8.2. Аднаўленне і развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Грамадска-палітычнае жыццё і спробы рэфармавання эканомікі ў 1950–1960-я гг.

Другая сусветная вайна мела цяжкія наступствы для Беларусі. Захопнікі разбурылі і спалілі 209 гарадоў і гарадскіх пасёлкаў, 9200 вёсак. Загінулі каля 3 млн. чалавек. Агульныя матэрыяльныя страты прыраўніваліся 35 рэспубліканскім гадавым бюджэтам. Па агульнаму ўзроўню эканомікі Беларусь была адкінута да 1928 г., а па асобным паказчыкам – да 1913 г.

Аднаўленне народнай гаспадаркі і сацыяльнай сферы пачалося адразу ж пасля вызвалення рэспублікі ад нацысцкіх захопнікаў – з восені 1943 г. Вялікую дапамогу ў гэтым аказаў саюзны ўрад. У Бе­ларусь былі накіраваны рэпарацыйныя кампенсацыі ў памеры 1,5 млрд. долараў, у 1944–1945 гг. з саюзнага бюджэта было выдзе­лена каля 1,7 млрд. рублей. За гэты ж час рэспубліка атрымала абсталяванне для 60 заводаў, каля 6 тыс. трактараў, грузавых аўта­машын і камбайнаў, 158 тыс кароў. Сюды ішлі эшалоны з будаў­нічымі матэрыяламі, тэхнікай, насеннем, жывёлай. Але, тым не менш, асноўны цяжар аднаўлення гаспадаркі лёг на людзей. У пер­шыя дні вайны і адразу ж пасля вызвалення 1 млн. 300 тыс. чалавек былі прызваны ў армію, 380 тыс. у гады акупацыі дэпартаваны ў Германію, каля паўтара мільёна эвакуіраваліся на ўсход. Кожны трэці жыхар рэспублікі загінуў у час вайны. Таму пасля вайны востра адчуваўся недахоп рабочай сілы. Напрыклад, у Віцебску на момант вызвалення засталося толькі 400 жыхароў, таму працу на некаторых прадпрыемствах пачыналі 5–10 чалавек.

У такіх складаных умовах з дапамогай іншых народаў СССР ужо да сярэдзіны 1945 г. працоўныя Беларусі аднавілі каля 8 тыс. пра­мысловых прадпрыемстваў або каля чвэрці іх даваеннай колькасці, больш 10 тыс. км чыгункі. Выпрацоўка электраэнергіі дасягнула да канца 1945 г. 46,4% даваеннай. Але ў 1945 г. было выраблена толькі 20% прамысловай прадукцыі ў параўнанні з 1940 г. Пасяўныя плошчы ў сельскай гаспадарцы складалі толькі 75% даваеннага ўзроўню, адпаведна на 30% быў ніжэйшы збор зерня, у два разы – бульбы.

У верасні 1946 г. быў прыняты чацвёрты пяцігадовы план, які ставіў мэтай да канца пяцігодкі дасягнуць даваеннага ўзроўня эканомікі. Выдзеленыя аб’ёмы капіталаўкладанняў раўняліся тром перадваенным пяцігодкам.

У прамысловасці ставілася задача не толькі дасягнуць даваенны узровень, але і зрабіць структурную перабудову. Больш увагі стала ўдзяляцца цяжкай прамысловасці, у тым ліку, стварэнню новых для Беларусі галін: аўтабудаванню, трактарабудаванню, выпуску гідра­турбін і інш. Дзякуючы працоўнаму гераізму жыхароў Беларусі, за гады пяцігодкі былі пабудаваны Мінскі трактарны, Мінскі аўтама­більны заводы, мотавелазавод, тонкасуконны камбінат, Віцебскі дывановы камбінат і іншыя буйныя прадпрыемствы. У выніку ў 1950 г. аб’ём прамысловай прадукцыі ў рэспубліцы перавысіў даваенны на 15%. На наступную пяцігодку перад прамысловасцю ставілася яшчэ большая задача: павялічыць аб’ём валавай прамы­словасці на 80%. Капіталаўкладанні павінны былі ўзрасці ў параў­нанні з папярэдняй пяцігодкай у 1,5 разы. На самай жа справе, за 1951–1955 гг. валавы аб’ём прамысловасці павялічыўся больш чым у 2 разы. Былі пабудаваны 150 буйных прамысловых прадпры­емстваў і больш за 200 дробных. Сярод іх Мінскі падшыпнікавы і гадзіннікавы заводы, радыёзавод, завод ацяпляльнага абсталявання, камвольны камбінат, Аршанскі завод швейных машын, Віцебская шоўкапрадзільная фабрыка і інш.

Больш складаным было становішча ў сельскай гаспадарцы. У вёсках засталіся, галоўным чынам, жанчыны, старыя і дзеці. Ня­гледзячы на дапамогу сельскагаспадарчай тэхнікай, жывёлай, у кал­гасах цяглавай сілы востра нехапала. У першую пасляваенную вяс­ну калгаснікі ўручную ўскапалі тысячы гектараў зямлі. З-за неда­хопу ўгнаенняў ураджаі былі вельмі нізкімі: 5–7 цэнтнераў з гектара збожжа і 50–70 цэнтнераў бульбы. Сур’ёзнай дапамогай вёсцы ў аднаўленні сельскай гаспадаркі стала шэфства працоўных гарадоў. Дзякуючы самаадданай працы сельскіх працаўнікоў, да 1950 г. пасяўныя плошчы і пагалоў’е жывёлы былі даведзены да 94–96% ад даваеннага ўзроўню, але планы пяцігодкі па вытворчасці асноўных відаў сельскагаспадарчай прадукцыі не былі выкананы. Тым не менш, у снежні 1947 г. была адменена карткавая сістэма на харчовыя і прамысловыя тавары.

У 1949 г. пачалася масавая калектывізацыя ў Заходняй Беларусі. Яна праводзілася такімі ж фарсіраванымі тэмпамі, як і ў 1930-я гг. у Усходняй Беларусі, але больш значную дапамогу праз МТС дзяржава аказвала тэхнікай. Да канца 1950 г. тут былі арганізаваны 6054 калгасы, якія аб’ядналі каля 84 % усіх гаспадарак. Толькі ў 1952 г., згодна з пастановай Савета Міністраў СССР “Аб высяленні кулакоў з Беларускай ССР”, з Заходняй Беларусі былі прымусова дэпартаваны за межы рэспублікі 4431 “кулацкія” сем’і.

У наступнай пяцігодцы аб’ёмы пасяўных плошчаў, ураджай­насць сельскагаспадарчых культур, пагалоўе жывёлы і яе прадук­цыйнасць раслі марудна і толькі да 1955 г. сельская гаспадарка Бе­ларусі па асноўным паказчыкам дасягнула даваеннага ўзроўню. Га­лоўнымі прычынамі былі слабая матэрыяльная зацікаўленнасць кал­гаснікаў у працы, недастатковае фінансаванне, паколькі асноўныя сродкі накіроўваліся на развіццё прамысловасці.

У першае пасляваеннае дзесяцігоддзе хуткімі тэмпамі разгорт­валася жыллёвае будаўніцтва. Ужо ў 1946–1950 гг. было пабудавана жыллё для 2 млн. чалавек. Гэта быў значны крок, калі ўлічыць памеры разбурэнняў у Беларусі, але жыллёвая праблема заставалася вострай.

Адставанне прамысловасці ад навукова-тэхнічнага прагрэса, ма­руднае развіццё сельскай гаспадаркі, мноства праблем у сацыяльнай сферы патрабавалі правядзення сацыяльна-эканамічных рэформ. Яны пачаліся з 1953 г., пасля смерці І.В. Сталіна. У верасні 1953 г. першым сакратаром ЦК КПСС быў выбраны М.С. Хрушчоў. У краіне быў абвешчаны курс на дэмакратызацыю. У 1953–1956 гг. былі пашыраны правы саюзных рэспублік ў прыняцці заканадаўчых актаў, рашэнні пытанняў, звязаных з адміністрацыйным падзелам, у планіраванні, кіраванні прамысловасцю. 850 прадпрыемстваў саюз­нага падпарадкавання былі перададзены Беларусі. Некалькі павы­сілася роля Саветаў, актывізавалася дзейнасць пастаянных дэпу­тацкіх камісій, яны атрымалі права кантроля за дзейнасцю прад­прыемстваў і ўстаноў, якія знаходзіліся на іх тэрыторыі. У лютым 1956 г. на ХХ з’ездзе КПСС быў асуджаны культ асобы Сталіна. Пачалася рэабілітацыя рэпрэсіраваных у папярэднія гады. Усяго ў СССР у 1956–1961 гг. былі рэабілітаваны каля 700 тыс. рэпрэсіра­ваных, у тым ліку, 29 тыс. у Беларусі.

У эканоміцы ў другой палове 1950-х гг. быў узяты курс на больш актыўнае ўключэнне прадпрыемстваў рэспублікі ў навукова-тэх­нічны прагрэс і пераарыентацыю прамысловасці на выпуск тавараў народнага спажывання. У другой палове 1950–пачатку 1960-х гг. характэрнай асаблівасцю прамысловасці ў Беларусі стала апера­жальнае развіццё новых неметалаёмкіх галін – прыборабудавання і электронікі. Пабудаваны Мінскі, пазнейБаранавіцкі заводы аўтама­тычных ліній, вылічальных машын, Полацкі нафтаперапрацоўчы завод, Гомельскі завод вымеральных прыбораў, Беларускі аўтазавод у Жодзіна і інш. Аднаўляліся і мадэрнізіраваліся асноўныя вы­творчыя фонды, старая тэхніка замянялася новай. У выніку, у 1960 г. агульны аб’ём прамысловай прадукцыі ў БССР павялічыўся ў параўнанні з 1940 г. у 4,2 разы. Але паступова ўсё выразней па­чала праяўляцца супярэчлівасць паміж дасягнутым узроўнем раз­віцця вытворчасці і старымі метадамі і формамі кіравання. У 1957 г. была зроблена няўдалая спроба замяніць галіновую сістэму кіравання праз міністэрствы на тэрытарыяльную. Мэтай яе было прыблізіць кіраванне непасрэдна да прадпрыемстваў. У Беларусі замест 9 міністэрстваў быў створаны адзін орган кіравання – Савет народнай гаспадаркі БССР, які падпарадкоўваўся Савету Міністраў рэспублікі. На справе наблізіць кіраўніцтва да вытворчасці не ўда­лося, наадварот, адбыўся разрыў гаспадарчых сувязяў і адносін.

1950–1960-я гг. сталі таксама часам станаўлення хімічнай пра­мысловасці Беларусі. У 1958 г. былі зацверджаны планы развіцця хімічнай і газавай прамысловасці СССР да 1965 г. Згодна з імі, у 1958–1964 гг. была пабудавана першая чарга Салігорскага калійнага камбіната, у пачатку 1960-х гг. пачалося будаўніцтва Гродзенскага азотна-тукавага завода, Гомельскага хімічнага завода, некалькі паз­ней – Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна, Полацкага хі­мічнага камбіната. Гэта значна пашырыла магутнасці прамы­словасці Беларусі, але ў той жа час ускладніла экалагічную сіту­ацыю ў гэтых рэгіёнах. Змены ў праграмах прывялі к таму, што замест пяцігодкі на 1959–1965 гг. быў прыняты новы, сямігадовы план. У цэлым ён быў паспяхова выкананы. Замест запланаванага роста ў 1,8 разы аб’ём прамысловай прадукцыі павялічыўся ў 2,1 разы (дарэчы, і па Саюзу планы сямігодкі былі выкананы). Апе­раджальнымі тэмпамі развівалася энергетыка, былі ўведзены ў эксплуатацыю Мінская ТЭЦ, Лукомльская ДРЭС, завершана ства­рэнне адзінай энергасістэмы. Вытворчасць электраэнергіі павялічы­лася ў 3,1 разы пры плане 2,6.

Значныя меры былі ажыцяўлены ў галіне сельскай гаспадаркі. Яны былі вызначаны вераснёўскім (1953 г.) Пленумам ЦК КПСС і заключаліся ў наступным. Павышана матэрыяльная зацікаўленнасць калгаснікаў, здзейснены пераход на грашовую аплату працы. У 2–3 разы былі павышаны закупачныя цэны на прадукты сельскай гаспадаркі, значна павялічаны інвестыцыі ў сельскую гаспадарку, пашырана гаспадарчая самастойнасць калгасаў. Падатак з калгас­нікаў быў зніжаны ў 2 разы, а з 1958 г. ён быў наогул адменены. У 1958 г. МТС былі рэарганізаваны ў РТС, а тэхніка прададзена кал­гасам. Адначасова з калгасаў былі спісаны запазычанасці МТС за папярэднія гады. Праводзілася вялікая работа па меліярацыі балот: да 1960 г. меліяратыўная сетка ўжо ахоплівала 500 тыс. гектараў, прычым яе абслугоўванне дзяржава ўзяла на сябе. Адмоўным у гэтай справе стала парушэнне экалогіі Беларускага Палесся.

Прынятыя меры некалькі палепшылі становішча ў сельскай гаспадарцы, але ў цэлым харчовая праблема не была вырашана. З нагоды гэтага кіраўніцтва СССР вырашыла пашырыць пасяўныя плошчы за кошт асваення цалінных і залежных зямель. На працягу 1954–1956 гг. былі ўзараны 36 млн. гектараў цалінных зямель, што склала 30% усіх сельскагаспадарчых угоддзяў. На асваенне цаліны паехалі і 60 тыс. жыхароў Беларусі. Яны заснавалі ў Казахстане 24 саўгасы. У першыя гады гэта давала плённыя вынікі: доля ца­ліннага збожжа складала да паловы ўсяго валавага збору зерня, але затым глебы спустошыліся і ўраджаі сталі нізкімі. Тады М.С. Хрушчоў прыняў валюнтарысцкае рашэнне аб паўсюдным распаўсюджванні пасеваў кукурузы, у тым ліку, і за кошт ска­рачэння вытворчасці іншых сельскагаспадарчых культур. У гэтым ён памылкова бачыў універсальны сродак вырашэння харчовай праблемы. Пашырэнне пасеваў кукурузы, сапраўды, дазволіла палепшыць кармавую базу для жывёлагадоўлі, але, з другога боку, прывяло да дэфіцыту іншых прадуктаў раслінаводства, перш за ўсё, хлеба.

У першае дзесяцігоддзе пасля смерці І.В. Сталіна, з прыходам да ўлады новага кіраўніцтва краінай значныя змены адбыліся і ў сацыяльнай палітыцы. Хутка развівалася жыллёвае будаўніцтва. У 1951–1958 гг. у гарадах і пасёлках рэспублікі было ўведзена ў эксплуатацыю больш за 14 млн. кв. м жылля супраць 4 млн. кв. м у папярэдняй пяцігодцы, да 1965 г. было пабудавана яшчэ 29 млн. кв. м. Такім чынам, жыллёвыя ўмовы за гэтыя 15 гадоў палепшылі каля 4 млн. чалавек, амаль палова ўсіх жыхароў рэспублікі. Павя­лічылася аплата працы, у выніку рэальныя даходы працоўных ужо ў 1958 г. выраслі ў параўнанні з 1950 г. на 60%. У 1956 г. быў прыняты Закон аб пенсійным забяспячэнні калгаснікаў. Праўда, мі­німальныя пенсіі складалі толькі 12 рублёў у месяц, таму пен­сіянеры, як правіла, працягвалі працаваць. Паменшылася працяг­ласць працоўнага дня, а затым быў зроблены пераход на пяцідзённы працоўны тыдзень. Паступова паляпшалася медыцынскае абслугоў­ванне людзей.

Такім чынам, у другой палове 1950-х гг. канчаткова завяршыўся этап аднаўлення разбуранай вайной народнай гаспадаркі, што ў лепшы бок абвергла самыя аптымістычныя прагнозы заходніх эканамістаў і палітолагаў. Пры гэтым прамысловасць Беларусі была не проста адноўлена, а, па сутнасці, створана нанава. З’явіліся новыя, сугучныя навукова-тэхнічнаму прагрэсу галіны, астатнія заводы і фабрыкі былі забяспечаны сучаснай тэхнікай. Гэта пера­тварыла Беларусь у індустрыяльна-аграрную рэспубліку з адносна дынамічным узроўнем развіцця. Але, з другога боку, непаварот­лівасць цэнтралізаванай сістэмы кіравання і недастатковае стыму­ляванне працы тармазілі аператыўнае ўкараненне ў вытворчасць навейшых дасягненняў навукова-тэхнічнага прагрэса. Акрамя таго, Беларусь, якая не мела ў дастатковай меры сваёй сыравіны і энерганосьбітаў, трапляла ва ўсё большую эканамічную залежнасць ад цэнтра, паступова ператваралася ў зборачны цэх. Спробы рэформ 1960-х гг. былі палавінчатымі, яны праводзіліся зверху, не былі падмацаваны матэрыяльнымі стымуламі і не знайшлі адпаведнага водгуку ў нізах.