich stolic, a nie spotyka sięw migawkach poświęconych życiu rodzimego bomondu, patrz na ten temat np. notatki “Siewernoj Pczeły” [Сев. пчела 1853: 70, 278], co właśnie

64

dodatkowo pokazuje konserwatyzm wyższych sfer społeczeństwa w zakresie przyjęcia europejskich nowinek. Tym nie mniej słowo przyjęło się. Popularyzacja tego tańca w społeczeństwe rosyjskim wpływa na stopniową adaptację w języku rosyjskim jego nazwy.

Mniej więcej w ten sposób w języku rosyjskim utrwaliło sięjednakowo brzmiące słowo o różnych znaczeniach. (Wiktor Szetela)

Słownik

Migawka — краткое газетное сообщение. Na marginesie — на полях (статьи). Odnotowane — отмечено.

Społeczeństwo — общество. Stopniowo — постепенно. Szacunek — уважение.

Środowisko — общественная среда. Utrwalić się — укрепиться. Używać — использовать. Zazwyczaj — обычно.

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1.Kiedy przykładowo po raz pierwszy w języku rosyjskim było użyte słowo Polka w znaczeniu “kobieta polskiej narodowości”?

2.Kiedy przykładowo po raz pierwszy w języku rosyjskim było użyte słowo polka w znaczeniu “taniec”?

3.Co jeszcze nazywano słowem polka?

4.Jak uważasz od jakiego słowa wywodzi się nazwa tańca polka.

5.Czy ten taniec chętnie był przyjęty w rosyjskich salonach?

Задания для самостоятельной работы

1.Jacy rosyjscy autorzy piszą o tym tańcu?

2.W jakich utworach rosyjskich autorów ten taniec jest wymieniany?

65

Текст 15

Polacy w Syberii (w/g rosyjskich źródeł literackich)

Dany temat należałoby rozwinąć w dwóch zasadniczych kierunkach: po pierwsze w kierunku historii rozwoju polskiego osadnictwa w Syberii (przed i po 1917 r.); po drugie, w kierunku problemu polskiego szkolnictwa, nauki języka ojczystego i umiejętności posługiwania się językiem ojczystym w środowisku Polaków Syberii. Ważna przy tym jest demograficzna statystyka, która pozwala określić stopień władania językiem ojczystym wśród dzieci polskiego pochodzenia na tle umiejętności w tej dziedzinie dzieci Syberii innej narodowości.

Dany artykuł jest tylko częścią nigdzie nie opublikowanej większej całości i odnosi się tylko do historii polskiego osadnictwa w Syberii z lat najstarszych do 1917 r.

Polacy w tych krajach są narodem przybyłym, ale wielu jego przedstawicieli można nazwać najprawdziwszymi “sybiriakami” — potomkami tych, którzy od stuleci wżyli sięw ten syberyjski krajobraz.

Powstawanie pierwszych większych polskich osadnictw na tych ziemiach można datować latami 1593—1645. W końcu ХVI w. wszystkich zesłanych do Syberii było 1, 5 tyś. Prawie połowa tej liczby składała się ze wziętych do niewoli w różnych czasach Polaków, Szwedów i Litwinów.

W 1614—1624 r. wszystkich zesłanych w Syberii było 560 osób. Zresztą ta liczba ciągle się zmieniała i nie zawsze tylko z powodu aktu zesłania. “Nieprawdziwe jest mniemanie, że osadnictwo w Syberii rozszerzało się tylko na drodze zesłania. Zesłanie w/g “Rozporządzenia” z 1649 r. praktykowało się rzadko” — pisze rosyjski historyk z polskim nazwiskiem W.Pokrzyszewski [Покшишевский 1951: 120].

Znaczy to, że carskie “Rozporządzenie” z 1649 r. mówiło nie tyle o tzw. “politycznych” przestępcach, których za działalność przeciwko caratowi wysyłano do Syberii, ale dotyczyło ono i kryminalnych recydywistów, włóczęgów i innych z kategorii polsko-rosyjskiego społecznego dna. W czasach późniejszych, za czasów Królewstwa Polskiego, na Sibir byli wywożeni, nie tylko powstańcy i rewolucjoniści, ale często, a takie przypadki bywały, wydaleniu do Syberii podlegały elementy kryminalne Warszawy, Łodzi, Lublina.

66

W 1616 r. część wziętych do niewoli Polaków była zwrócona Polsce, która upominała się o nich, z wymianą na wziętych w swoim czasie do niewoli rosyjskich żołnierzy. Historia zachowała dla potomności nazwisko Nikifora Czernihowskiego i jego żony Polki — więzionego z 1658 r. w Syberii Polaka, który pracował dozorcą przy załadunku soli w Uść-Kuckom Zamku. Znane sąjego rozpoznawcze rajdy po syberyjskiej ziemi. W czasie jednej z nich Czernihowski z towarzyszami wyszedł na brzeg rzeki Amur w tym miejscu, gdzie stała zburzona przez Chińczyków rosyjska twierdza-ostróg Ałbazin. Polacy odbudowali ją za co otrzymali podziękowanie od samego cara. Właśnie tak opisany przez S.Maksimowa historyczny fakt odbudowania twierdzy i miasta Ałbazin był różnie przedstawiany w literackich źródłach [Максимов 1871: 4]. Np., we współczesnych rosyjskich encyklopediach można znaleźć wzmiankę, że ostróg Ałbazin od podstaw był założony i wybudowany przez Polaków [Народы России 1994: 267] co niestety, ale nie do końca jest prawdą.

Historia uwiekowieczniła i nazwisko Juria Krzyżanowskiego, który w 1677 r. był jasacznym, t.j.państwowym zbieraczem daniny z Tungusów. S.Maksimow [Максимов 1871: 6] przypuszcza, że pod tym spolszczonym nazwiskiem kryje się znany serbski lingwista i propagator katolicyzmu na Wschodzie Krzyżanicz. Zresztą i nie zupełnie wiadome jest pochodzenie samego Nikifora Czernihowskiego. Czy był to Słowianin rodem z Ukrainy, czy też Polak z rusyfikowanym przez rosyjskich urzędników nazwiskiem ? W 1729 r. w Rosji ogłoszony został carski Ukaz “O oczyszczeniu twierdz z drobnych przestępców i włóczęgów i pognaniu ich do Syberii na wojskowąsłużbę” [Ядринцев 1882: 167].

Od chwili wprowadzenia w 1754 r. nowego prawa kaźń śmiercią często zamieniano na dożywotnią wysyłkę do Syberii. Jednak skazani nie zawsze tam trafiali. Często przyjmowano ich na różne ciężkie roboty w innych zakątkach Imperium, np., przy budowie portów na odległych brzegach mórz i oceanów. Dotychczas w świadomości Polaków pojęcie Syberii utarło się nie w sensie geograficznym, ale często wiąże się z poniesioną katorżniczą karą, odbywaną i w centralnej części Rosji.

W wieku ХIХwysyłka do Syberii jest zasadnicząkarąza polityczne i kryminalne przestępstwa. Liczba zesłańców w tym okresie szyb-

67

ko rośnie. Dla porównania: w latach 1807-1812 zesłano 2035 osób; w 1823 r. — 6667; 1827—1846 — 159, 6 tyś. ; 1847—1851 — 26,6 tyś.; 1852—1856 r. — 32,7 tyś.; 1857—1861 — 36,8 tyś.; 1862—1866 — 51,4 tyś.; 1872—1876 — 87,1 tyś.; 1877—1888 — 86,3 tyś. Ogółem w ХIХ w. na Sybir trafiło 0,5 mln.ludzi różnego socjalnego pochodzenia i narodowości [Покшишевский 1951: 121].

W/g danych na 1911 r. w Syberii zamieszkiwało 8,59 mln. Rosjan, Ukraińców, Białorusinów. Ludności żydowskiego, łotewskiego, litewskiego, estońskiego, polskiego, kaukaskiego i niemieckiego pochodzenia zamieszkiwało na tych terytoriach nie więcej niż 300 tyś. [Азиатская Россия 1914: 86—87].

Tradycyjne trasy etapów to: 1) оd miejscowości Kosulina około Jekaterynsburga po drodze Szadrynskiej i od Jałutorska dalej po głównym Syberyjskim Szlaku; 2) оd Czelabińska przez Okręg Kurgański; 3) оd Тrоicka przez rejon Ałabużski; 4) od Kurgana w stronę Iszyma, Tiukalińska lub przez Pietropawłowsk na Omsk; 5) od Tumieni (jeśli nie był wykorzystywany szlak wodny) po Syberyjskiej Drodze na Jałutorsk, Iszym, Tiukalińsk i dalej na Kainsk lub sioło Pustynne; 6) od Kainska na Tomsk lub Barnauł; 7) od Kartaszowa — ważna promowa przeprawa na rzece Irtysz — na Kainsk, Koczki, Barnauł; 8) Z Barnauła w Bijsk i Okręg Kuźniecki.

Na wschód od Tomska droga szła po Wielkim Syberyjskim Szlaku w kierunku na Marińsk, Aczyńsk. Stąd droga skręcała w stronę Minusińskich Wąwozów, Krasnojarska, Irkucka.

W czasach panowania Katarzyny Wielkiej Polaków zsyłano przede wszystkim za polityczne przestępstwa popełnione przeciwko Rosyjskiemu Imperium. Takimi była, w/g nich, konspiracja i uczestnictwo w Konfederacji Barskiej, która występowała przeciwko elekcji Romanowych na polski tron; powstanie-protest pod dowództwem T. Kościuszki przeciwko zaborom ziem polskich.

Znanymi zesłanymi w Syberii konfederatami byli podpułkownik Rek, major Drewicz i M.A.Beniowski. Potomkami konfederatów barskich są dotychczas w tych miejscach mieszkańcy o nazwiskach Judyckie, Tarnowskie, Kazanowskie. Potomkami kościuszkowców są Zielińscy, Wojciechowcy, Zienkiewiczowie, Brzozowscy (Bierezowscy).

68

Często konfederatów barskich wcielano do oddziałów kozackich, które brały czynny udział w tłumieniu buntu Pugaczowa. Znane są przypadki, kiedy Polacy przechodzili na stronę buntowników.

Za czasów panowania Katarzyny Wielkiej w Sybir gnano Polaków, mieszkających w Zadnieprzu, na Litwie, na Białorusi i na Smoleńszczyźnie.

W końcu XIX w. w rejonie Semipalatińska istniały dwie polskojęzyczne wsie tego okresu założenia. Z tego samego okresu osiemnastowiecznej polskiej zsyłki pochodzi miejscowość Tara w Tobolskim ujeździe (powiecie), w której jej mieszkańcy jeszcze na początku XX w. zachowali język polski.

W XIX w. istniało kilka okresów represji, kiedy osoby polskiej narodowości podlegały karze zsyłki za polityczną aktywność. Przede wszystkim za udział w wojnie 1812 r. w szeregach armii Napoleona i za uczestnictwo w polskich powstaniach 1830-1831 r. i 1863—1865 r.

Za Bajkałem odłamek wojsk polskich księcia J. Poniatowskiego znajdował się w Kiachtie. Wielu z nich wróciło do kraju po 1815 r. Ale w tym samym roku 900 poniatowszczyków było siłą wcielonych do Wojsk Kozackich Okręgu Omskiego [История Сибири 1968: 2, 474].

W rezultacje represji ze strony caratu po powstaniu listopadowym 1830 roku, jak również w prewensyjnych celach w latach 40. i 50. do Syberii byli zesłani członkowie tajnych polskich organizacji. W 1839 r. z 59 przypadków skazań na zsyłkę za bunt i zdradę 31 orzeczeń skazujących było ogłoszonych sądami w Kijowie, 11 sądami w Wilno, 1 sądem w Grodno, 16 sądami w Warszawie. W 1846 r. z 28 przypadków skazań 23 było ogłoszonych w Warszawie. W 1847 r. z 24 przypadków skazań 23 było ogłoszonych również w Warszawie. W tym czasie polityczna zsyłka przestała być dożywotnią, wysyłano tylko na określony sądem okres czasu. Stolicą zabajkalskich Polaków był uznany Wielki Nierczynski Zawod (fabryka).

Lata 60.charakteryzowały się natężeniem represji na ziemich polskich w związku z powstaniem styczniowym 1863 r. Dla porównania: w tym czasie zesłano 524 osób polskiej narodowości, w 1864 r. — 10649 osób, w 1865 r. — 4671, w 1866 r. — 2829. W ten sposób ogółem było zesłanych 18623 osób obu płci [Максимов 1971: 80]. W/g F.N.Taurina w Syberię (Krasnojarsk, Irkuck, Tomsk) było zesłanych w

69

latach represji po powstaniu styczniowym ponad 20 tysięcy Polaków [Таурин 1986: 185]. Proszę porównać tę liczbę z liczbą 83 — ilość osób skazanych w ciągu pięciu lat z 1854 do 1859 za przestępstwa polityczne dokonane przez Polaków na obszarze całej Rosji.

Z liczby 18623 osób na najcięższą katorgę w Syberii było zesłano 3894 osób, na stałe osadnictwo w syberyjskich miastach 2153 , na czasowe zamieszkanie 2254, na rugi z utratą majątku (выдворeние) 8491 osób. Oprócz tego w Syberię było wysłanych 1830 żon skazanych, dobrowolnie towarzyszących swoim mężom i godzących się ze swoim losem. Z ogólnej liczby 18623 zesłanych 4101 osób było rozmieszczonych w obwodzie Tobolskim, 6306 w obwodzie Tomskim, 3719 w Jenisejskim, 4424 w Irkuckim, 56 w Jakuckim. W Zachodnią Syberię, z łagodniejszym klimatem, było skierowanych 10407 skazańców z lżejszą winą, we Wschodnią — 8199, których winę uznano za ciężką.

Jeśli wziąć pod uwagę socjalne pochodzenie skazanych, to z 18623 zesłanych 4252 było szlacheckiego rodu, 226 duchownego, 1148 mieszczanami, 849 byli chłopami, 249 żołnierzami i 385 obcokrajowcami. Obcokrajowcy to: poddani Austrii — 259 Polaków z Galicji; poddani Prus — 102 Polaków z Poznania; jak również, uczestnicy powstania i w polskiej konspiracji 10 Włochów, 10 Francuzów, 2 Anglików i 2 Niemców.

W latach 60. z Królewstwa Polskiego zesłano 1244 osób, z nich na katorgę 506 — co stanowi 40% . Z północno-zachodniego kraju Rosyjskiego Imperium 916 osób, z nich na katorgę 603—66 %. W większości swojej to byli katolicy, inne konfesje przedstawiały 221 osób, a z nich: 124 prawosławnych, 17 unitów, 37 protestantów, 43 osoby Mojżeszowego wyznania.

W 1866 r. w 124 punktach zbiorczych (więzieniach) w masie skazanego pospólstwa było zarejestrowanych 47 szlachciców z Białorusi, 4 księży, 6 mieszczan, 10 chłopów i 57 żołnierzy-uciekinierów. To uwidacznia socjalny przekróju wysłanych w Sibir w 1866 r. osób polskiej narodowości.

Polska inteligencja, księża, nauczyciele nieśli kaganiec oświaty w te dalekie kraje. Pracownik naukowy Instytutu Narodowościowych Problemów Oświaty przy Ministerstwie Edukacji Rosji w Moskwie o narodowości Buriatka pani Aleksandra Kudria opowiadała mi, jak jej

70