Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистерская диссертация.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32

mlrd.so’mda

Shuningdek, 2021-yildan boshlab Markaziy bankning asosiy stavkasi asosida foiz xarajatlarini qoplash mexanizmining joriy etilishi kichik biznes subyektlarining kredit resurslariga kirish imkoniyatlarini yanada kengaytirishga zamin yaratdi. Umuman olganda, amalga oshirilayotgan islohotlar kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini mustahkamlash, kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish hamda bank sektori va tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qilmoqda.

Tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar kichik biznesning ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish faoliyatini moliyaviy ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. 2024-yil uchun berilgan kreditlar tarkibi va taqsimotini 2.6-jadval orqali ko‘rib chiqish mumkin. Mazkur ma’lumotlar kreditlarning kimlarga va qaysi yo‘nalishlarga yo‘naltirilganini baholash imkonini beradi.

2.6-jadvaldagi ma’lumotlar bo‘yicha 2024-yilda jami 507 856 ta subyektga 69 770,3 mlrd so‘m miqdorida kredit ajratilgan. Umumiy kreditlarning 81,7 foizi yuridik shaxslarga, 5,2 foizi yakka tartibdagi tadbirkorlarga, 13,1 foizi esa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun aholiga yo‘naltirilgan. Bu tarkib kreditlarning asosiy qismi yuridik shaxslar orqali iqtisodiy faoliyatga kirayotganini ko‘rsatadi.

11-rasm. Kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun 2022-yilda ajratilgan kreditlar (tarmoqlar bo’yicha, mlrd.so’mda)33

11-rasm ma’lumotlari 2022-yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznesga ajratilgan kreditlarda sanoat sohasi eng katta ulushni egallaganini ko‘rsatadi. Ushbu yo‘nalishga 20 312,1 mlrd so‘m yo‘naltirilgan bo‘lib, bu jami kredit portfelining 29,1 foiziga teng. Mazkur taqsimotni izohlashda sanoat loyihalarining kapitalga bo‘lgan ehtiyoji bilan birga, boshqa tarmoqlarning kreditlardan foydalanish imkoniyatlarini ham hisobga olish lozim.

Keyingi o‘rinlarda savdo va umumiy ovqatlanish sohasiga ajratilgan kreditlar 24,5 foiz ulush bilan qayd etilgan bo‘lsa, aholining tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan kreditlar 13,03 foizni tashkil etadi. Ushbu ko‘rsatkichlar kredit resurslarining iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha taqsimlanishida sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalari ustuvor ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida 2022 yilda jami 9 379 milliard so‘mdan ortiq imtiyozli kreditlar ajratildi. Ushbu moliyaviy qo‘llab-quvvatlash natijasida 400 mingdan ziyod oilalar tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yib, daromad olishga yo‘naltirilgan faoliyat bilan shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

2.7-jadval

Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34

mlrd.so’mda

2.7-jadvalda oilaviy tadbirkorlik dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar aks ettirilgan. 2022-yilda “Har bir oila — tadbirkor” dasturi bo‘yicha hunarmandchilikni rivojlantirish uchun 1 600 dan ziyod subyektga jami 85,4 mlrd so‘m kredit yo‘naltirilgani qayd etilgan. Ushbu ko‘rsatkich davlat dasturlari kichik faoliyatlarni moliyaviy resurs bilan ta’minlashda muhim vosita bo‘la olishini ko‘rsatadi.

Tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish doirasida “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimida ro‘yxatdan o‘tgan fuqarolarga tijorat banklari kreditlari bo‘yicha kafillik berish amaliyoti yo‘lga qo‘yilgan. Ushbu mexanizmga ko‘ra, kafillik kredit summasining 75 foizigacha, biroq bazaviy hisoblash miqdorining 150 baravaridan oshmagan hajmda taqdim etiladi. Shuningdek, tadbirkorlik subyektlariga ajratiladigan kreditlar bo‘yicha kompensatsiya va kafilliklar kredit shartnomalari sonidan qat’i nazar berilishi belgilangan.

Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi tomonidan yoshlar hamda xotin-qizlarni kasb-hunar va tadbirkorlik ko‘nikmalariga o‘qitish, ularni biznes faoliyatiga jalb etish hamda ushbu yo‘nalishdagi loyihalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash maqsadida 100 million AQSh dollari ekvivalentidagi mablag‘ yo‘naltirilishi nazarda tutilgan. Mazkur chora-tadbirlar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktabrdagi PQ–4862-sonli qarorida belgilangan bo‘lib, aholining tadbirkorlik faolligini oshirish va kichik biznesni rivojlantirishda muhim institutsional asoslardan biri hisoblanadi.

Tijorat banklari tomonidan tadbirkorlik subyektlarining investitsion xarajatlari asosan uzoq muddatli kreditlar hisobidan moliyalashtiriladi, qisqa muddatli kreditlar esa ularning aylanma mablag‘larini to‘ldirishning muhim manbai sifatida xizmat qiladi. So‘nggi yillarda kredit ajratish tizimining soddalashtirilishi natijasida ko‘plab aholi o‘z tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishga erishdi.

Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yilda tadbirkorlik subyektlarining qariyb 17 mingta loyihasini moliyalashtirish uchun 2,9 milliard AQSh dollari miqdoridagi xorijiy kredit liniyalari mablag‘lari hisobidan tijorat banklari kreditlar ajratgan. Shuningdek, kichik biznes subyektlariga mo‘ljallangan kredit mahsulotlari banklarning ijtimoiy tarmoqlardagi platformalari orqali muntazam targ‘ib qilib borilmoqda. 2022 yilda esa “Women in Business CA” dasturi doirasida Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankining 10 million AQSh dollarlik kredit liniyasidan 8,0 million AQSh dollari miqdorida mablag‘ yo‘naltirilgan.

Xususan, 2022-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, bank tomonidan 5 437 ta kichik biznes subyektiga jami 4 989,3 mlrd so‘mlik kreditlar ajratilgan bo‘lib, natijada 11 168 ta yangi ish o‘rni yaratilgan.

2.6-rasm. 2024 yilda yo‘nalishlar kesimida ATB “Biznesni rivojlantirish banki” tomonidan kichik biznes sub’ektlariga ajratilgan kreditlar, mlrd. so‘mda35

2.6-rasmda “Biznesni rivojlantirish banki” ATB tomonidan 2024-yilda kichik biznesga ajratilgan kreditlarning yo‘nalishlar bo‘yicha taqsimoti berilgan. Taqsimotning notekisligi kredit talabining ayrim sohalarda yuqoriroq ekanini yoki bank dasturlarining ustuvor yo‘nalishlari turlicha belgilanganini ko‘rsatishi mumkin. Ushbu natijalarni to‘g‘ri talqin qilish uchun kredit hajmi bilan birga moliyalashtirilgan loyihalar sonini ham ko‘rish zarur.

Keyingi o‘rinlarda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish tarmog‘i uchun ajratilgan kreditlar qayd etilib, ushbu soha ham nisbatan yuqori moliyalashtirish ulushiga ega ekanligi kuzatiladi. Ayni paytda kreditlarning eng kam qismi oilaviy tadbirkorlik hamda hunarmandchilik yo‘nalishlariga to‘g‘ri keladi, bu esa mazkur segmentlarning moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlari nisbatan cheklanganligini ko‘rsatadi.

2.7-rasm. 2024 yilda tarmoqlar kesimida ATB “Biznesni rivojlantirish banki” tomonidan kichik biznes sub’ektlariga ajratilgan kreditlar, mlrd. so‘mda

2.7-rasm ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil 1-yanvar holatida kreditlarning eng katta ulushi savdo, umumiy ovqatlanish va boshqa sohalarga to‘g‘ri kelib, jami ajratilgan kreditlarning 38,2 foizini tashkil etgan. Eng kam ulush xizmat ko‘rsatish sohasiga tegishli bo‘lib, umumiy hajmning 7,9 foiziga teng bo‘lgan. Tarmoq tarkibini baholashda ushbu farqlar bilan birga, moliyalashtirish ehtiyoji va loyiha xususiyatlari ham hisobga olinishi zarur.

Kichik korxonalarning moliyaviy resurslarini shakllantirish xususiyatlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu sohaning barqaror rivojlanishiga eng ko‘p ta’sir qiluvchi omillardan biri moliyaviy resurslarning yetishmasligi hamda ularni jalb etish va shakllantirish jarayonidagi institutsional muammolardir. Moliyaviy resurslarning cheklanganligi kichik biznes uchun barcha rivojlanish bosqichlarida xos bo‘lib, ayniqsa, faoliyatni endi boshlash davrida bu muammo yanada keskin namoyon bo‘ladi.

Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik korxonalar nafaqat joriy faoliyatni moliyalashtirish jarayonida, balki ishlab chiqarishning moddiy-texnik bazasini shakllantirishda ham moliyaviy resurslar yetishmovchiligi muammosiga duch kelmoqda. Shu sababli kichik biznes subyektlarida moliyaviy resurslarni boshqarish samaradorligini baholashda likvidlik ko‘rsatkichlari, moliyaviy barqarorlik darajasi hamda tadbirkorlik faolligi kabi muhim moliyaviy-iqtisodiy indikatorlardan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Shuningdek, kichik biznesni moliyalashtirish manbalari tarkibini takomillashtirish zarurati mavjud bo‘lib, amaldagi ko‘rsatkichlarning ayrim hollarda belgilangan me’yoriy darajalarga to‘liq mos kelmasligi ushbu sohada tizimli yondashuvni kuchaytirish lozimligini ko‘rsatadi. Zamonaviy sharoitda kichik korxonalar moliyaviy resurslarni jalb qilish va ulardan foydalanish yo‘nalishlarini mustaqil belgilasa-da, bu jarayonning samaradorligi ko‘p jihatdan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimining rivojlanganlik darajasiga bog‘liqdir.

Rivojlangan bozor iqtisodiyotida kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash maxsus moliyaviy mexanizmlar va texnologiyalar asosida amalga oshiriladi. Ushbu tizim turli bozor sharoitlarida moliyaviy resurslarni shakllantirish va ulardan samarali foydalanishga yo‘naltirilgan kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bu esa kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash dasturlarining ahamiyatini yanada oshiradi.

Umuman olganda, kichik biznesning iqtisodiyotdagi o‘rni hamda ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishdagi roli uning barqaror moliyaviy qo‘llab-quvvatlanishini talab etadi. Keyingi bosqichda davlat tomonidan amalga oshirilayotgan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari va ularning samaradorligi tahlil qilinadi.