V Үйге тапсырма:

1. Алланы сүю, адамзатты сүю, хақ жолын сүю «Иманигүл» философиясының негізі болатындығы туралы түсінік.

2. Реферат жазу.

VІ Бағалау: оқушылардың берген жауаптарына қарай білімдерін бағалаймын.

Күні: 8.04.2015

Пәні: Абайтану

Сыныбы: 11-сынып

Сабақтың тақырыбы: Абай өлеңдерінің тілі және қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы

Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: оқушыларға Абай өлеңдерінің тілі және қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы жайлы толық түрде мәлімет бере отырып, олардың ой-пікірін қалыптастыру.

2. Дамытушылық: ой-өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін, тіл мәдениетін дамыту, сөздік қорын молайту, шығармашылық ізденіске баулу.

3. Тәрбиелік: елін, жерін, Отанын қадірлеуге, адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: түсіндіру, суреттеу, салыстыру, сұрақ-жауап, сөздікпен жұмыс, бағалау, бекіту, қорытындылау.

Сабақтың көрнекілігі: көркем әдебиеттер, бейнелі суреттер, рефераттар, бүктемелер.

Сабақтың формалары: жеке баламен, топпен, сынып ұжымымен жұмыс жүргізу..

Сабақтың типтері: ұйымдастыру кезеңі, үй тапсырмасын сұрау, жаңа сабақты түсіндіру, бекіту, бағалау, қорытындылау,

Сабақтың барысы:

І Ұйымдастыру кезеңі:

1. Оқушылармен амандасу, түгелдеу;

2. Оқу құралдарын, сабаққа дайындығын тексеру;

3. Сыныптың тазалығына көңіл бөлу;

4. Оқушылардың зейінін сабаққа аудару;

5. Cабақтың мақсатымен таныстыру;

ІІ Үй тапсырмасын сұрау:

1. Алланы сүю, адамзатты сүю, хақ жолын сүю «Иманигүл» философиясының негізі болатындығы туралы түсінік.

2. Реферат жазу.

ІІІ Жаңа сабақты түсіндіру:

Абай өлеңдерінің тілі және қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы

Қазақ поэзиясының бар мазмұнымен, бар көркемдігімен қанағаттанбай, оның мазмұнын да, көркемдігін де қазақ әдебиетінде бұрын болмаған биік сатыға көтерген Абай қазақтың өзінен бұрынғы өлең өлшеуімен де қанағаттанбайды, жаңа түрлер, жаңа өлшеулер іздейді.

Абайға дейінгі қазақ поэзиясындағы әлгі үлгілерге өлеңнің метрикалық құрылысы жағынан болсын, Абайдың қосқан жаңалығы – үш, төрт, бес, алты, сегіз буынды жолдары бар өлең. Үйлес жөнінде қазақ поэзиясына Абайдың қосқан жаңалығы – жиырма.

Бұл жаңалықтарды тапқанда Абайға жәрдемші болған орыс поэзиясы. Бірақ орыс поэзиясының мазмұнынан алған үлгілері сияқты, түрінен алған үлгілерін де қазақ халқының ұғымына дәлдеп, қазақ тілінің заңына сүйене отырып алады. Қазақ поэзиясының төрт буыннан артық тапқан түрлерінің ешқайсысында бұзбайды, қазақ сөзінің әрбір буыны негзінде үш дыбыстан артық дыбысты көтермейтін, төрт дыбысты буын сирек кездесетін заңын да Абай қатты сақтайды. Абайдың қазақ поэзиясына қосқан жаңалығы – силлабикалық өлеңнің заңын бұзуында емес, өлең жоларының өлшеуі мен үйлестерін байытуда.

Енді Абайдың осы жаңа түрлерін талдап көрейік.

Бірінші. Әрбір шумағында төрт жол, әр жолында алты буын бар, үйлесі – а,б,а,б болып келетін өлең:

Қызарып, сұрланып, - а

Лүпілдеп жүрегі - б

Өзгеден ұрланып, - а

Өзді-өзі керегі. – б

Екінші. Бірнеше өлеңін осы - әр шумағында төрт жол, әр жолында алты буын бар, үйлесі – а,б,а,б, боп шалыс келетін түрмен жазған Абай «Болды да партия» деген өлеңінде де төрт жолды шумақпен әр жолын алты буынмен, әр шумағын шалыс үйлеспен жазады. Бірақ бұл өлеңдегі жеті шумақтың екінші, төртінші, алтыншы, сегізінші, оныншы, он екінші, он төртінші жолдарының аяғы: «жарылды», «шарынды», «кәріңді», «барымды», «арымды», «тамырды», «сабырды», «тарыңды», «сарынды», «жарымды», «тарылды», «қарымды», «зарымды» деген он төрт үйлеспен бітеді. Буындарын сызықпен белгілегенде, бұл өлеңнің сызықтары мынадай:

Ххх ххх – а Ххх ххх – д

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – а Ххх ххх – е

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – г Ххх ххх – е

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – г Ххх ххх – ж

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – в Ххх ххх – ж

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – в Ххх ххх – з

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Ххх ххх – д Ххх ххх – з

Ххх ххх – б Ххх ххх – б

Үшінші. Әрбір шумағында төрт жол бар, әр жолы жетібуыннан, үйлесі – а,а,б,а болып келетін өлең:

Айттым сәлем, қаламқас, - а

Саған құрбан мал мен бас – а

Сағынғанда сені ойлап, - б

Келер көзге ыстық. – а

Төртінші. Шумағы да, жолдарының буын саны да үшінші түрдей, бірақ үйлесі – а,б,а,б боп шалыс келетін өлең.

Сонда көңлім жоқтайды – а

Татуы мен асығын. – б

Көзі жетіп тоқтайды – а

Өткен күннің қашығын. – б

Бесінші. «Білімдідін шықққан сөз» деп басталатын өлең. Бұл өлеңнің бастапқы шумағы үшінші түр сияқты: төрт жолды, әр жолы жеті буынды, үйлесі – а,а,б,а боп келеді де, екіншісі шумақтан бастап, 8 шумақты, 32 жолды бұл өлең өзгереді.

Үйлесі – «сөз», «кез», «көз», «тез», «ез», «күйез», «мінез», «без», «жез», «бөз» боп, бірнші, екінші, төртінші, сегізінші, он екінші, он алтыншы, жиырманшы, жиырма төртінші, жиырма алтыншы, отызыншы жолдарда үйлесіп отырады; бастапқы шумақтағы а,а,б,а – ға қалған шумақтардың соңғы жолдары түп-түгел үйлеседі.

Бұл өлеңдегі сегіз шумақтың бәрі де төрт жолды, әр жолы жеті буыннан құралатын өлең болғанмен, екінші шумақтан бастап, үйлесі – в,в,в,б болады да, қалған шумақтарының бәрі осы ізбен кетеді.

Жүрегі –айна, көңілі ояу - в

Сөз тыңдамас ол баяу. - в

Өз өнерін тұр таяу, - в

Ұқпасын ба сөзді тез? - б

Әбілет басқан елер ме, - г

Сөзге жуық келер ме?- г

Түзу сөзге сенер ме, - г

Түзелмесін білген ез? - б

Алтыншы. Әрбір шумағында төрт жол бар, бастапқы жолы жеті буынды, соңғы үш жолы сегіз буынды, үйлесі – а,б,а,б боп келетін өлең.

Желсіз түнде жарық ай,- а

Сәулесі суда дірілдеп,- б

Ауылдың алды терең сай- а

Тасыған өзен дүрілдеп. - в.

Жетінші. Әр шумағында алты жол бар, әр жолында жеті буын бар, үйлесі – а,а,б,в,в,б боп отыратын өлең.

Өзін - өзі күндейді - а

Жақынып жаттай міндейді - а

Ол – арсыздық белгісі - в

Ұятсынбай, ойланбай - в

«Қой» дегенге тіл алмай - в

Іс қылмай ма ол кісі - б

Сегізінші. Бір шумағында алты жол бар, 1,2,4,5 жолдары бес буыннан, 3,6 жолдары жеті буыннан, үйлесі – а,а,б,в,в,б болып келетін өлең.

Бай сейілді - а

Бір бейілді, - а

Елде жақсы қалмады. - б

Елдегі еркек, - в

Босқа селтек - в

Етіп елін қармады, - б

ІV Сабақты бекіту:

1. Абай поэзиясындағы тілдік ерекшеліктер.

2. Абайдың қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы.

3. Абай енгізген ұйқастар.