Польский язык для продвинутых = Język polski dla zaawansowanych

Trzeba jeszcze tylko dodać, że bitwa Raszyńska była chlubnym dla Polaków epizodem tej krótkotrwałej wojny. Dzisiaj przypominająo niej nazwy podwarszawskich miejscowości i pomnik w Wilanowskim Parku. A na Powązkowskim Cmentarzu mogiła z napisem: “Cyprian Godziemba Godebski. Pułkownik pułku 8. Piechoty Wojsk Polskich. Członek Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk. Kawaler orderu Krzyża Wojskowego. Ur. MDCCLXV. Poległ pod Raszynem XIX kwietnia MDCCCIX Roku. Exk. Przyjacielowi”. (Wiktor Szetela).

Słownik

Bagnet — штык.

Baon — batalion, батальон.

Być odciętymi — быть отрезанным.

Chlubnym — славный.

Drastyczny — рискованный (шаг).

Grobla — дамба, плотина.

Rozejm — перемирие.

Saska gwardia — саксонская гвардия.

Sprzymierzone — союзные.

Trzon — ядро.

Zwiad — разведка.

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1.О Jakiej bitwie mowa w tym tekście?

2.Czy jest upamiętniona ta bitwa w Wilanowskim Parku?

3.Kiedy odbyła się bitwa pod Raszynem?

4.Kto dowodził polskim wojskiem?

5.Jacy dowódcy brali udział w tej bitwie?

6.Jaki przebieg miała bitwa?

7.Jakie były straty u walczących stron?

8.Jaki poeta polski poległ w tej bitwie? Gdzie został on pochowany?

51

9.Proszę opisać polityczne następstwa bitwy pod Raszynem.

10.Jakie gazety relacjonują o tym historycznym wydarzeniu?

Задания для самостоятельной работы

Swoimi słowami proszę opisać przebieg bitwy.

Текст 12

“Mickiewiczowskie” Оstafiewo

W parę kilometrów na południowy-zachód od Moskwy znajduje się stara posiadłość rosyjskich książąt Wiaźiemskich — Оstafiewo.

Najlepiej dojechać tutaj kolejką elektryczną do stacji Szczerbinka, a dalej autobusem nr 45 do przystanku “Muzeum Оstafiewo”. Do Moskwy stąd nie jest znowu tak daleko.

We władanie posiadłościąОstafiewo wraz z podupadłym pałacem, starym parkiem i dobrami ziemskimi magnaci Wiaźiemscy weszli w 1792 r.

W 1801 r. był wybudowany dzisiejszy dobrze z widzenia znany nowy wspaniały pałac. Niestety, ale niewdzięczni potomkowie nie zachowali w pamięci nazwisko architekta.

Pałac stoi wzdłuż wielkiego stawu w głębi pejzażowego parku, poprzecinanego alejami starych lip i klonów.

Z prawej strony przed wjazdem do posiadłości zobaczymy starą z końca XVIII wieku prawosławną cerkiew, a z lewej — pozostałości po byłej tkackiej manufakturze.

Dwupiętrowy pałac główny zdobi od frontu sześć kolumn z portalem w korynckim stylu. Kolumny podtrzymywał, nie zachowany do dziś, belweder również ozdobiony kolumnami. Kolumnada w tym samym stylu łączyła kiedyś pałac główny z dwojgiem symmetrycznie przybudowanych oficyn. Teraz tę kolumnadę zamieniła oszklona galeria.

Wnętrze centralnej części pałacu zajmuje wielka owalna sala, wybrzuszająca się swoimi ścianami w stronę parku. Kiedyś nad salą był wzniesiony dach w kształcie kopuły, który wspierany był kolumnadą.

52

Pod samym sufitem kopuły było miejsce dla orkiestry. W tej sali nie raz bywał i niejednokrotnie słuchał tutaj muzyki Adam Mickiewicz. Tutaj po raz pierwszy czytał swój “Rodowód” Aleksander Puszkin.

Na zaproszenie właściciela posiadłości księcia Piotra Wiaźiemskiego oprócz A.Mickiewicza i A.Puszkina w Оstafiewo byli przyjmowani W. Żukowski, N.Gogol, A.Grybojedow i inni znani poeci i pisarze tamtych czasów.

Wiadomo, że Adam Mickiewicz za działalność w Towarzystwie Filaretów był wysłany w 1824 r. do Petersburgu, skąd dostaje skierowanie na osiedlenie się w Odessie. Z bliżej nie wyjaśnionych powodów po dziesięciomiesięcznym pobycie w Odessie poeta musi opuścić to miasto i przenieść się w ostatnich dniach 1824 r. do Moskwy. Ze swoimi towarzyszami Malewskim i Budrewiczem Adam Mickiewicz zamieszkuje na ulicy Grochowe Pole w domie pod nr. 20 (w tej chwili dom nie zachował się). W tym właśnie domu parę razy u niego w odwiedzinach bywałAleksander Puszkin.

F.Niesłuchowski w swoim artykule “Mickiewicz w Rosji”, wydrukowanym w czasopiśmie “Istoriczeskij Wiestnik” w 1880 r.(t.II, nr 5) zaznaczał, że w pierwszych sześć miesięcy pobytu w Moskwie “dni leciały im jednostajnie i nudno”. Poetę męczy nostalgia. On często choruje i w żaden sposób nie może zakończyć rozpoczętego w Odessie “Konrada Wallenroda”. Sytuacja poprawia się po tym, kiedy w jednej z moskiewskich wydawniczych oficyn zostały wydrukowane w 1826 r. tłumaczenia sonetów Adama Mickiewicza.

Książę Piotr Wiaźiemski — znany rosyjski poeta i literat, kulturolog i mecenas sztuk — publikuje w 1827 r. w czasopiśmie “Moskiewski Telegraf” (nr 7, s.191—222) swoją pochwalną recenzję na zbiorek sonetów i jednocześnie gani tłumacza za dość niefortunne przetłumaczenie z polskiego języka na rosyjski niektórych polskich zwrotów językowych i użytych w sonetach poetyckich mickiewiczowskich neologizmów. Jak z tego widać, książę Piotr znał język polski i dość dobrze im władał. Nic w tym dziwnego — książę Piotr parę lat zamieszkiwał w polskiej stolicy.

Piotr Wiaźiemski wprowadza Adama Mickiewicza do wielkoświeckiego i modnego w tym czasie salonu księżnej Z. Wołkońskiej. Improwizacjami pana Adama zachwyca się w tym czasie bywający

53

tutaj A.Puszkin. Puszkinowi imponuje sylwetka wielkiego polskiego poety. Właśnie 24 października 1826 r. poeci mieli możliwość pierwszego spotkania i poznania się na obiedzie u znanego moskiewskiego wydawcy A.Chomiakowa. Obiad był zorganizowany z okazji wydania pierwszego numeru periodyka “Moskiewski Wiestnik”. Tego samego dnia poeci spotykają się powtórnie wieczorem w salonie księżnej Wołkońskiej. Od tego czasu poeci nie raz razem spędzają czas i w Moskwie, i do czasu wyjazdu Mickiewicza z Rosji (15 maja 1829 r.) w Petersburgu, i, jak już było powiedziane, zapraszani są przez Wiaźiemskiego do jego posiadłości Оstafiewo pod Moskwą.

Główna aleja parku, gęsto porośnięta lipami, była miejscem spotkań, goszczących w Оstafiewie poetów i do dzisiaj nazywana jest przez to “Poetyckim Parnasem”. Dobre tradycje powoli wskrzeszane sąw Ostafiewie i dzisiaj. Zwłaszcza z okazji dat okrągłych przybywają tutaj liczni goście. Takimi były, np., 15 listopada 1998 r. i 15 listopada 2003 r. i w następnych latach wieczory poświęcone 200. i 205. rocznicy urodzin polskiego poety. Goście mieli możliwość jeszcze raz usłyszeć deklamacji dokonanych przez znanych rosyjskich artystów wierszy Adama Mickiewicza, Aleksandra Puszkina i Piotra Wiaźiemskiego. Brzmiała polska muzyka w tym i mazurki i polonezy Fryderyka Chopina. (Wiktor Szetela).

Słownik

Niefortunny — неудачный. Oficyna — флигель. Posiadłość — имение. Sylwetka — фигура. Wskrzeszać — возрождать. Wydawca — издатель. Zachwycać się — восхищаться. Informacja

Towarzystwo Filaretów (pol. filareta od grec. słowa w znacz. “miłośnik cnoty”) i Towarzystwo Filomatów (pol. filomata — grec. “miłośnik nauki”) — tajne towarzystwa patriotyczne, założone w 1817 roku w Uniwersytecie Wileńskim. Znani filolodzy A. Pypin i W. Spasowicz o tych towarzystwach pisali: «Prawie jednocześnie z

54

założeniem wesołego studenckiego kółka starszych lat –„Szubrawców” powstało (1817 r.) wśród młodszego pokolenia studentów towarzystwo składające się z paru osób (początkowo z 5, a potem z 14), którzy omijali polityczne cele, a głównie zwracali uwagę na doskonalenie umysłowe i moralne swoich członków. Te wąskie kółko, mocno zwarte i tajne — filomaci, było kierowniczym organem i jądrem dla drugiej bardziej rozpowszechnionej i legalnej organizacji, dla tzw. filaretów»

(«История славянских литератур», с.633).

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1.Gdzie się znajduje posiadłość Ostafiewo?

2.Kto był właścicielem tej posiadłości?

3.Co możesz powiedzieć o Piotrze Wiaźiemskim?

4.Opisz wygląd posiadłość z pałacem i parkiem Ostafiewo.

5.Jak wygląda park, w którym znajduje się pałac?

6.Kto był częstym gościem w tym pałacu?

7.Co wiesz o pobycie Adama Mickiewicza w Rosji.

8.Co wiesz o filomatach i filaretach.

Вопрос для самостоятельной работы

Wiadomo, że Puszkin zachwycał się poetyckimi improwizacjami Adama Mickiewicz. Pomyśl i odpowiedź na następujące pytanie: czy Puszkin mógł rozumieć deklamacje polskiego poety. Odpowiedź na to pytanie można odnaleźćw książce Jastruna “Adam Mickiewicz”, która była wydana rówieżw przekładzie na język rosyjski w serii “Biblioteka “Życie znanych osób” (ЖЗЛ).

55

Текст 13

O polskich zapożyczeniach w rosyjskim języku literackim drugiej połowy XIX wieku

В статье «О польских заимствованиях в русской литературной речи второй половины XIX века» делается попытка показать, какие единицы польского происхождения были употреблены в российской официальной печати в связи с польскими восстания-

ми 1794, 1830—1831 и 1863—1865 гг.

Polskie powstanie styczniowe lat 1863—1865 dało początek stosunkowo szerokiemu użyciu polonizmów w rosyjskim języku literackim drugiej połowy XIX wieku.

Użycie polskich słów i wyrażeń w publikacjach rosyjskich dziennikarzy i beletrystów w drugiej połowy XIX wieku niewątpliwie związane jest z problemem dwóch wariantów przekazu literackiego w owym czasie: reakcyjno-liberalnego z jednej strony a rewolucyjnego — z drugiej. Zob., np., na ten temat prace A.I.Jefimowa [Ефимов 1953: 22—42] i innych.

Każda z wariantów przekazu literackiego posługiwał się polonizmami na swój sposób. Publicyści reakcyjni, a w ślad za nimi i beletryści, bardzo często nadawali zapożyczonym polskim słowom niepozytywny odcień stylistyczny. Szczególnym prześladowaniom prasa reakcyjna poddawała słowa typu: повстанец, повстание [Мо-

сковские ведомости 1864: 72: dalej: Моск.вед.], рухавка [Моск.

вед., 1863, № 96], до лясу [Моск.вед. 1863: 264], жонд [Моск.

вед.1863: 163], довудца [Моск.вед. 1863: 208], косиньер [Моск.

вед. 1863: 60] i inne, które charakteryzowały wszystko to, co odnosiło się do walki narodowowyzwoleńczej Polaków.

Podlegająca cenzurze prasa rewolucyjno-demokratyczna nie tylko nie używała polonizmów z negatywnymi odcieniami, ale demaskowała też takowe ich rozumienie. M. Sałtykow-Szczedrin językiem Ezopa wypowiadał się o swoich przeciwnikach ideowych. W mowie Sałtykowa-Szczedrina polonizmy до лясу, жонд, повстание, повстанец i inne były środkiem stylizacji, środkiem parodiowania języka autorów reakcyjnych.

56

Nielegalna rewolucyjna prasa rosyjska, mająca swe w początki “Kołokole” Hercena i Ogariowa, posłużyła się polonizmami, aby wyrazić odpowiednie pojęcia związane z walką powstańców a szerzej — z walkąpostępowych siłw ogóle. Tądrogąwłaśnie wyjaśnia się wejście do rosyjskiego języka literackiego podobnych słów (patrz punkt 5).

Szerokie posługiwanie się przez rosyjskich publicystów nowymi podówczas polonizmami nie mogło nie znaleźć odbicia w leksyce rosyjskiego języka literackiego. A zatem, tradycyjny pogląd, że w XIX wieku, a więc wtedy, kiedy Polska jako państwo nie istniała, rosyjski język literacki nie został wzbogacony dzięki zapożyczeniom polskim, należy uważać za błędny.

Niektóre z żywotnych wówczas jednostek leksykalnofrazeologicznych nie wchodzą już dzisiaj do aktywnego rosyjskiego słownictwa literackiego, lecz istniały w nim w drugiej połowie XIX wieku, na przykład: zwrot до лясу, słowa жонд, довудца, косиньер. Słowa te zostały również zarejestrowane przez ówczesne rosyjskie słowniki różnych typów.

До лясу (do lasu), rzadziej в ляс (w las). Wyrażenie to oznaczało przyłączyć się do powstańców prowadzących walkę partyzancką. “Biec..., uciekaćdo lasu” — mówili powstańcy i te słowa w częściowym tłumaczeniu odnalazły odbicie w rosyjskiej prasie: Бежать…, ухо-

дить до лясу (бежать…, уходить в лес). W tym znaczeniu zwrot до лясу został zarejestrowany przez M. Michelsona [Михельсон 1896]. Zwrot до лясу ilustrowany jest w tych słownikach przez przykład świadczący o tym, że w mowie narodników używano go w znaczeniu pójścia w naród (ходить в народ) a więc, w znaczeniu przenośnym. “W 1862 roku Polacy szli до лясу w las; i my idziemy dzisiaj do tegoż lasu, znaczy się w naród, który dla nas głuchy jest i ciemny nie gorzej niż każdy las!” [Тургенев, Новь 1966: 12, 28].

Жонд (rząd). Akademicki “Słownik języka rosyjskiego” pod redakcjąwielu autorów, w tym i J. Grota,A. Szachmatowa, D. Zielenina i innych, daje następujące objaśnienie: “польск. rząd: уряд, правление. Rząd rewolucyjny, kierujący powstaniem polskim w 1863 roku. Przenośnie: tajny rząd w ogóle. Por. także Ржонд” [Словарь 1897: 2, 591 — 592]. Używano też następujących nazw i związków słownych

57

zawierających te terminy: жонд народовы (народовы жонд) [Моск.

вед. 1863: 171].

Довудца (dowódca). Aneks do 2-go tomu słownika F. Tolla zawiera następujące wyjaśnienie: “dowódca — słowo polskie oznaczające przywódcę, wodza, generała” [Толль 1865: 2, 165].

Materiały gazet ówczesnych uściślają ten termin: słowo довудца używa się w odniesieniu do powstańców dowodzących wojskami powstańczymi. “Pułkownik Rębajło (рубака), довудца powstańców w guberni radomskiej, po rozbiciu Chmielińskiego dobrowolnie stawił się w Twierdzy Zamojskiej do generał-majora Kostande” [Моск.вед. 1864: 57].

Косиньер, косинер (kosynier). Po raz pierwszy słowo to najprawdopodobniej pojawiło się u A. Suworowa 13 (24) listopada 1794 roku: “Część pod dowództwem Giedrojca, która zanim przybyliśmy pod Pragęwyszła, liczyła 2000 doborowej piechoty, 4000 косиньеров i пикинеров i 15000 kawalerii z armatami” [Суворов 1947: 217]. W słowniku 1861 roku A.M. Michelsona (nie mylić to nazwisko z autorem słownika frazeologicznego) czytamy: “Косинеры, polscy insurgenci w czasie wojny 1794 roku; byli uzbrojeni w kosy i na początku wojny odznaczali się niezwykłym męstwem; jednakże w następnych potyczkach z regularną armią byli stale pokonywani. W ostatnim buncie w 1831 roku Polacy utworzyli oddziały косиньеров w Polsce, na Litwie, na Wołyniu i Podolu, lecz wojsko to nie cieszyło się szacunkiem nawet w szeregach samych buntowników i wkrótce zostało całkowicie rozbite przez nasze oddziały” [Михельсон 1861: 180].

Tradycje oddziałów kosynierskich były podtrzymane przez Polaków w powstaniu 1863 roku; znalazło to również swój wyraz we wspomnianym wcześniej akademickim “Słowniku języka rosyjskiego” w tomie pod redakcją D. Zielenina: “Косиньеры polscy chłopi- -buntownicy z czasów wojny 1794 i 1831 roku oraz powstania 1863 roku, uzbrojeni w kosy nasadzone pionowo na długie pałki” [Словарь 1913: 4, 2326]. Podobne objaśnienie znajdziemy także w słowniku słów zapożyczonych ułożonym przez I. Burdona i A.Michelsona (1885 r.): “Косиньеры. Polscy żołnierze uzbrojeni w kosy” [Бурдон 1885: 528]. Takie samo wytłumaczenie znajdziemy w słowniku A. Czudinowa (1894 r.) pod hasłem Косиньеры, Косинцы[Чудинов1894: 425]

58

oraz w słowniku wymienionych już I.Burdona i A.Michelsona, ale z roku 1871 [Бурдон 1871: 307].

Wymienione powyżej słowa odzwierciadlają, jak sądzimy, charakter walki powstańczych oddziałów i szerzej charakter narodowowyzwoleńczej walki Polaków w czasie powstania 1863 — 1865 roku oraz bieg wydarzeń z nią związanych w latach następnych.

Szczególnie duży wkład do leksyki i frazeologii rosyjskiej wniosły te słowa i wyrażenia, które zapożyczono z języka polskiego lub dzięku jego pośrednictwu, a oznaczające realia walki skierowanej przeciwko przemocy, uciskowi społecznemu. Do takich słów niewątpliwie należą wymienione tutaj повстание, повстанский, повстанец i inne.

Повстание (powstanie). Jedno z najwcześniejszych użyć tego słowa odnajdujemy w 169 numerze gazety “Moskowskich wiedomostiej” z 3 stycznia 1863 r. Często pojawiało się to słowo w języku gazet i czasopism drugiej połowy XIX wieku. Zafiksowane zostało w “Słowarie sowremiennogo russkogo literaturnogo jazyka” [БАС: 10, 134—135]. Termin повстание łączono ze słowami поехать, создать, пало: “Jeśli taki człowiek, jak Ludwik поехал в повстание — sprawy mająsięnajprawdopodobniej dobrze” [Варшавскийдневник1865: 6, 25] albo: “Członkowie i pełnomocnicy Komitetu создали повстание” [Варш.дн. 1865: 20, 95] lub też: “Wszystkim wiadomo, że повстание пало” [Варш.дн. 1865: 8, 36].

Повстанский (powstański), przymiotnik повстанская конституция [Моск. вед. 1863: 79], повстанское войско [Моск.

вед. 1863: 261]. Zapisane zostało także w “Słowarie sowremiennogo russkogo literaturnogo jazyka” [БАС: 10, 134 — 135].

Повстанец (powstaniec). Po raz pierwszy najprawdopodobniej słowo było użyte w artykule historyka, pułkownika żandarmerii, redaktora czasopisma “Russkij Inwalid”, profesora Akademii Sztabu Generalnego w Sankt-Petersburgu, P.S.Lebiediewa “O poslednich sobytijach w Polsze” [Московские ведомости № 24, 30 января 1863 г.]. Nie wykluczone, że autor ów już wcześniej posługiwał się tym słowem, kiedy poruszał temat polskich powstań. Trudno o tym sądzić ponieważ jedynie ten artykuł był dopuszczony do druku. W gazecie były wydrukowane fragmenty wykładu, wygłoszonego Lebiedewem przed słuchaczami Akademii w latach 1855—1856.

59

Słownik F.Tolla daje wręcz encyklopedyczne wyjaśnienie tego polskiego terminu i wiąże jego użycie z powstaniem 1863 r. Powstańcy, zdaniem Tolla, Lebiediewa i innych autorów to nie są po prostu buntownicy, a przygotowani i wyuczeni dla działań wojennych bojownicy, żołnierze powstania [Толль 1866: 3, 126].

Nowość pojęcia, wykorzystanie jego przez dłuższy czas różnymi autorami, prasłowiański rdzeń słowa повстанец, a także możliwość pośredniczenia języka ukraińskiego w tym zapożyczeniu pozwoliło zaadoptować się słowu повстанец w języku rosyjskim. Wymienione przyczyny spowodowały leksykograficzne opisanie tego słowa w rosyjskich słownikach.

Ciekawe, że słowo повстанец w rękopisie “Pompadur i pompadursz” M. Sałtykowa-Szczedrina zamienione zostaje przez бунтовщик i jako бунтовщик weszło do kolejnych wznowień tego utworu satyrycznego. Przywołajmy dialog pompadura Koziełkowa i baronowej: “— A więc ... jest pan powstańcem? — Nie mówię tego, baronowo, po cóż znów wpadać w krajność? — ale mogę ... ale w każdym razie mogę zachować swą niezależność” [Салтыков-Щедрин 1969: VIII, 111 — 112]. Porównajmy: “ — A więc ... jest pan buntownikiem? — Nie mówię tego, baronowo, ...” [Щедрин 1951: 4, 110]. Cenzura wykreśliła fragment, w którym ironicznie mówi się, czy Koziełkow może się buntować. Ze względu na związek z tym urywkiem poniższe zamieniono na повстанец [Patrz przypis 39, Aneks: Салтыков-Щедрин 1969: VIII, 509].

Powyższy fakt dodatkowo świadczy o stopniu adaptacji terminu polskiego w języku rosyjskim tego okresu. Stopień adaptacji określa i potwierdza również słownik N. Dubrowskiego, w którym utworzono szereg synonimiczny słowa agitator. W szeregu tym znalazł się i leksem повстанец: agitator, rebeliant, buntownik, powstaniec, wichrzyciel [Дубровский 1866: 4].

W wieku XIX, a w szczególności w latach trzydziestych i sześdziesiątych, pod wpływem wydarzeń w Polsce, zaczyna zmieniać się w języku rosyjskim pod względem semantycznym grupa tak zwanej leksyki partyjnej. Na przykład termin proklamacja w znaczeniu wezwanie rewolucyjne po raz pierwszy użyty zostaje w gazecie “Siewiernaja Pczeła” w związku z powstaniem listopadowym 1830 roku

60