Қазақстанның өзен – сулары өзендер

• Қазақстанда ұзындығы мың км-ден асатын жеті өзен бар, олар: Ертіс, Тобыл, Есіл, Жайық, Сырдария, Іле, Шу

• Республикамыздың өзендері негізгі екі алапқа жатады:

1. Солтүстік Мұзды мұхит алабы

2. Ішкі тұйық көлдер алабы

• Солтүстік Мұзды мұхит алабына жататын өзендер: Ертіс (Есіл, Тобыл салалрымен).

• Ішкі тұйық көлдер алабына ішкі көлдерге құятын өзендер жатады.

Каспий теңізі алабына жататын өзендер: Жайық. Жем, Сағыз, Ойыл, Үлкен өзен, Кіші өзен

Арал теңізі алабына жататын өзендер: Сырдария, Арыс, Шу, Сарысу, Торғай, Ырғыз, Талас.

Балқаш – Алакөл алабына жататын өзендер: Қаратау, Лепсі, Ақсу, Іле, Тентек, Сарқан, т.б

• Қазақстан өзендерінің жиілігі солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді.

• Қазақстан аумағындағы ең ұзын және ең суық мол өзен – Ертіс өзені.

Ертіс өзенінің ұзындығы – 4248 км

Ертіс өзенінің Қазақстан жеріндегі ұзындығы – 1700км

Ертіс өзені Қытай жерінен басталып, Қазақстанға Қара Ертіс деген атпен кіріп, Зайсан көліне құяды.

Ертіс өзенінің деңгейі – сәуір, мамыр айларында көтеріледі

Ертіс өзені Қазақстан жеріндегі кеме жүзуге ең қолайлы өзен болып саналады

Ертіс өзені – Ресей жеріндегі Обь өзенінің сол жақ ірі саласы болып табылады

Ертіс өзені оң жақ ірі саласы – Бұқтырма өзені

Ертіс өзенінің бойында – Бұқтырма, Шүлбі, Өскемен СЭС-тары (су электр стансиялары) салынған

Орталық қазақстанды сумен қамтамасыз ету мақсатында Ертіс – Қарағанды каналы салынды

• Қазақстандағыең лайлы өзен – Сырдария өзені. Сырдария өзені – орталық Тянь-Шань тауларынан басталады. Сырдария өзенінің Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1400км. Сырдария өзені бойында Шардара СЭС-і орналасқан

• Іле өзенінің бойында Қапшағай СЭС-і орналасқан

Қазақ тілі жайлы

• Түркі тілдері тіл туыстығына қарай 6 топқа бөлінеді:

  1	Қыпшақ бұтағы	қазақ ,қарақалпақ, құмық, қарашай, мақар, қарайым, қырышақ, ұрым
  2	Оғыз бұтағы	әзірбайжан, түркімен, гагауыз, балқан түріктері, түрік
  3	Қарлұқ бұтағы	өзбек, ұйғыр
  4	Аралық (Алтай) бұтақ	қырғыз, алтайық, хақасы, тува, салар, сары ұйғыр, шор, тофа, шұлым
  5	Чуваш
  6	Саха

• Түркі тілдері орналасу аймағына қарай 6 топқа бөлінеді:

1	Оңтүстік тобы	түрік, гагауыз, әзірбайжан, түркімен
2	Батыс тобы	қарайым, қарашай, құмық, татар, башқұрт
3	Орталық тобы	қазақ, қарақалпақ, ноғай, қырғыз
4	Шығыс тобы	өзбек, ұйғыр, сары, салар
5	Солтүстік тобы	алтай,шор, хақас,туфа, сақа

ЖАЗУ МӘДЕНИЕТІ

• Қазақ халқы төмендегідей жазу түрлерін қолданды:

• V-VII ғ.ғ. қазақ рулары туысқан түркі халықтарына ортақ Орхон-Енисей, Талас және көне ұйғыр жазуларын қолданған;

• 1929 жылға дейін араб жазуы қолданылды;

• 1929-1940 ж.ж. арасында латын жазуы қолданылды;

• 1940 жылдан бастап кириллица (орыс) жазуы қолданылып келеді

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ

КОНСТИТУЦИЯСЫ

• 1993 жыл , 28 қаңтар – Қазақстан Республикасының тұңғыш Конституциясы қабылданған күн. Бұл заң 4 бөлімнен, 21 тараудан, 131 баптан тұрды.

• 1995 жылы 30 тамызда еліміздің жаңа Конституциясы қабылданды. Конституция 9 бөлімнен, 98 баптан тұрады.

АТАУЛЫ ЖЫЛДАР

• 1991жыл-Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алған жыл.

• 1992жыл-Дүниежүзі қазақтарының бірінші құрылтайы.

• 1993жыл-Қазақстан Республикасының тұңғыш Конституциясы қабылданды.

• 1994жыл-Халықаралық отбасы жылы.

• 1995жыл-Ұлы Абайдың 150 жылдығы.

• 1996жыл-Бейбітшілік пен рухани татулық жылы.

• 1997жыл-Бердібек Баян туылды.

• 1998жыл-Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы.

• 1999жыл-Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы.

• 2000жыл-Мәдениетті қолдау жылы.

• 2001жыл-Қазақстан Республикасының 10 жылдық мерейтойы.

• 2002жыл-Денсаулық сақтау жылы.

• 2003-2005ж.ж.-Ауылды қолдау жылдары.

АТАУЛЫ ЖЫЛДАР (жалғасы)

• 1996жыл-Жамбыл жылы.

• 1997жыл-Мұхтар Әуезовтің 100жылдығы.

• 1997жылғы 29 маусым-Түркістан қаласының 1500 жылдығы.

• 1999 жылғы сәуір-Ғалым Қ.И.Сәтпаевтің 100 жылдығы.

• 2000жыл-ЮНЕСКО деңгейінде Түркістан қаласының 1500 жылдығы атап өтілді.

• 2004жыл-Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығы.

МЕМЛЕКЕТТІК МЕРЕКЕЛЕР

1 қаңтар - Жаңа жыл.

8 наурыз - Баянның туған күні.

22 наурыз - Ұлыстың ұлы күні-Наурыз мерекесі.

1 мамыр - Қазақстан халықтары бірлігі күні.

9 мамыр - Жеңіс күні.

6 шілде - Астана күні.

30 тамыз - Конституция күні.

25 қазан - Республика күні.

16 желтоқсан - Тәуелсіздік күні.

Құрбан айт пен Рождество - Діни мерекелер.

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ

Қазақ хандары

• Керей хан(1456-1473) мен Жәнібек хан(1473-1480ж.ж.)-қазақ хандығының негізін салушылар.

• Бұрындық хан(1480-1511ж.ж.)

• Қасым хан(1511-1521ж.ж.) (Қасым ханның қасқа жолы заңдар жиыны)

• Тақыр хан(1523-1533ж.ж.)

• Хақназар хан (Қасымның баласы,1538-1582ж.ж.)

• Тәуекел хан (1582-1598ж.ж.)

• Есім хан (Шығайдың баласы,1598-1628ж.ж.) (Есім ханның ескі жолы заңдар жинағы)

• Жәңгір хан (Есімнің ұлы,1629-1652ж.ж.)

• Тәуке хан (Жәңгірдің ұлы,1680-1718/1713ж.ж.) (Жеті жарғы заңдар жинағы)

• Жолбарыс хан(1720-1740ж.ж.)

• Сәмеке хан (1724-1738ж.ж.)

• Әбілхайыр хан (1723-1748ж.ж.)

• Абылай хан (1771-1781ж.ж.)

Абылай (Әбілмансұр) хан (711-1781ж.ж.)

ҚАЗАҚТЫҢ АТАҚТЫ БАТЫРЛАРЫ

XV-XVII ғ.ғ. батырлар

Қара Қыпшақ Қобыланды батыр

Қарға бойлы Қазтуған батыр

Қаржас Қалқаман батыр

Шапырашты Қарасай батыр

Алшын Жалаңтөс батыр және т.б.