11 §. Да±аа´ын ааты туттуу

Да±аа´ын аат истиил аайы тус-туспа суолталаах туттуллар. Саха тылыгар да±аа´ын аат аат тылтан (-лаах, -таа±ы, -мсах, -гы (-кы, -²ы)), да±аа´ынтан (-ты²ы, -тай, -лаах (-лаахай)) туохтууртан (-ыгас, - а±ас, -ыык, -ымтыа, -±ар, -с) экспрессивнэй-эмоциональнай дэгэттээх араас сы´ыарыынан уонна атта´ык ньыманан (ханыыла´ан: µтµ³-мааны ки´и, икки тыл ситиминэн: уот кы´ыл, хара саадьа±ай) µ³скµµр. Кыччатар уонна кµµ´µрдэр формалаах.

¥³скээбит да±аа´ын аат кэпсэтэр тылга уонна уус-уран истиилгэ туттуллар. Били²²и саха тылыгар нууччаттан киирии да±аа´ын аат µгµс. Холобур: государственнай, федеральнай, политическэй, химическэй, альтернативнай, медицинскэй о.д.а. Киирии да±аа´ын аат публицистика±а, дьыала, наука тылыгар µгµстµк к³ст³р. Маннык к³стµµ олус элбээтэ±инэ, бастакынан, уу сахалыы халыып µтµрµллэр, икки´инэн, тыл тылбаастаммакка хаалан, сахалыы дуу, нууччалыы дуу этилллибитэ ³йд³мм³т булкаас этии тахсан, саха тыла симэлийэр турукка киирэрэ ³с³ тµргэтиир.

Уустаан-ураннаан, хоґуйан-дьµґµйэн этэргэ да±ааґын аат суолтатын кµµґµрдэр этигэн ньымалары уус-уран истиилгэ, публицистика сорох жанрыгар туттуохха сіп.

№	Да±аа´ын аат этигэн к³рµ²нэрэ	Холобур
1	Ханыыласпыт да±аа´ын аат	к³рсµ³-сэмэй, талба-талыы, намыын-намчы
2	Хатыланар олохтоох да±аа´ын аат	µрдµк да µрдµк, нарыын-нарын, са²аттан са²а
3	Кµµ´µрдэр эбиискэлээх да±аа´ын аат	ып-ыраас, кµп-кµ³х, хабыс-хара²а, тобус-толору
4	Ураты сы´ыарыылаах да±аа´ын аат	эдэр+кээн, сайа±ас+тай, кэрэ+тиэн, µтµ³+кэн+нээхэй
5	Аттарыы халыыптаах да±аа´ын аат	к³м³р хара, туос ма²ан, син кыра, улахан ба±айы

54 №. Этиини ситэрэн аа±ы².

1. (Аат) ки´и ата´а, (дьол) ки´и до±оро баар µ´µ. 2. Б³к³кµйэ тойонноох, (хаптай) хотуннаах, (сылаанньый) кийииттээх баар µ´µ. (Таабырын). 3. Уһун (ньалҕаар) баттаҕын имэриннэ. 4. Төһө даҕаны сааһа ырааттар, сытыы-хотуу (дабдый) (саҥа) киһи (АФ КК). 5. Миитэрэй диэн сып-сытыытык көрбүт (харах), (кэп-…) хаастаах, (лоппой, тур, сүүс), (толлой, уос), (сынтай) соҕус (көн, мурун), куруук мичээрдээбитинэн сылдьар (мотой) орто (уҥуох), 21 саастаах хара бараан уолчаан (НТ ТО). 6. Ар±а´ыгар сµгµтэлиир (анал) до±оччугуом, к³хсµлэригэр сµгµтэлиир к³лµйэхтиир к³к³тµ³м... 7. Кини (мадьай) атахтаах, кэтит сарыннаах, кылгас (лыхай) моойдоох, атыыр о±ус сµµ´µн тµµтµн курдук (будьуруй) баттахтаах, кэтит (кэ²ирии), хатырыктыйбыт (баллай) уостаах, кыламана суох (кыараа) харахтаах (ЭЭ КТ).

55 №. Да±аа´ын аакка предмет бэлиэтин кµµ´µрдэр халыыбы туттан, этиитэ толкуйдаа².

Бол±ойу²! Саха тылыгар предмет бэлиэтин ордук чорботорго тыл бастакы сµ´µ³±э эбэтэр тыл оло±о хатыланар. Холобур: Сып-сырдык уоттаах; чох хара харахтаах, ырыых-ыраах бардыбыт; кэрэттэн-кэрэ сарсыарда.

£² араа´ыгар: ма²ан, ара±ас, кµ³х, кы´ыл, хара.

Да±аа´ын аакка: т³гµрµк, са²а, чараас, сыгынньах, кµндµ, нарын.

56 №. Киирии да±аа´ын ааты сахатыты².

1. Ипотечнай кредитование быры´ыана олус µрдµк буолан, эдэр дьон ону ту´анар кыа±а лаппа кыра. 2. Воспитательнай µлэ±э проректордаабыта. 3. Острай китайскай бµлµµдэлэри а´ыыбын. 4. Бу иннинэ олохтоохторго харса суох пиратскай диискэлэринэн эргинэ олорбуттар. 5. «Ааптарскай быраабы» кэ´ии диэн 2№-дээх ыстатыйа±а 146 ХК РФ оло±уран, сууттуур бырааптаах. 6. Асфальтнай-бетоннай завод сваялара тµспµттэрэ. 7. Гормональнай таблеткалар ки´и организмыгар дьайар кµµстэрэ улахан. 8. Газированнай утахтары биирдэ эмит и´эбит.

57 №. Ордук да±аа´ын ааты к³±µрэти².

1. Музыкальнай хабааннаах биэрии буолан, артыыстары ы²ыран устуудьуйа±а кэпсэтэбит, ырыаларын истэбит. 2. Дьи²нээх эр ки´и бэйэтин хайдах к³рµнµ³хтээ±ий? 3. У´ун кэмнээх ардахтар тураннар, отчуттар улахан кы´ал±алары к³рµстµлэр. 4. Кэрэни кэрэ´элиир дьикти айылгылаах дьиэ кэргэн. 5. Турнир аан дойду чемпионатыттан итэ±э´э суох киэ² далаа´ыннаах, µрдµк та´ымнаах улахан кµрэхтэ´ии буоларын толору дакаастаата. 6. ¥гµс ³ттµгэр са²а дьиэ аварийнай туруктаах дьиэ оннугар тутуллар. 7. Саха сиригэр бµ³р ыары´ах дьон ахсаана а±ыйах буолбатах.

58 №. Аат туохтуур бы´аарыыны атын халыыбынан солбуйан аа±ы².

Бол±ойу²! Били²²и саха тылыгар этиигэ да±аа´ын аат бы´аарыыны аат туохтуур солбуйар буолла. Холобур: А´ыллыбыт аанынан сµ³´µ киирбит. – А´а±ас аанынан сµ³´µ киирбит.

1. То²оруллубут кµ³рчэх олус минньигэс. 2. К³бµ³р о²орорго сылытыллыбыт µµт наада. 3. Опыт о²орорго токурутуллубут ³стµ³кµлэ туруупканы ылабыт. 4. Сиэдэрэйдик симэммит 12 ба±ананы туруоран эргиппиттэр. 5. О±олор киэргэтиллибит харыйа тула хаамса сылдьан ырыа ыллыыллар. 6. Сэргэ±э ы²ыырдаммыт ат то²он чо²куйан турар. 7. Ы²ырыллыбыт ыалдьыттар бары кэлбиттэр. 8. Сэдэх ма´ынан тулаламмыт кыра б³´µ³лэк.

59 №. Аат тылы да±аа´ын аатынан солбуйан суруйу². Холобур: Тыас араа´ын истэр. – Араас тыа´ы истэр.

I. 1. Кµн-дьыл ыарахаттара маннык чинчийиилэри о²орорго мэ´эйдииллэр. 2. Оло²хо саха ыччатыгар, кэлэр кэнчээригэ суолтата улахан. 3. Кыл сэлээппэ к³стµµтэ нарын, о²о´уута ураты. 4. Ба´ыкка мас хайдыбытын курдук к³н³, о±олуу ³с киирбэх этэ. 5. Дохсун сµµрµк кµµ´э о²очону биэрэккэ с³р³³бµтэ. 6. Куоста му²наах дуу´ата уйан, санаата амарах этэ. 7. Онуоха ытыктыыр учууталым В.В.Скрябин-Идэлги ³²³т³, к³м³т³ улахан.

II. 1. Балык т³б³тµн ойо±о´унан икки улахан хара±а баар. 2. Балыктарга пааралыы лапчааннара бааллар. 3. Хара±а, таныыта т³б³тµн µ³´э ³ттµгэр баар. 4. Т³б³тµгэр баар былчы² балык сы²аа±ын, хайыытын хаппа±ын хамсатар.

60 №. Да±аа´ын аат кэпсиирэни булу². Биир ахсаа²²а туттан аа±ы².

1. Уулаах отон, моонньо±он, хапта±ас утахтара ордуктар. 2. Ханнык ба±арар сок к³рµ²нэрэ ту´алаахтар. 3. К³т³х эт, фасоль, горох В группа витаминнара элбэхтэр. 4. Саас витамин тиийбэт кэмигэр ки´и у²уо±а кытаатарыгар кальций, магний элеменнэрэ наадалаахтар. 5. Импортнай косметика сайдыбыт µйэтигэр бэйэни к³рµнµµ араас препараттара атыыга дэлэгэйдэр. 6. Интернет форумнара о±о бэйэтигэр эрэллээх буоларыгар улахан к³м³л³³хт³р.

61 №. Этиигэ да±аа´ын аат миэстэтин ис хо´оонуттан с³пк³ булан туруору². Холобур: Оспот сµрэх баа´а (Неизлечимая рана) – Сµрэх оспот баа´а; Сырдык сааскы са±ах. – Сааскы сырдык са±ах.

1. Ханнык да атын сиргэ µµммэт кэрэ саха ланды´а. 2. Жатай б³´µ³лэгэр олохтоох балыы´а±а са²а бµ³рµ ыраастыыр отделение µ³рµµлээхтик а´ылынна. 3. Эргэ биэс мэндиэмэннээх дьиэ±э саамай µ³´э икки хостоох квартираны к³рд³рдµлэр. 4. Германия Лейпциг куоратын зоопаркатыгар хараллан турар икки ачыкылаах э´э тµµлэрэ барыта тононон тµстэ. 5. Ар±аа диэки хайа±а мас улахан вышка баара. 6. Кини к³м³тµнэн Москва±а мин бастакы нууччалыы тылбаастаммыт кинигэм тахсыбыта. 7. Маайа оройуон киинигэр а±ыйах ыйдаах сиэстэрэ куурсугар µ³рэнэ киирбитэ.