Польский язык для продвинутых = Język polski dla zaawansowanych

Piękne jest jezioro Bełdany, wysokie brzegi strzeżone są przez sosny wysokie. O zmroku, gdy gwiazdy pojawiają się na niebie, w zatokach wśród trzcin i szuwarów cichnie wiatr, wygładza się powierzchnia wody. O takiej porze król Bełdan spoczywa na dnie jeziora, o takiej porze Eryk mógłby zdobyć cudowną muszlę.

W sercu Anny zjawia się rzewny smutek. Wykrada się z domu, siada nad brzegiem jeziora i marzy. Marzy o tym, aby odejść stąd w świat daleki, nad wody innego jeziora, na inny brzeg. Wykrada się z domu, siada nad brzegiem jeziora i marzy. Marzy o tym, aby odejść stąd w świat daleki, nad wody innego jeziora, na inny brzeg. Tam gdzie nikt nie zna jej dawnej brzydoty, gdzie nikt się nie zastanowi nad jej nieoczekiwaną pięknością. Zdejmuje z szyi korale i nachyla się nad zwierciadłem wody. Przy blasku księżyca ukazuje się twarz dawnej Anny — brzydka, wzbudzająca odrazę. Anna szybko wkłada korale i ogląda się niespokojnie. Nikt nie powinien się domyślać, za czyją przyczyną tak się odmieniła.

Chodzi Eryk za Anną, zagląda jej w oczy i prosi:

—Anno, zostańmojążoną. Uczynięwszystko ode mnie zażądasz. I wreszcie Anna decyduje się.

—Jeśli przyniesiesz najpiękniejszą muszlę z jeziora, zostanę twoją żoną.

Jezioro burzy się i pieni. Król Bełdan rozhuśtał fale od brzegu do brzegu, ale Eryk nie zawahał się: skoczył do wody.

Czeka Anna, czekają dziewczęta z Wisun. Mija wieczór i noc, a Eryka nie widać.

–Nie wróci już Eryk, nie wypuści go z głębiny król Bełdan. Wybierz mnie za męża. Ja ci przyniosę najpiękniejszą muszlę –

prosi młodszy brat Eryka.

Czeka Anna, czekają dziewczęta z Wisun. Mija wieczór i noc, a i młodszego jak nie widać, tak nie widać.

Usiadła Anna na brzegu jeziora i choć żal jej braci, zapłakać nie może. Co spojrzy na korale, co dotknie ręką paciorków, to weselsze nawiedzają ją myśli: “Czy to mało chłopców na świecie?”

Ale gdy talko zdejmie korale, ogromny smutek wypełnia jej serce: “Biedny Eryk, biedny młodszy brat Eryka. Nie wypuści ich król Bełdan z głębiny, nie wrócą do wioski, nie ucieszy się moje serce. A gdyby nawet wrócili obaj — jak wynagrodzę ich obu?”

31

—Okrutna jesteś, Anno — lamentuje matka Eryka. — Synów mi odebrałaś. Dwóch ich miałam tylko, na ich opiekę liczyłam w starości, a oto teraz przychodzę nad brzeg jeziora i daremnie wypatruję ich powrotu.

Mija dzień drugi, mija trzeci, tydzień przeszedł. Król Bełdan zazdrosny jest o swoje tajemnice. Któż wie, jak obszedł się z braćmi?

W pełnię księżycową, kiedy w zatokach wśród trzcin i szuwarów ścichł wiatr, wygładziła się powierzchnia wody, biegnie Anna nad jezioro i zaklina króla Bełdan:

—Wróć obu braci, a zrobię wszystko, co rozkażesz.

W takąnoc król Bełdan słucha wszystkich próśb i zaklęć. Usłyszała Anna jego głos: — Jesteś piękniejsza od Królowej Śniardw.

Wszystkie skarby na dnie jeziora, wszystkie pieśni, jakimi szemrzą fale w dzień pogodny, i wszystkie pieśni, jakimi huczą fale w dzień burzliwy, są dla ciebie. Bądź moją, Anno.

— Będę twoją, jeśli wrócisz Eryka i jego młodszego brata. Zwrócił król Bełdan urodziwych braci. Stanęli obaj przed Anną z

najpiękniejszymi muszlami.

— Wybierz teraz jednego z nas.

Patrzy Anna i załamuje ręce. Obaj urodziwi i obaj jednakowo jej się podobają. Którego wybrać, a którym wzgardzić? Jak spełnić obietnicę daną królowi Bełdan?

Biegnie Anna do lasu, szuka nad strumieniem czarownicy.

—Poradź, co mam uczynić. Obaj mnie kochają i pokochałam obu, a przyrzekłam rękę królowi Bełdan.

—Nie do ciebie już wybór, moja córko, należy. Królowi Bełdan rzućkorale i stańprzed braćmi, który pierwszy do ciebie sięuśmiechnie, tego za mąż wybierzesz.

Rzuciła Anna korale w głąb jeziora. Jezioro wzburzyło się i zapieniło.

Król Bełdan rozkołysał fale od brzegu do brzegu, w trzcinach i szuwarach rozległ się chichot czarownicy.

Staje Anna przed braćmi, a oni odwracają oczy od niej.

—Nie jesteś moją Anną — mówi starszy. — Moja Anna miała oczy jak dwie gwiazdy.

—Nie jesteś mojąAnną — mówi młodszy. Moja Anna miała usta jak jagody jarzębiny.

32

Wraca Anna nad jezioro, nachyla się nad wodą i widzi swoje korale na dnie.

— Tu są twoje korale, Anno — kusi król Bełdan. — Pójdź i weź je, a będziesz znów piękna.

I rzuciła sięAnna w spienioną toń jeziora.

Odtąd słychać czasem nad jeziorem żałosny płacz Anny i przeraźliwy chichot czarownicy.

Rybacy wtedy nie wypływają na połowy, nie zarzucają sieci. Mówią: “Czarownica myje włosy w Bełdanach” (текст легенды взят из учебника: Шапкина О.Н., Ананьева Н.Е., Тихомирова В.Я.

Польский язык в школе: начальный курс. Ч. 2. — Poznań, 1998).

Słownik

Chichot — хохот. Czarownica — колдунья. Jarzębina — рябина. Księżyc — луна.

Łęg — луг. Marzyć — мечтать.

Mruknąć — мурлыкнуть. Muszla — ракушка. Okrutny — жестокий. Paciorki — четки.

Pełnia księżycowa — лунная новь. Przeraźliwy — заразительный. Rzewny — искренний, глубокий. Strumyk — ручей.

Ścieżka — тропинка. Szemrzeć — шуметь. Szuwary — камыши. Trzcina — тростник.

Urodziwy — красивый. Warkocz — коса.

Wodzić na manowce — водить к черту на кулишки. Zatoka — бухта.

Zwierciadło wody — зеркальце воды.

33

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1. Proszę uważnie przeczytać ten fragment i streścić go.

Na łęgu mikołajskim mieszkała czarownica. Widywały ją czasem kobiety zbierające jagody i grzyby w lesie.

Miała bardzo długie włosy. Kiedy zaplątała je czasem w sitowiu, przez trzy dni musiała je rozplątywać. Jezioro burzyło się wtedy. Chichot czarownicy słychać było aż w zatoce koło wierzby. Mówili rybacy: “Czarownica myje włosy w Bełdanach”. I nie wypływali na jezioro, nie zarzucali sieci.

2.Proszę określić w jakim literackim stylu ten fragment jest napisany: a) potocznym; b) literackim; c) publicystycznym; d) naukowym?

3.Proszęodnaleźćw tym fragmencie przymiotniki, imiesłowy, jak rówież słowa dzwiękopodobne. Proszę ułożyć zdania z tymi słowami.

4.Proszę dać przykłady z wykorzystaniem wołacza (звательного падежа). W jakich miejscach tekstu podstawowego występuje wołacz.

5.Proszę uważnie przeczytać ten fragment i streścić go.

Kiedyś jednemu chłopu z Wisun urodziła się dwunasta córka. W Wisunach wszyscy już byli kumotrami, więc wyszedł na drogę, aby zaprosić w kumy pierwszego przechodzącego człowieka.

I oto na ścieżce prowadzącej do jeziora natknąłsięna czarownicę. Poznał ją po długich włosach. Siedziała na kamieniu i liczyła paciorki. Ominął ją z daleka i na kumę nie poprosił.

6.Proszę odnaleźć w tym fragmencie imiesłowy.

7.Proszę ułożyć zdania z tymi słowami.

8.Proszę odnaleźć w tym fragmencie liczebniki.

9.Proszę ułożyć zdania z tymi słowami.

10.Proszę uważnie przeczytać ten fragment i streścić go.

Biegną dziewczęta do lasu, szukają strumyka i jarzębiny. Jest strumyk, jest i jarzębina. Zrywają jarzębinę, czerwone jagody nanizują na nitkę, jarzębinowe korale zawieszają na szyi.

Piękna jest jarzębina, piękne są korale jarzębinowe, ale korale na szyi Anny są o wiele piękniejsze. Piękne są dziewczęta w Wisunach,

34

splatajądługie warkocze, ale najpiękniejsza z nich jest Anna. Jej włosy błyszczą jak złoto, jej oczy są głębokie jak jezioro, jej usta jak korale jarzębiny.

11.Proszę odnaleźć w tym fragmencie zaimki. Jaką rolę w tekście one wypełniają?

Piękna, piękne, piękniejsza, najpiękniejsza — co możecie powiedzieć o tych przymiotnikach. Podaj ich gramatyczny rodzaj. Jak te przymiotniki są utworzone?

12.Proszępodaćantonim do słowa piękna i innych z tego szeregu.

13.Proszę uważnie przeczytać ten fragment i streścić go.

Piękne jest jezioro Bełdany, wysokie brzegi strzeżone są przez sosny wysokie. O zmroku, gwiazdy pojawiają się na niebie, w zatoce wśród trzcin i szuwarów cichnie wiatr, wygładza się powierzchnia wody. O takiej porze król Bełdan spoczywa na dnie jeziora, o takiej porze Eryk mógłby zdobyć cudowną muszlę.

W sercu Anny zjawia się rzewny smutek. Wykrada się z domu, siada nad brzegiem jeziora i marzy. Marzy o tym, aby odejść stąd w świat daleki, nad wody innego jeziora, na inny brzeg. Tam gdzie nikt nie zna jej dawnej brzydoty, gdzie nikt się nie zastanowi nad jej nieoczekiwaną pięknością. Zdejmuje z szyi korale i nachyla się nad zwierciadłem wody. Przy blasku księżyca ukazuje się twarz dawnej Anny — brzydka, wzbudzająca odrazę. Anna szybko wkłada korale i ogląda się niespokojnie. Nikt nie powinien się domyślać, za czyją przyczyną tak się odmieniła.

14.Proszę przeczytać zdania, w których występują wszystkie formy czasownika być.

15.Proszę odszukać antonimiczne pary i ułożyć z nimi zdania

proste.

16.Proszę odszukać wyrazy z zabarwieniem stylistycznie dodatnim i stylistycznie negatywnym.

17.Proszę przetłumaczyć na język rosyjski wyrazy: brzydota i wzbudzać odrazę.

18.Proszę przetłumaczyć na język rosyjski wyrazy: księżyc, rzewny, trzcina, strzeżony, szuwar, zwierciadło. Proszę ułożyć zdania z tymi słowami. Proszę dać synonimy do tych słów.

19.Jakie słowa można utworzyć od słowa piękność.

35

ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ —

TEKSTY DO CZYTANIA

Текст 9

Miasto Nysa

Miasto nad Nysą Kłodzką, w latach 1201—1810 należące do biskupów wrocławskich. Lokacja na prawie flamandzkim miała miejsce przed 1223 r. W 1290 roku Nysa stała się oficjalnie stolicą księstwa biskupiego. Mennica w Nysie wybijała pieniądze na potrzeby biskupów wrocławskich już w XIII wieku. W 1624 roku powstało tu kolegium jezuickie, zw.Carolinum, w którym kształcili się Polacy, w tym dwaj przyszli królowie: Michał Korbut Wiśniowiecki i Jan Sobieski. Wojna trzydziestoletnia zahamowała rozwój miasta. Kolejne zniszczenia przyniosły wojny śląskie w XVIII wieku. W latach 1745—1753 Prusacy przekształcili ją w potężną twierdzę. Sekularyzacja miasta w 1810 r.zakończyła długi okres rządów biskupich. W 1903 r. twierdza była zlikwidowana, co umożliwiło ponowny rozwój przestrzenny miasta. Pod koniec II wojny światowej miasto zostało w ponad 50 % zniszczone. Po wojnie najcenniejsze zabytki Nysy pieczołowicie odrestaurowano.

Słownik

Biskup — епископ. Lokacja — номинирование.

Mennica — монетный двор. Przestrzenny — пространственный.

Sekularyzacja — ликвидация городских прав.

Zabytki miejskie — городские достопримечательности.

36

PАБОТА В АУДИТОРИИ

Задания по развитию речи

1.Proszę określić jaki literacki styl ten fragment reprezentuje:

a)potoczny; b) literacki; c) publicystyczny; d) naukowy.

2.Proszę odnaleźć w tym fragmencie przymiotniki. Proszę ułożyć zdania z tymi słowami.

3.Proszę streścić tekst o m. Nysie.

4.Proszę powiedzieć, czy historia m. Nysa bardzo różni się od historii Twoje rodzinnej miejscowości? Na czy polega ta różnica? Proszę krótko odpowiedzieć na to pytanie.

СТАТЬИ — ARTYKUŁY

Текст 10

Lingwistyczny obraz XVI-to wiecznej Rosji w poemacie Jana Kochanowskiego “Jezda do Moskwy” (1583 r.)

В данной статье делается попытка представить русскому читателю поэму Яна Кохановского «Поход на Москву», в которой в поэтической форме представлен один из походов войск Радзивилла на русские земли во время войны Ивана Грозного против Стефана Баторого.

Jan Kochanowski (1530—1584) — wielki poeta polskiego

Odrodzenia, równy któremu pojawiłsięw polskiej litereturze więcej jak dwieście lat później i imię jemu było Adam Mickiewicz.

Oprócz znanych trenów, fraszek, psalmów i dramatów Jan Kochanowski, inaczej “Pan Jan z Czarnolasu”, tworzy parę poematów, jak ten wyraźnie napisany na cudze zamówienie — “Jezda do Moskwy”. Pełna nazwa tego utworu brzmi: “Jezda do Moskwy i posługi z młodych lat aż i przez wszystek czas przyszłej wojny z Moskiewskim ojczyźnie swej i panom swym czynione jego m. i pana Krzysztofa”. Opublikowana ona i w naszych czasach, zob.: Kochanowski J. Dzieła

37

polskie. — Warszawa, 1953. — t. III. — S. 156—170 skąd i pochodzą fragmenty cytatowane niżej.

Data powstania tego utworu — 1583 r., mówi nam o tym, że wydarzenia w nim przedstawiane chociaż i były wydarzeniami zachodzącymi współcześnie Kochanowskiemu (aczkolwiek za rok do jego śmierci), to jednak poeta przy stworzeniu tego dzieła dla ścisłego dokumentalnego ich opisania nie mógł się obyć bez notatek kronikarza tej pory. Takim kronikarzem tych czasów był Reinhold Heidenstein i jego kroniki “Pamiętniki wojny moskiewskiej”. Te same wspomienia później wykorzystał N.Karamzin (zob.: Карамзин, t. IХ, s.169).

W ówczesnej polskiej terminologii słowo “jezda” , współczesne “jazda”, znaczyło “wyprawa”, a pod pojęciem “Moskwa” pojmowano i wojska rosyjskie i samo Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Głównym bohaterem, gloryfikowanym, po pierwsze, swoimi wyczynami, a po drugie, poematem Jana Kochanowskiego, był Hetman Polny Wielkiego Księstwa Litewskiego książę na Birżach i t.d.Krzysztof Radziwiłł, który już w wieku siedemnastu lat po raz pierwszy brał udział w wyprawie 1564 r. na Moskwę przy boku swojego ojca Mikołaja Radziwiłła Rudego. Cenne łupy, a wśród nich buława samego Szujskiego, którą był obdarowany Krzysztof przez ojca, zwiastowały jego wielką hetmańską przyszłość.

Kochanowski pisze: “tobie białonogi Koń turecki, a na nim siodło i rząd drogi… Do tego przyłożono Szujskiego buławę, A to już wróżka była na hetmańską sprawę” (S.159, strofa 57—61).

Głównym tematem poetycznego utworu pana Jana jest trzecia wyprawa , tzw. pskowska, która odbywała się od czerwca do października roku 1581, kiedy to już pod dowództwem samego pana Krzysztofa kilkunastotysięczny oddział litewsko-polskich wojsk z większą częścią węgierskich najmitów podjął się wyprawy i szybkim rajdem przeszedł się po ziemiach Księstwa Moskiewskiego.

Utwór zawiera genezę tej wojny, t.j. zaistniałego wieloletniego konfliktu między Stefanem Batorym a Iwanem Groźnym.

Jan Kochanowski w formie wierszowanej stwierdza, że pycha cara Moskiewskiego, która ogarnęła Iwana po licznych jego zwycięstwach, a w szczególności po zagarnięciu przez niego Połocka (1563 r.), pozwoliła jemu nazywać siebie potomkiem rzymskiego cesarza i

38

być Groźnym i lekceważącym dla chrześcijańskich i innych “pogańskich” państw. Na szczęście, jak stwierdza poeta: “Bogu łacno hardego skrócić … Ten, Moskiewskiego pychę chcąc kiedy uskromić…, Podał nam króla z Węgier, dzielnego Stefana” (S.159, s.78, 81,83).

Jan Kochanowski był patriotą i poddanym swojego króla i tym samym oczywiste, że w opisywanych wydarzeniach stał po stronie nowo wybranego na tron Rzeczpospolitej Stefana Batorego (1576—1586 r.). Zresztą, jak już było powiedziane, powstały poemat był napisany na zamówienie i, jak można sądzić, te zamówienie wpłynęło od samych Radziwiłłów lub ich wasalów.

Podjęty temat zmuszał od autora wykorzystania wszystkich możliwych środków wypowiedzenia dla opisania tych wydarzeń, a wśród nich wprowadzenie w tekst, tematycznie związanym z Rosją, jednostek wyrazowych pochodzenia rosyjskiego. Te jednostki stwarzają lingwistyczny obraz Rosji tej epoki. Obraz nie tylko Rosji-kraju w sensje merytorycznym jako takiej, ale przy ich pomocy był stworzony obraz społeczno-politycznych stosunków, jakie panowały w tym państwie i między państwami. Odtworzono klimat tamtych czasów.

Charakterystyczne dla tekstu poematu “Jezda do Moskwy” rusizmy wykorzystawane były po części w celach informacyjnych. Przede wszystkim używano je w przypadku, kiedy autor opisywał trasę przejścia wojsk i wtedy w tych relacjach nie można było się obejść bez rosyjskobrzmiących, chociaż często genetycznie ugro-fińskich, nazw miast, rzek i różnych innych zbiorników wodnych.

Właśnie, wart do podkreślenia jest ten fakt, że 2/3 tekstu zawierają relacje z pola walk i potyczek, które następowały jeden za drugim. Szybki, niemal że błyskawiczny ruch wojsk odzwierciedla się w szybko zmieniających się krajobrazach, w licznych przeprawach przez rosyjskie rzeki i rzeczki z następującym rozbiciem twierdz i zajęciem rosyjskich miast.

Kochanowski napomina, że Radziwiłł szedł po tych samych szlakach, po których w swoich czasach w XIV/XV wieku szedł Wielki Książę Litewski Witold — brat Władysława Jagiełły: “Tyś odnowił zarosłe Witułtowe szlaki, A ja, na świeże patrząc twego wojska znaki, Pióro puszczę za tobą, a w którą szedł stronę, Rzeki, jeziora, dwory, miasta przypomionę” (S.163, s.195—198).

39

Dynamika opisu jest widoczna w np. takich fragmentach jak: “Susza wyschła, Sytna zbył, Krasne padły ściany, Turowla już nie jego, Nieszczerda, Kosiany” (S.162, s.153—154), “Z Wieliża i z Uświata, z Newla wyrzucony, Jezierzyszczu, Zawłociu nie mógł dać obrony; Z Uświata pod któryś ty z żołnierzami przodkował, Swój, jako należało, urząd odprawował. Skądeś zaś przed wszystkimi, jak w tańcu rej wodząc, Pod Wielkieś Łuki przyszedł najmniej się nie bojąc” (S.163, s.181—184). Tutaj nie tylko zmieniające się krajobrazy, ale takie na przykład określenia “jak w tańcu rej wodząc” i inne odzwierciedlają dynamiczną rytmikę wiersza, co odpowiadało szybko zmieniającemu się rytmowi wojennych wydarzeń.

I jeszcze przykład: “Z tego tam noclegu Wyprawiłeś, hetmanie, dwu świadomych szpiegu, Jednego do Toropca, drugiego, gdzie czaty Moskiewskie przełożony rządził Nozdrowaty. A sameś ku Toropcu poszedł z ludem swoim: Wieczór w Zaborzu konie, w Szczybutem napoim, Drugiego dnia w Libraciech; stąd jedno dwie mili Do Toropca, gdzie twoi ludzie popalili Zboża wkoło wszelkie; i tak, czyniąc szkody Wielkie, niezmierne, przyszły do Siejeżej wody” (S.167—168, s. 333—342). Wrażenie ruchu dokonuje się poprzez wyszczególnienie nazw miast (например, Торопец), rzek (например, Забож), jezior (например, Сенежа воды).

Zazwyczaj takie nazwy często pod piórem polskich autorów ulegają spolszczeniu, np. w danym poemacie spolonizowanie ich zaszło poprzez charakterystyczne dla języka polskiego “-ówki”, np.: nazwa Kunaszówka (S.168, s. 343), Borysów: “Borysów cię na noc miał” (S. 165, s. 267), Rżów “Rżów przedsię spalili Mężni żołnierze twoi” (S.165, s. 272—273) i poprzez tzw. “nosówki”, np.: Пятнице — Piątnice: “Cerkiew świętej Piątnice tamże” (S. 168, s. 359), ale takie zjawiska nie są częste, nie zawsze w przypadku autora “Jezdy do Moskwy”. Bo, np., nazwę Sotow (S. 168, s. 358) poeta pozostawił bez “ów”, tj. w takim stanie, jak ona brzmiała w języke rosyjskim. U Kochanowskiego te wszystkie nazwy zazwyczaj zachowują cechy języka, z którego pochodzą — języka rosyjskiego, w którym zaasymilowały się nawet bardzo stare nazwy obcego pochodzenia.

Czasami można w starych rękopisach znaleźć różnorodne warianty napisania takich nazw (zob.niżej).

40