Тэма 6. Заходняя Беларусь у складзе Польскай дзяржавы

6.1. Сацыяльна-эканамічнае становішча заходнебеларускіх зя­мель у 1920-я – 1930-я гг.

6.2. Грамадска-палітычны рух у Заходняй Беларусі. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР.

6.3. Культура Заходняй Беларусі ў 1920-я – 1930-я гг.

6.1. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча заходнебеларускіх зямель у 1920-я – 1930-я гг.

Згодна з умовамі Рыжскага міру, заключанага ў 1921 г., Заходняя Беларусь, дзе пражывала звыш 4 млн. чалавек, аказалася пад уладай Польшчы. Яна была падзелена на 4 ваяводствы: Палескае, Навагрудскае, Беластоцкае і Віленскае, якія ў сваю чаргу дзяліліся на гміны. Паколькі гэта тэрыторыя гранічыла з СССР і заставалася небяспека аддзялення “крэсаў усходніх”, польскія ўлады не імкнуліся развіваць тут прамысловасць. Структура эканомікі захавала асноўныя рысы дарэвалюцыйнага часу. Прамысловасць была прадстаўлена прыкладна 2 тысячамі прадпрыемстваў, але 80 % з іх былі дробнымі, а агульны аб’ём вытворчасці ў 1939 г. не дасягнуў узроўню 1913 г. і ў 9 разоў быў меншым, чым у БССР. Асноўнымі галінамі вытворчасці былі перапрацоўка сельскагас­падарчай сыравіны і лесу. Найбольш буйнымі прадпрыемствамі лі­чыліся запалкавая фабрыка ў Пінску, тытунёвая і фанерная фабрыкі ў Гродна, шклозавод “Нёман” у Лідскім павеце.

На развіцці прамысловасці адмоўна адбіліся эканамічныя кры­зісы 1924–1926 гг. і асабліва 1929–1933 гг. Колькасць прадпры­емстваў скарацілася на 17%, а занятых рабочых – на 42% і склала каля 60 тысяч чалавек. Рабочыя ў “Крэсах Усходніх” атрымлівалі зарплату ў 1,5–2 разы меньшую, чым у цэнтральных раёнах Польшчы, прычым значную частку заробка адымалі штрафы. Таму нярэдкімі былі забастоўкі рабочых.

85% жыхароў Заходняй Беларусі жылі ў вёсцы і займаліся земляробствам. Але гэты рэгіён заставаўся зонай буйнейшага ў Еўропе памешчыцкага землеўладання: 1,7% памешчыкаў валодалі больш чым паловай зямель, у сярэднім адна памешчыцкая гаспадарка складала каля 500 гектараў. У той жа час астатняя частка сельскага насельніцтва мелі ў сярэднім 7 гектараў, а 70% сялян адносіліся да беднякоў, якія апрацоўвалі да 5 гектараў зямлі. Акрамя малазямелля, праблемай таксама заставаліся церазпалосіца і сервітуты.

У 1925 г. сейм Польшчы прыняў закон “Пра парцэляцыю, камасацыю і асадніцтва”. Сутнасць яго заключалася ў парцэляцыі–прадажы часткі памешчыцкіх і дзяржаўных зямель (парцэл), камасацыі–хутарызацыі сялянскіх гаспадарак і ліквідацыі такім чынам церазпалосіцы. Згодна з законам, ліквідаваліся сервітуты, сяляне трацілі права карыстацца сумеснымі выганамі і лясамі. Да 1929 г. сялянам было прададзена каля 450 тыс. гектараў зямель, прычым перавага аддавалася этнічным палякам, якія перасяляліся на беларускія землі, але праблема малазямелля ўсё ж не была вырашана. Да 1939 г. на хутары было пераселена 70% сялянскіх гаспадарак, што было выгадна, перш за ўсё, заможным хутаранам. Улады выкарысталі камасацыю для перасялення на хутары ў пагранічнай зоне ваенных каланістаў – асаднікаў з мэтай стварыць санітарны кардон каля БССР. Асаднікі атрымлівалі бясплатна або на льготных умовах ад 10 да 45 гектараў зямлі, якую затым часцей за ўсё здавалі ў арэнду малазямельным сялянам. Усяго на хутары перасяліліся каля 10 тысяч асаднікаў.

Цяжкае эканамічнае становішча прымушала жыхароў Заходняй Беларусі мігрыраваць за мяжу ў пошуках сезоннай працы або на пастаяннае месца жыхарства. З 1921 па 1939 гг. такім чынам выехалі з родных мясцін каля 130 тысяч чалавек.

Польскія ўлады праводзілі на землях Заходняй Беларусі паланізатарскую палітыку і акаталічванне. З 500 праваслаўных храмаў 300 былі пераўтвораны ў касцёлы. 359 беларускіх школ, якія існавалі ў пачатку 1920-х гг., былі закрыты. Спынілі сваю дзейнасць і дзве настаўніцкія семінарыі. Толькі дзякуючы намаганням Та­варыства беларускай школы, якое дзейнічала з 1921 па 1937 гг., у 1927 г. урад дазволіў адкрыць 24 беларускія і 49 змешаных польска-беларускіх школ, прычым беларускія школы пазней зноў спынілі сваё існаванне. Але і польскіх школ не хапала. Па стану на 1939 г. 35% насельніцтва Заходняй Беларусі былі непісьменнымі. Тут не было беларускіх тэатраў, музычных устаноў. У тры разы скара­цілася колькасць беларускіх газет і часопісаў, да 1939 г. іх засталося толькі 8. Але і ў гэтых складаных умовах не згасала беларускае слова, галоўным чынам, у мастацкай літаратуры. Да гэтага часу адносіцца літаратурная дзейнасць Максіма Танка, Янкі Брыля, і іншых.