Несіпбек Айтұлы

(1950 жылы туған)

Қазақ­стан Жазушылар одағының Мұқа­ғали Мақатаев және Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлықтардың лауреаты. «Парасат» орденінің иегері, 2004 жылғы Мәдениет министрлігі жария­лаған Республикалық патриоттық әндер конкурсының Бас жүлдегері Несіпбек Айтұлы 1950 жылы 22-қыркүйекте Қытай Халық Республикасына қарасты Шыңжаң өлкесі, Тар­ба­ғатай аймағы, Шәуешек ауданы­­ндағы Теректі ауылы маңындағы «Апиынды бұлақ» деген жерде дүниеге келген. Алғаш осы жердегі бастауыш мектепке барып, сауатын ашады. 1962 жылы ата-анасымен тарихи Отаны Қазақстанға оралады да, мектептегі білімін одан ары қарай жалғастырады. Сөйтіп орта мек­тепті бұрынғы Семей облы­сы (қазіргі Шығыс Қазақстан) Шұбартау ауданы Бар­шатас ауылында бітірген. Еңбек жолын Шұбартау аудандық “Жаңа өмір” газетінде тілшілік қызметтен бастаған. 1974 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген.

1974-1984 жылдары “Балдырған” журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі, “Жалын” баспасында редак­тор, 1984-1994 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, 1995-1996 жылдары “Ақын” қауымдасты­ғының директоры, 1997-2001 жылдары “Қазақ әдебиеті” газетінде сын бөлімінің, “Жұлдыз” журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі, 2001 жыл­дан бері қарай Астанадағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Президенттік Мәдениет орталығында қызмет істеген. Қазір «Алтын тамыр» журналының бас редакторы.

Н.Айтұлы әдебиетке ерте араласқан ақындардың бірі. Оның алғашқы “Балалық” деген өлеңі 1965 жылы Шұбартау аудандық “Жаңа өмір” газетінде, алғашқы жыр топтамасы 1972 жылы Мұқағали Мақатаевтың сәт сапар тілеуімен “Лениншіл жас” (қазіргі «Жас алаш») газетінде жарияланған. Алғашқы кітабы 1974 жылы “Қозыкөш” деген атпен жарық көрді. Бұдан кейін ақынның “Жүректегі жаңғырықтар”, “Әке туралы сыр”, “Жаң­быр әні”, “Түнделеп ұшқан тырналар”, “Рухымның падишасы”, “Мұқағали-Желтоқсан”, “Бәйтерек” атты жыр кітаптары бірінен кейін бірі жарық көрген.

Н.Айтұлы шығармашылығына тән көркемдік сипаттардың бірі – көпсөзділіктен қашу, айтылар ойды түйіндеп, тұжырымдап жеткізуге күш салу. Сонымен бірге өлеңнің ішікі өріміне, көркемдік табиғатына да жете көңіл бөлуге, өзіне өзі қатаң талап қоюға бейім ақындардың бірі. Өмір шындығын көркем кестелеп, әсерлі жеткізу – оның ақындық кредосының басты өрнектерінің бірі.

Ақынның лирикалық жырларының тақырыбы көбінесе туған жер, туған ұлт тағдыры, өмірдің қилы құбылыстары болып келеді. Сонымен бірге үзбей жырлайтын қастерлі тақырыбының бірі тарихи тұлғалар десек, артық айтқандық емес. Ақын қазақ жері мен қазақ халқының бостандығы үшін күрескен ерлерге сөзбен ескерткіш тұрғызып, олардың асыл бейнелерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізуді азаматтық парызы санайды. Мысалы, Қабанбай батырдың рухына арнаған өлеңінде ол былай дейді:

Жаза бассам жаңылып, шамырқанба, Киелім,

Бір өзіңе сыйынып, сөзден сауыт киемін.

Дамыл алып жатқандай ұлан-байтақ қазақтың

Әрбір сүйем жерінде сенің асыл сүйегің.

Сарыарқада, Сардарым, көтерілді күмбезің,

Жалт қаратып мұнартқан айдың жүзін, күн көзін.

Жеңіп бітіп жауыңды, кеттің бе ұшып ғарышқа,

Ғайып болып Ғайсадай жер бетінен мүлде өзің?

Осы жолдарда көркемдікпен көмкерілген тұлға бейнесі, оған деген бүгінгі кезеңдегі құрмет пен ізеттілік атойлап көрініс табады, халқы үшін қаншалықты қадірлі екендігі көрінеді.

Н.Айтұлы – поэзияның эпикалық жанрында да жемісті қалам тербеген ақын. Оның “Бас сүйектері” (1976), “Жасынның сынығы” (1977), “Найзағай” (1978), “Жүректегі жаңғырықтар” (1979) поэмалары кезінде “Жалын” альманағы жариялаған республикалық конкурстардың жүлделерін, “Мұхтар мен Абыз” толғауы М.Әуезовтің 100 жылдығына арналған мүшәйраның бас жүлдесін алған. Оқырмандар тарапынан жақсы лебізге ие болған туындыларының бірі – “Мұқағали-Желтоқсан” поэмасы. Ол 2001 жылы республикалық әдеби конкурстың жүлдесіне ие болса, “Бәйтерек” поэмасы да көпшілік назарын аударған туынды. Ақынның аталған поэмалары көркемдік-эстетикалық толымдылығымен ғана емес, тарихи сипаттарымен, философиялық түйіндеулерімен де оқырман назарын аударған туындылар. Ақын реалистік өмірді идеалдық ұғымдармен, абстракциялық көркемдік түсініктермен астастыра суреттеуге, сол арқылы өзінше тосын ой ұсынуға бейім. Оның толғаулар арқылы келтіретін ой түпкіріндегі ақындық мұратты кейде бірден түсіну де оңай болмай қалады. Ақын ойының тереңдігінің нышаны:

Белгісіз – пәниде ме, бақида ма,

Килікті шым-шытырық уақиғаға.

Тынымсыз шыр айналған өмір-өлім,

Ұқсайды сиқырлы бір сақинаға, -

деген сияқты өзіндік түйіндеулерден айқын аңғарылып отырады. Қазақтың белгілі ақындарының бейнелерін жасағанда өзі де ақын болғандықтан шығар, олардың жан дүниелерін, шығармашылық рухын қопарып аша отырып, шеберлік танытады. Жоғарыда келтірілген шумақ М.Мақатаевқа образына қатысты ой иірімдерінің бір көрінісі болса, қазақтың тағы бір келесі ақынын бейнесін сомдау барысында былай деп көркемдік кестесіне жүгінеді:

Өкпесі құрғыр шаншиды,

Кеудесі күрік-күрік жөтеліп:

Қиялы көкті шарпиды,

Қанатын дауыл көтеріп.

Бұл – асыл текті арқалы да аруақты ақын Қасым Аманжоловтың соғыстан кейінгі бейнесі. Өзінің денсаулығының нашарлығына, дімкәстігіне қарамай, ақынның қиялы тым алысқа самғағанын, оның өлмес туындылары осылай оптимистік сарында өмірге келгенін Н.Айтұлы шағын да көркем әрі түсінікті штрихтармен осылайша көркем кестелеп жеткізеді. Аталған шумақ - «Дариға сол қыз» поэмасынан алынған.

Н.Айтұлы – қазақ балалар поэзиясының да белгілі өкілі. Оның кішкене бүлдіршіндерге арналған “Балабақшаға барар жолда”, “Жел­кілдеп өскен құрақтай”, “Күміс күйме” (“Серебряный сундучок”) “Қартаймайды күн неге?” атты жыр кітап­шалары жас оқырмандар тарапынан жылы лебізге ие болды. Сонымен бірге ол белгілі аудармашы да. “Ескендір қорғаны” (Ә.Науаи), “Игорь жорығы туралы жыр”, т.б. аударма кітаптары шыққан. Түріктің VІІ ғасырда өмір сүрген ұлы ақыны Жүніс Еміре, қытай­дың көне дәуір ақыны Бо Цызюдың, итальян ақыны Д. Родаридың, сондай-ақ, М.Исаков­ский, А.Барто, С.Михалков, С.Баруздин, В.Берестов, Т.Сыды­қов, С.Жусуев өлеңдерін туған тілімізде сөйлет­кен.

«Көз жасым» (2006), «Бөрітостаған» (2007), «Құланойнақ» (2009) атты кітаптары және «Бөгенбай», «Бердіқожа», «Шақантай», «Қараөткел қырғыны» т.б. поэмалары жарық көрген.